Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Problems and their solutions in the process of developing
independent work competence of students in the credit-
module system
Zulkhumor MIRZAYEVA
Navoi State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 20 January 2024
Available online
15 February 2024
This article, dedicated to the work on the credit-modular
system, examines the problems that arise in the development of
independent labor competence of students, their solutions and
recommendations based on the conclusions obtained as a result
of research and analysis of the literature. Information is also
provided on the stages of understanding and implementing the
process of independent work, supported by facts.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1/S-pp70-74
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
credit module,
competence,
method,
independent work,
independent education,
motivation,
syllabus.
Kredit-modul tizimida talabalarning mustaqil ishlash
kompetensiyasini rivojlantirish jarayonida uchraydigan
muammolar va ularning yechimlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kredit-modul,
kompetensiya,
metod,
mustaqil ish,
mustaqil ta’lim,
motivatsiya,
syllabus.
Ushbu maqolada kredit-modul tizimida ishlash jarayonida,
talabalarning
mustaqil
ishlash
kompetensiyasini
rivojlantirishda yuzaga keladigan muammolar, ularning
yechimlari, adabiyotlar tahlilidan olingan xulosalar asosida
yechimga tavsiyalar, mustaqil ishlash jarayonini tushunib
yetish, bajarish bosqichlari haqida ma’lumotlar faktlar bilan
yoritiladi.
1
PhD student, Navoi State Pedagogical Institute. E-mail: Zulxumorm.1990@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
71
Проблемы и их решения в процессе развития
компетентности самостоятельной работы студентов
в кредитно
-
модульной системе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
кредитный модуль,
компетентность,
методика,
самостоятельная работа,
самостоятельное
обучение,
мотивация,
учебная программа.
В данной статье, посвященной работе по кредитно
-
модульной системе, рассмотрены проблемы, возникающие
при развитии самостоятельной трудовой компетентности
студентов, их решения и рекомендации, основанные на
выводах, полученных в результате исследования и анализа
литературы. Также представлена информация об этапах
понимания и реализации процесса самостоятельной
работы, подкрепленная фактами.
Ta’lim olish
–
inson ko‘rish, eshitish, taqlid qilish, takrorlash orqali ma’lumotlarni,
dunyo, atrof-
muhit haqida o‘ziga qiziq bo‘lgan mavzularni
qabul qilib, eslab qolish
jarayoni hisoblanadi Ishlash faoliyatimiz davomida doimiy izlanib, yangi bilimlarni kashf
qilamiz. Buning uchun mustaqil ishlash juda muhim jarayonni talab qiladi. Oliy ta
’
lim
tashkilotlarining ta
’
lim tizimi bo
‘
lmish
“
kredit-modul tizimi
”
da talabalarning 70% ta
’
lim
olishi mustaqillikka qaratilgan. Ya
’
ni, mustaqil ta
’
lim, mustaqil ish uchun bajariladigan
topshiriqlar.
Jane Ngning
“
What is education topic
”
blogida ta
’
limning ahamiyati, ta
’
limning
muhimligining quyidagi besh asosiy sabablari: shaxsiy o
‘
sish, yaxshi imkoniyat, jamiyatni
tushunish, muammoni hal qilish, innovatsiya haqida fikr yuritadi.
➢
Shaxsiy o‘sish
-
atrof muhitni anglaydi, shaxsiy fikrga ega bo‘ladi, dunyoni
tushunishga yordam beradi;
➢
Yaxshi bilim egasi yaxshi mutaxassis bo‘ladi, bu o‘z o‘zidan yaxshi yashash
imkoniyatini beradi;
➢
Jamiyatni tushunish-
bu turli xil jamiyatda sodir bo‘ladigan voqea hodisalarga
hissiy jihatdan munosabat berishdir;
➢
Muammolarni hal qilish
–
bilimli inson doimo muammolarini hal qilish
qobiliyatiga ega insondir;
➢
Innovatsiya
–
bilimlar mahsuli. Kashfiyotlar-
o‘rgangan bilimning namoyon
qilinishidir;
Kredit-
modul tizimida talabalarning fanlardan mustaqil ta’limda ishlash
kompetensiyasini rivojlantirishda ba’zi muammolar kelib chiqmoqda.
Adabiyotlar tahlili va tajriba-
sinov ishlarining natijalariga tayangan holda ba’zi
muammolarning yechimlarini tahlil qilamiz.
1. Talabalarning mustaqil ishlash kompetensiyalarini rivojlantira olmasliklarining
asosiy sababi mustaqil ishlay olish qobiliyatlari to‘liq shakllanmaganligidadir.
2. Talabalarning mustaqil ishlash kompetensiyalarini rivojlantira olmasliklarining
keyingi sababi
–
fanni chuqur anglamaganligi va topshiriqlar tushunarli emasligi
oqibatida fanga qiziqmaslik.
3. Talabalarning mustaqil ishlash kompetensiyalarini rivojlantira olmasliklarining
navbatdagi sababi
–
o‘
rganuvchilarning mustaqil ishlari vaqtida baholanmasligi va yetarli
darajada fikr mulohazalar berilmasligi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
72
Kredit modul tizimida talabalarning mustaqil ishlash kompetensiyasini
rivojlantirish jarayonida yuzaga keladigan muammolar yuqorida berildi. Mustaqil ishlay
olish qobiliyatlari, ko‘nikmalarini hosil qilish, uni rivojlantirish zarurdir.
Mustaqil ta’limda zarur bo‘lgan bilim olish qobiliyat va ko‘nikmalarga quyidagilar
kiradi:
➢
“O‘z
-
o‘zini anglash va nimani o‘rganishi muhimligini tahlil qilish.
➢
Ta’lim strategiyalarini bilish va rivojlantirish.
➢
Jamoa bo‘lib ishlash.
➢
Shaxs o‘zining kuchli va zaif tomonlarini bilishi.
➢
Motivatsiyaning ahamiyatini anglash.
➢
IT ko‘nikmalarining rivojlanganligi.
➢
Mavjud resurslar va materiallar bilan tanishish.
➢
Vaqtni boshqarish (time management).
➢
Tadqiqot qobiliyatlarining mavjudligi.
➢
Qaror qabul qilish qobiliyati. (Ciel Project).
O‘z
-
o‘zini anglash, ya’ni qiladigan ishlarining maqsadlarini nimani o‘rganish
muhimligi haqida reja tuzib olish kerakligi. Masalan: o‘qish va yozish amaliyoti fanidan
qanday nazorat turlari borligi, mustaqil ish uchun qanday topshiriqlar berilganligi,
auditoriyada yoki auditoriyadan tashqarida bajarilishi kerak bo‘lgan mustaqil ta’limni
aniqlab olish malakasini shakllantirish muhimdir.
O‘z
-
o‘zini anglash nima?
“O‘z
-
o‘zini anglash
–
bu o‘z fikrlari, his
-
tuyg‘ulari, qadriyatlari, e’tiqodlari va xatti
-
harakatlarini tushunishdir. Shaxs, ya’ni bilim oluvchi o‘zi kimligini, nimani
xohlayotganligini, o‘zini qanday his qilayotganligini va nima uchun qilayotganligini
tushunishni anglatadi.” Shu o‘rinda mustaqil ishlash kompetensiyasini rivojlantirishda
hissiy kompetensiyaning ham ahamiyati yuqori hisoblanadi. Chunki inson oldiga biror
maqsad qo‘yadi, shu maqsadga erishish yo‘lida juda ko‘p hissiy kechinmalarni boshidan
o‘tkazadi. O‘zini tahlil qila oladi, o‘zidan ruxlana oladi va motivatsiya berish qobiliyati
rivojlangan bo‘ladi. O.E. Frantsuzova “Shaxsning emotsional kompetensiyasi”
mavzusidagi maqolasida emotsional kompetensiyaning ta’lim olish jarayonida tutgan
o‘rni haqida tushunchalar bergan va emotsional kompetensiyaning tarkibiy qismlarini
berib o‘tgan. Ular: o‘z o‘zini anglash, o‘zini boshqarishdir. “O‘z
-
o‘zini anglash
hissiy
kompetensiyaning asosiy elementi hisoblanadi. O‘z
-
o‘zini anglash darajasi yuqori bo‘lgan
odam o‘zining kuchli va zaif tomonlarini hamda his
-
tuyg‘ularidan qanday xabardor
bo‘lishni biladi.
O‘zini boshqarish
o‘z
-
o‘zini anglashning natijasidir. Bu xususiyat bilan ajralib
turadigan odam nafaqat o‘zini biladi, balki o‘zini va his
-
tuyg‘ularini boshqarishni ham
o‘rgandi. Axir, bizning his
-
tuyg‘ularimiz biologik impulslar tomonidan boshqarilishiga
qaramay, biz ularni yaxshi nazorat qilishimiz mumkin. O‘z
-
o‘zini boshqarish hissiy
kompetensiyaning muhim tarkibiy qismidir. Bu odamlarga “o‘z his
-
tuyg‘ularining asiri”
bo‘lmaslikka imkon beradi. Bunday odamlar har doim nafaqat o‘zlarining his
-
tuyg‘ularini
jilovlabgina qolmay, balki ularni foydali yo‘nalishga ham yo‘naltira oladilar.”
Bu
kompetensiyani rivojlantirish qiyin, ammo aynan shu ish eng katta natijalarni beradi,
shaxsiy samaradorlikni oshiradi. Hissiy kompetensiyani rivojlantirish vositalari kitoblar,
treninglar, murabbiylikdir. Ammo shuni ham yodda tutish kerakki, hissiy
moslashuvchanlikning yuqori ko‘rsatkichlari hech qachon professional kompetensiyani
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
73
yoki barcha ijobiy va salbiy tomonlarni o‘lchash va ob’yektiv xulosalar chiqarish
qobiliyatini almashtirmaydi.
Guruh bo‘lib ishlash orqali rivojlanadigan qobiliyatlar
Muloqot qilishni rivojlantiradi
Ijobiy va salbiy tomonlari mavjud
Yetakchilik qilishni rivojlantiradi
Ijobiy va salbiy tomonlari mavjud
Ijodkorlikni rivojlantiradi
Ijobiy va salbiy tomonlari mavjud
Tashkilotchilikni rivojlantiradi
Ijobiy va salbiy tomonlari mavjud
O‘zaro hamkorlikni oshirish
Ijobiy va salbiy tomonlari mavjud
Ular muloqot qilishni rivojlantiradi, yetakchilik qilish, ijodkorlikni rivojlantirish,
tashkilotchilik va o‘zaro
hamkorlikni oshirishga yordam beradi. Guruhdagi muloqot qilish
qobiliyatlari, shuningdek, guruh
a’zolarga bir
-
birining g‘oyalarini tushunishga yordam
beradi. Barcha o‘z fikrlarini mustaqil ayta oladi, muloqot qila oladi, fikrlarini boshqa
a’zolar tomonidan qo‘llab
-
quvvatlanganligi bilan yanada o‘ziga ishonchi ortadi.
Guruhda ishlash orqali rivojlantirish kerak bo‘lgan yana bir qobiliyat
–
bu
yetakchilik qobiliyatidir. Bu har doim ham aniq bir shaxs qiladigan ishni anglatmaydi.
Yetakchilik qobiliyatlari jamoaning barcha a’zolarining motivatsiyasini va umumiy
maqsad sari harakat qilishini ta’minlaydi. Buni amalga oshirishning turli xil usullari
mavjud. Shu o‘rinda, kuchli yetakchilik qobiliyatlari
salbiy bo‘lishi ham mumkin. Ishni
bajarishni ta’minlash uchun har bir vazifani shaxsan 1 ta talaba egallashni xohlaganda
muvaffaqiyatsizlikka uchrashni kuzatish mumkin. Keyingi qobiliyatlardan biri bu
ijodkorlikdir. Kuchli ijodiy qobiliyatlar, innovatsion g‘oyalar va muammolarni hal qilishda
guruh bo‘lib ishlash foyda keltiradi. Shuningdek, tashkilotchilik qobiliyatlar ham guruh
bo‘lib ishlarni bajarish uchun juda muhimdir. Unda ya’ni, guruhda bir
- birlarini fikrlarini
qo‘llab
-
quvvatlaydi va g‘oyalar asosida aniq harakatlar va amalga oshirilishi mumkin
bo‘lgan ishlarni bajarilishida tashkilotchilik qobiliyat egalari yetakchilik qiladi. So‘nggi
guruh bo‘lib ishlashda shakllanadigan qobiliyat bu
–
o‘zaro hamkorlikda ishlash
qobiliyatidir. Bunga turli xil sinfda va sinfdan tashqarida qilinadigan mustaqil ta’limda
bajariladigan loyihalarni misol keltirish mumkin. Agar talabalarga qadimiy shaharlar
to‘g‘risida prezentatsiya berilsa, hamkorlikda ishlash jarayonida har bir talabaning o‘z
vazifasi bo‘ladi. Loyihaning kerakli ma’lumotlari, dizayni solishtirish, taqqoslash,
o‘xshatish yakuniy xulosalar berish notiqlik san’atidan foydalangan holda prezentatsiyani
himoya qilinishi hamkorlikda hammaning ishda ulushini ko‘rsatadi va bu ishlashda
yaxshi natijalar beradi.
Yuqorida mustaqil ishlashda guruh bo‘lib ishlashning foydali
yo‘llari, qaysi qobiliyatlar shakllanganligi berib o‘tildi. Biz guruh bo‘lib ishlaganda salbiy
taraflarini ham kuzatuvlar, o‘rganishlar jarayonida aniqladik:
➢
Lider kishi ko‘proq hamkorlikda ishlayotganda a’zolariga oxirgi gapni aytishi,
bosim o‘tkazishi oqibatida to‘g‘ri javoblarni, fikrlarni eshitilmasligiga olib keladi;
➢
Ba’zi hollarda ish teng taqsimlanmasligi kuzatiladi. Kimdir ko‘proq, kimdir
kamroq hissa qo‘shadi ishlash rarayonida lohiya ishlariga.
➢
Ko‘pchilik bo‘lgani uchun oddiy muammolarni ham yechish uchun ko‘p vaqt sarf
qilinadi.
Mazkur tadqiqot ishida kredit-
modul sharoitida talabalarning mustaqil ta’lim
kompetensiyasini rivojlantirish jarayonida yuzaga keladigan muammolar nazariy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
74
bilimlar, tajriba-
sinov ishlari natijasida o‘rganilib, aniqlandi. Shu muammolarni hal
etishda ba’zi tavsiyalar sihlab chiqildi. Ulardan talabalar qanday, mahorat, qobiliyatlarni
rivojlantirishlari kerakligi, ularning afzalligi, mustaqil o‘z ustida ishlash jarayonining
ijobiy va salbiy tomonlarini misollar yordamida asosladik.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.Ciel Language Support Network “Assessment and independent language
learning” Ciel Project, 2000. https://web
-
archive.southampton.ac.uk/www.llas.ac.uk/resources/gpg/1407.html
2. Kendra Cherry, Medically reviewed by Rachel Goldman, PhD, FTOS
“What Is Self
-
Awareness? Development, Types, and How to Improve” 2023
https://www.verywellmind.com/what-is-self-awareness-2795023
3. Frantsuzova O.E. Shaxsning emotsional kompetensiyasi-
Педагогика и
психология в современном мире: теоретические и практические исследования,
1(21), 12
–14. извлечено от https://in
-academy.uz/index.php/zdpp/article/view/3440.
2016, 114-117 b
4. https://edu02.ru/uz/kompetentnaya-lichnost-professionalnaya-
kompetentnost-cheloveka-kak/
5. Chloe Cheney “What are learning styles” Medium. 1, 2, p 2021.
