Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Problems arising in the collection of state duties by civil
courts
Nargiza SULAYMONOVA
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 20 January 2024
Available online
15 February 2024
In connection with the increase in citizens' appeals to the
courts in the context of the judicial reform being implemented
in our country, some problems began to arise in regulating
issues related to legal costs. In particular, there are problems
associated with the collection of state duties, starting with going
to court and making decisions based on the results of
consideration of cases.
This article discusses the problems associated with paying
state fees when applying to civil courts and suggests ways to
eliminate such problems.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1/S-pp137-140
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
legal costs,
state duty,
collection,
material damage,
property disputes,
moral damage.
Fuqarolik sudlari tomonidan davlat bojlarini undirishda
yuzaga kelayotgan muammolar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
sud xarajatlari,
davlat boji,
undirish,
moddiy zarar,
mulkiy nizolar,
maʼnaviy zarar.
Mazkur maqolada mamlakatimizda amalga oshirilayotgan
sud-huquq islohotlari sharoitida fuqarolarning sudlarga
murojaati ko‘payishi oqibatida sud xarajatlari bilan bog‘liq
masalalarni tartibga solishda ayrim muammolar haqida
ma’lumotlar berilgan. Shuningdek, aynan Fuqarolik sudlariga
murojaat qilishda to‘lanadigan davlat bojlari bilan bog‘liq
muammolar o‘rganilib, bunday muammolarni bartaraf etish
bo‘yicha takliflar berilgan.
1
Teacher, Department of Civil Procedural and Economic Procedural Law, Tashkent State University of Law.
E-mail: snm1188@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
138
Проблемы,
возникающие
при
взыскании
государственной пошлины гражданскими судами
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
судебные расходы,
государственная пошлина,
взыскание,
материальный ущерб,
имущественные споры,
моральный вред.
В связи с увеличением обращений граждан в суды в
условиях реализуемой в нашей стране судебной реформы
начали возникать некоторые проблемы в регулировании
вопросов, связанных с судебными расходами. В частности,
существуют
проблемы,
связанные
со
взысканием
государственных пошлин, начиная с обращения в суд и
принятия решения по итогам рассмотрения дел.
В данной статье рассматриваются проблемы, связанные
с уплатой государственной пошлины при обращении в
гражданские суды, и предлагаются способы устранения
подобных проблем.
Sud-huquq tizimini yanada demokratlashtirish, huquqni muhofaza qiluvchi
organlar faoliyati samaradorligini, aholining odil sudlovga bo‘lgan ishonchini oshirish,
jamiyatda qonun ustuvorligini taʼminlash va qonuniylikni mustahkamlash sud
islohotlarining asosiy maqsadlari hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-
yanvardagi “2022–
2026-
yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi
PF
–
60-
son Farmoniga ko‘ra, sud protsessida tomonlarning haqiqiy tenglik va tortishuv
tamoyillarini ro‘yobga chiqarish, sudlar tizimida “yagona darcha” tamoyilini keng joriy
etish maqsadida arizalarning sudga taalluqliligidan qatʼi nazar, qabul qilish va vakolatli
sudga yuborish hamda muayyan ish doirasida barcha huquqiy oqibatlarni hal qilishni
taʼminlash tizimini joriy etish, sud tizimini bosqichma
-bosqich raqamlashtirish,
byurokratik g‘ov va to‘siqlarni bartaraf etish orqali fuqarolar va tadbirkorlik
subʼyektlarining odil sudlovga erishish darajasini tubdan oshirish, nizolarni hal etishning
muqobil usullaridan keng foydalanish uchun zarur tashkiliy-huquqiy shart-sharoitlarni
yaratish, yarashuv institutini qo‘llash doirasini yanada kengaytirish, sud hokimiyatining
chinakam mustaqilligini taʼminlashda sudyalar hamjamiyati organlarining rolini yanada
oshirish, sudyalarning o‘zini o‘zi boshqarish tamoyilini keng joriy etish hamda sudyalarga
g‘ayriqonuniy tarzda taʼsir o‘tkazishning oldini olish bo‘yicha taʼsirchan mexanizmlarni
yaratish kerakligi taʼkidlangan. Bundan ko‘rinib turibdiki, yildan
-yilga sudlarning roli
oshib bormoqda, fuqarolarning ishonchini oqlash uchun ularga masʼuliyatli bo‘lish
yuklatilmoqda.
Mamlakatimizda odil sudlov faqat sud tomonidan amalga oshiriladi. Odil sudlovni
amalga oshirish bevosita davlat byudjeti hisobidan taʼminlanadi. Bunda, sudlarga
murojaat qilishda undiriladigan davlat boji to‘lovlari davlat byudjetining muayyan
qismini tashkil qilganligi bois davlat bojini to‘g‘ri belgilash va vaqtida undirish muhim
ahamiyat kasb etadi. Sudlarga ariza, daʼvo ariza berishda hamda sud hujjatlariga nisbatan
apellyatsiya, kassatsiya shikoyati berishda davlat boji miqdori, davlat bojidan ozod
qilingan jismoniy va yuridik shaxslar ro‘yxati, shuningdek, davlat bojini kechiktirish,
bo‘lib
-
bo‘lib to‘lash va kamaytirish tartibi O‘zbekiston Respublikasi “Davlat boji
to‘g‘risida”gi Qonuni hamda O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual kodeksi
normalari bilan belgilangan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
139
Аslini olganda sudya davlat boji miqdorini hisoblash va undirishni taʼminlashi
lozim. Davlat bojini to‘g‘ri hisoblash o‘z navbatida sudyadan amaldagi qonunlarni
mukammal bilishni hamda to‘g‘ri qo‘llashni talab etadi.
Аmaldagi fuqarolik protsessual qonunchiligiga ko‘ra, sudlar tomonidan sud
xarajatlari undiriladi. Bu kategoriya o‘z navbatida ikki turga bo‘linadi: birinchisi, davlat
boji; ikkinchisi, ishni ko‘rish bilan bog‘liq chiqimlar.
Davlat boji bilan bog‘liq masalalar juda keng qamrovli bo‘lib, O‘zbekiston
Respublikasining 2020-yil 6-
yanvardagi “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonuni bilan tartibga
solinadi va sudlarga to‘lanadigan davlat bojlari miqdorlari belgilangan. Shu bilan birga,
davlat bojidan ozod qilingan jismoniy va yuridik shaxslar ro‘yxati, davlat bojini to‘liq va
qisman qaytarish asoslari keltirilgan. Аmmo ushbu qonunni va amaldagi Fuqarolik
protsessual kodeksini o‘rganishda va amaliyotda qo‘llashda muammolar mavjudligini
ko‘rish mumkin.
Birinchidan, “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonunning ilovasiga asosan fuqarolik
sudlariga murojaat qilganlik uchun davlat bojlari, davlat boji stavkalari miqdorlaridan
kelib chiqib belgilangan. Birgina mulkiy xususiyatga ega daʼvo arizalaridan daʼvo
bahosining 4 %i miqdorida, biroq BHMning 1 baravaridan kam bo‘lmagan miqdorda
davlat boji undirilishi belgilangan. Mulkiy xususiyatga ega daʼvolarning o‘ziga xos
jihatlaridan kelib chiqilishi maqsadga muvofiqdir. Masalan, fuqarolarga yetkazilgan har
qanday zarar bo‘yicha yaʼni moddiy zarar bo‘yicha davlat bojlari aynan mana shu band
bo‘yicha mulkiy tusdagi daʼvo arizalari bo‘yicha davlat boji to‘lanadi. Lekin, moddiy
zararni tartibiy qismini faqatgina mulkiy xususiyatga ega daʼvolar tashkil etmaydi.
Fuqarolik qonunchiligiga ko‘ra moddiy zarar degan tushunchaga taʼrif berilmagan.
Bizning fikrimizcha, moddiy zarar deganda nafaqat mulkiy balki shaxsning sog‘lig‘iga
yetkazilgan zarar bo‘yicha qilingan xarajatlar ham kiradi. Аmmo “Davlat boji to‘g‘risida”gi
Qonunga asosan, moddiy zarar uchun qancha miqdorda davlat boji undirilishi
belgilanmagan. Lekin sudga bunday talab bilan murojaat qilinsa, mulkiy xususiyatga ega
daʼvo arizasi sifatida baholanadi. Bundan kelib chiqib, “moddiy zarar” tushunchasiga
taʼrif berish maqsadga muvofiq. Shu bilan birga, “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonunga
moddiy zarar uchun davlat boji stavkalarini belgilash maqsadga muvofiq.
Ikkinchidan, maʼnaviy zararni undirish masalasida mazkur qonunda alohida band
sifatida davlat boji stavkalari belgilanmagan. Maʼnaviy zarar “Davlat boji to‘g‘risida”gi
Qonunga Ilovaning “E”bandiga ko‘ra, turar joylar ijarasiga doir shartnomani o‘zgartirish
yoki bekor qilish to‘g‘risidagi daʼvo arizalaridan, mol
-mulkni xatlovdan chiqarish
to‘g‘risidagi va mulkiy xususiyatga ega bo‘lmagan (yoki baholanmaydigan) boshqa daʼvo
arizalardan deyilgan bandiga ko‘ra undiriladi. Bu jumlaning faqatgina oxirgisi yaʼni
mulkiy xususiyatga ega bo‘lmagan (yoki baholanmaydigan) degan joyigina maʼnaviy
zararni undirish uchun asos bo‘ladi. Vaholanki, maʼnaviy zararni undirishni alohida band
sifatida kiritish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Uchinchidan, fuqarolik sudlarida nomulkiy xususiyatga ega daʼvo arizalari uchun
BHMning 2 baravari miqdorida davlat boji undirilishi belgilangan bo‘lsa, iqtisodiy
sudlarda esa bu miqdor BHMning 10 baravarini tashkil qiladi. Endi muammoga kelsak,
fuqarolik sudlariga shartnomalarni haqiqiy emas deb topish to‘g‘risida murojaat
qilinganida ham aynan yuqorida ko‘rsatilgan talab bo‘yicha yaʼni mulkiy xususiyatga ega
bo‘lmagan (yoki baholanmaydigan) boshqa daʼvo arizalardan degan bandi bo‘yicha davlat
boji to‘lanadi. Xuddi shu Qonunga ko‘ra iqtisodiy sudlarda esa “B” bandiga asosan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
140
nomulkiy xususiyatga ega daʼvo arizalardan bandi bo‘yicha davlat boji undiriladi. Taklif
sifatida fuqarolik sudlariga to‘lanadigan davlat bojlarini o‘zgartirish, yaʼni “nomulkiy
xususiyatga ega daʼvo arizalari” degan alohida bandni kiritish maqsadga muvofiq.
Yuqoridagilardan kelib chiqib shunday xulosa qilish mumkinki, agar berilgan
takliflar amaliyotda qo‘llash uchun qonun normalariga kiritilsa, Fuqarolik sudlarida
davlat bojini undirish bilan bog‘liq ayrim muammolar bartaraf qilinar edi hamda sudlar
tomonidan davlat bojlarini undirishda bir xillilik taʼminlanar edi.
FOYDАLАNILGАN АDАBIYОTLАR RO‘YXАTI:
1. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi. www.lex.uz.
2. O‘zbekiston Respublikasining “Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonuni. www.lex.uz.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2009
-yil 24-noyabrdagi 14-sonli
“Fuqarolik ishlari bo‘yicha sud xarajatlarini undirish amaliyoti to‘g‘risida”gi qarori.
www.lex.uz.
4. Sulaymonova N.M. Sudebnыe rasxodы v grajdanskom protsesse: sravnitelьnыy
analiz Rossii i Uzbekistana // Jurnal pravovыx issledovaniy. –
2019.
–
№. SPECIAL.
