Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Phenomenology of conflicts between teachers and
university students
Gulmira BERDIEVA
International Innovation University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 20 January 2024
Available online
15 February 2024
The article is devoted to studying bilateral pedagogical
conflicts: on the one hand, face-to-face conflicts, and the other,
interpersonal and psychological ones. Conflicts between
university teachers and students arise for objective and
subjective reasons. The article presents the results of specific
sociological studies and proposes measures to solve the
problems discussed.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1/S-pp304-310
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
conflict,
motive,
motivation,
phenomenon,
pedagogical conflict,
subjective,
attitude,
factor,
mental state,
behavior,
conflict,
interpersonal conflict.
Oliy ta’lim universiteti o‘qituvchilari va talabalari
o‘rtasidagi nizolar fenomenologiyasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
konflikt,
motiv,
motivatsiya,
fenomen,
pedagogik ziddiyat,
sub’yektiv,
munosabatlar,
omil,
ruhiy holat,
xulq-atvor,
nizolar,
shaxslararo ziddiyat.
Ushbu maqola ikki tomonlama pedagogik nizolarni
o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqolada
muhokama qilingan
muammolarni hal qilish uchun chora-tadbirlar taklif etiladi.
1
International Innovation University, Karshi, Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
305
Феноменология конфликтов между преподавателями
и студентами вуза
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
конфликт,
мотив,
мотивация,
явление,
педагогический конфликт,
субъективное,
отношение,
фактор,
психическое состояние,
поведение,
конфликт,
межличностный
конфликт
.
Статья
посвящена
изучению
двусторонних
педагогических конфликтов: с одной стороны, очных, а с
другой –
межличностных и психологических. Конфликты
между преподавателями вузов и студентами возникают по
объективным и субъективным причинам. В статье
представлены результаты конкретных социологических
исследований по этой теме и предложены меры по
решению обсуждаемых проблем.
KIRISH
O‘qituvchi –
talaba yo‘nalishi bo‘yicha o‘zaro ta’sir butun ijtimoiy
-pedagogik
jarayonning asosiy yo‘nalishlaridan biridir. O‘qituvchilar va talabalar o‘rtasidagi aloqa
shakllari ko‘p jihatdan o‘zaro ta’sir qiluvchi sub’yektlarning ijtimoiy
-madaniy va
individual psixologik fazilatlariga, shuningdek, universitet jamoasida o‘rnatilgan aloqa
an’analari, normalari va qoidalariga bog‘liq. O‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi ziddiyat
ijtimoiy o‘zaro ta’sirning o‘ziga xos shakli bo‘lib, bu o‘quv jarayonida yuzaga keladigan
qarama-qarshiliklarni hal qilish jarayonidir. Bunday nizo shaxslararo ziddiyatning
alohida holatidir va shuning uchun u shaxslararo nizolarga xos xususiyatlar bilan
tavsiflanadi. Shubhasiz, universitet muhitida nizolarning paydo bo‘lishiga salbiy ta’sir
sababli o‘qituvchi kasbining obro‘sining pasayishi, ish haqining pastligi sababli o‘qitish
motivatsiyasining pasayishi bilan bog‘liq. Ijtimoiy qatlamlarning gullab
-yashnagan
talabalari o‘qituvchilarga yutqazuvchi sifatida qarashlari odatiy hol emas. Talabalar,
ayniqsa pullik ta’lim shakllari, ko‘pincha o‘zlarini ta’limning “mijozi” deb biladi va shu
nuqtai nazardan talabalarga taqdim etilayotgan ta’lim xizmatlarini “mahsulot” deb
baholaydilar. Ta’lim va tarbiya jarayoni, har qanday rivojlanish kabi, qarama
-qarshiliklar
hamda nizolarsiz bo‘lishi mumkin emas. Shuningdek, hozirgi kunda ham bunday nizolar
yo‘q deb ayta olmaymiz.
MATERIAL VA TADQIQOT USULLARI
Talaba hayotining ajralmas qismi salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan
shaxslararo nizolardir. Shaxslararo nizolar
–
bu odamlar o‘rtasidagi psixologik va ijtimoiy
o‘zaro munosabatlar jarayonidagi ziddiyat. Ko‘pchilik uchun “nizo” so‘zi odatda salbiy.
Aksariyat odamlar nizoni oldini olish kerak bo‘lgan narsa deb hisoblaydi. Ushbu masalaga
qiziqish
universitetdagi
shaxslararo
nizolar
talabalarning
farovonligining
yomonlashishiga, o‘quv faoliyatidan norozilik hissi paydo bo‘lishiga olib kelishi,
shuningdek, keyingi kasbni o‘qitish samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi bilan bog‘liq.
Ijtimoiy soha olimlarining fikriga ko‘ra, o‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi ziddiyatlar
quyidagicha tasniflanishi mumkin:
–
o‘quvchining harakatiga yutuqlariga va o‘qishdan tashqari topshiriqlarning
bajarilishiga;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
306
–
o‘quvchining maktab va maktabdan tashqari qoidalariga amal qilmasligi;
–
muomala, o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi shaxsiy
-emotsional muhitga.
Yana bir fikrni aytib o‘tishimiz mumkin: o‘quvchi
-
o‘qituvchini hamda o‘qituvchi
-
o‘quvchini tushunmaslik holatlari ham kuzatilib kelmoqda. Shu sababli ikki taraf
o‘rtasida ko‘plab nizolar kelib chiqmoqda. Professor V. I. Juravlev rahbarligida o‘tkazilgan
Universiteti talabalari o‘rtasidagi so‘rovnomaga ko‘ra, talabalarning 80 foizi bir
yoki bir nechta o‘qituvchilarga nisbatan nafratda ekanligi holati kuzatilgan. Ushbu
munosabatlarning asosiy sabablari sifatida o‘quvchilar quyidagilarni aytadilar:
–
o‘qituvchilar talabalarni yaxshi ko‘rmaydi –
50%;
–
o‘qituvchining salbiy shaxsiy fazilatlari –
66%;
–
o‘qituvchi tomonidan o‘z bilimlarini nohaq baholanishi –
38%;
–
o‘qituvchi o‘z mutaxassisligiga ega emas –
15%.
O‘zining qo‘pol muomalasi bilan bolaning ko‘nglini o‘qishdan sovitib, dilini o‘rinsiz
ranjitadiganlar ham uchrab turadi.
Pedagogik amaliyotda bunga misol bo‘ladigan dalillar
ko‘p. Tarbiyaviy ishlarga tuzatishi qiyin bo‘lgan darajada ziyon yetkazadilar. Natijada
o‘qituvchi bilan o‘quvchi
-
talaba o‘rtasida nizolar vujudga keladi. Barkamol ijodkor
shaxsni shakllantirishga, tarbiyalashga doir axloqiy normalar pedagogik etikada
ifodalangan. Tarbiyalanuvchiga ijobiy ta’sir o‘tkazish shartlaridan biri bo‘lgan ishonch
bilan unga nisbatan qo‘yilayotgan talablarning birligidir. Bu qonuniyat pedagogik
amaliyotda ko‘p sinovdan o‘tgan va o‘zini oqlagan. Pedagogik nizo bu –
o‘qituvchi bilan
o‘quvchining kelishmovchiliklari.
Pedagogik nizolarning bir qator belgilari quyidagilardir:
✓
Inqiroz;
✓
Anglashilmovchilik;
✓
Kutilmagan hodisa;
✓
Zo‘riqish;
30%
39%
22%
9%
o‘qituvchilar
talabalarni yaxshi
ko‘rmaydi
o‘qituvchining
salbiy shaxsiy fazilatlari
o‘qituvchi
tomonidan
o‘z
bilimlarini nohaq
baholanishi
o‘qituvchi o‘z
mutaxassisligiga ega emas
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
307
✓
Noqulaylik;
✓
Ichki yoki tashqi xavotir;
✓
Bartaraf etish qiyin bo‘lgan qo‘rquv.
✓
Pedagogik nizolarni keltirib chiqaruvchi omillar:
✓
Axborot omili;
✓
Munosabat omili;
✓
Xulq omili.
Har qanday pedagogik jamoa bu murakkab tizim bo‘lib, uning ichida ko‘pincha
nizolar yuzaga keladi.
Ziddiyatli vaziyat talabalarni o‘qitish va tarbiyalash jarayoniga
salbiy ta’sir qiladi.Oliy ta’lim muassasalari o‘qituvchilari va talabalari o‘rtasida yuzaga
keladigan nizoli holatlarni tahlil qilish maqsadida o‘ziga xos psixologik so‘rovnoma
o‘tkazildi. So‘rovnoma natijalariga ko‘ra, so‘rovda 90 ta talaba va 50 ta o‘qituvchi ishtirok
etdi. Talablarni 60% o‘g‘il bolalar va 40% qiz bolalar tashkil etdi. Talabalari o‘rtasida
(45%) nizolar bo‘lgan, (55%)da ularda na nizolar, na nizoli vaziyatlar bo‘lganligini
ta’kidlagan. So‘rovda 1
-
4 kurs talabalari ishtirok etti. Talabalar va o‘qituvchilar
o‘rtasidagi nizolarga munosabatning o‘ziga xos xususiyatlari so‘ralgan, o‘qituvchilar
(50 kishi) 30 (60%), 20 (40%) nizolarga duch kelgan
–
ular hech qanday nizoga ega
emasliklarini va tasvirlangan vaziyatlar salbiy his-
tuyg‘ularni keltirib chiqarmasligini
ta’kidladilar. Aksariyat talabalar o‘qituvchilar bilan shaxsan to‘qnashuvlarga duch
kelishdi. Olimlar bu farqlarni genetik va ijtimoiy omillarning ta’siri bilan izohlaydi.
Bir tomondan, erkaklar allaqachon genetik darajada ayollarga qaraganda tajovuzga
ko‘proq moyillik uchun dasturlashtirilgan deb da’vo qilinadi. O‘qituvchi pedagogik ishda
fidoiylik ko‘rsatib o‘qituvchilik burchini yuksak darajada bajarib, bolalarga bilim berib,
ular qalbiga halollik, go‘zallik, odob
-
axloq nurini singdira olganliklari, o‘quvchiga
nisbatan xushmuomala bo‘lganliklari uchun obro‘ va hurmatga erishganlar.
NATIJALAR VA ULARNING MUHOKAMASI
Talabalarning fikriga ko‘ra, o‘qituvchilar bilan nizolarni keltirib chiqaradigan
asosiy holatlar quyidagilar edi:
–
Talabalarga (ayniqsa darslarga kechikkan) nisbatan qo‘pollik;
–
ayrim o‘qituvchilarning darslarga kechikishi;
–
o‘quv jarayonida o‘qituvchining uyali telefon orqali suhbatlari;
–
darsliklar bo‘yicha materiallarni o‘qish;Nizolar nafaqat ularning umumiy
nazariyasi doirasida, balki ularning yo‘nalishi xususiyatlarini hisobga olgan holda ham
o‘rganiladi. Pedagogik ziddiyat ta’lim makonining fenomeni sifatida zamonaviy
gumanitar bilimlarning turli sohalarida keng tarqalgan va faol o‘rganiladigan hodisadir.
Psixologik va pedagogik tadqiqotlar natijalari turli darajadagi ta’lim muassasalarida
keskinlik va ziddiyatlar paydo bo‘lishining muqarrarligini ta’kidlaydi.
Keyingi tahlillar shuni ko‘rsatdiki, o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasidagi nizolar
kamdan
–
kam hollarda qayd etilgan
–
bu haqda faqat 19 ishtirokchilar (14,0%)
ko‘rsatgan. Ko‘pincha nizolar haqida yuqori kurs talabalari (11 kishi) eslatib o‘tgan va
qizlar ustunlik qilgan (10:9). Bu o‘qituvchilarning o‘smirlar bilan tez
-
tez to‘qnashuvi
haqida gapiradigan adabiy ma’lumotlardan farq qiladi. Shuni ta’kidlash kerakki,
magistrantlar nafaqat yoshi kattaroq, balki umuman yetuk va mustaqil odamlar edi.
Ularning deyarli barchasi ishlagan va o‘qish uchun mustaqil ravishda pul to‘lagan.
Nizolarning sabablari (talabalarning fikriga ko‘ra) quyida jadvalda keltirilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
308
1-jadval
Jadval bo‘yicha o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasidagi nizolarning sabablari
№
Qarama-qarshiliklarning sababi sifatida
o‘qituvchining xatti
-harakati
Talaba
Jami
O‘g‘il
bolalar
Qiz
bolalar
soni
%
soni % soni %
1.
Javoblar va ishlarni adolatsiz baholash
5
50
2
22
10
53
2.
Hurmatsizlik, qo‘pollik, beparvolik
4
40
5
55
8
42
3.
O‘qituvchining asabiy, haddan tashqari hissiy tabiati
6
60
3
33
6
31.6
4.
Shubhali, ishonchsiz va hatto tajovuzkor xatti-
harakatlar
3
30
6
66
7
37
5.
Haddan tashqari talablar, ayniqsa sinov yoki imtihonda
5
50
4
44
5
26
6.
Axloqiy va axloqiy me’yorlarni haddan tashqari
axloqiylashtirish va majburlash
7
70
1
11
11
58
7.
Asossiz ayblovlar va tanbehlar
1
10
5
55
5
26
8.
Boshqa fikrga nisbatan murosasizlikning namoyon
bo‘lishi
5
50
2
22
7
37
9.
Eskirgan materialni taqdim etish, kitob yoki konspekt
bo‘yicha o‘qish
2
20
6
66
9
47
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, eng muhimi, o‘qituvchilar bilan ziddiyatlar,
talabalarning fikriga ko‘ra, ularning javoblari va ishlarini adolatsiz baholash va
hurmatsizlik tufayli yuzaga keladi. Ko‘rib turganimizdek, universitetdagi ziddiyatli
vaziyatlar ijtimoiy o‘zaro ta’sirning o‘ziga xos turidir. Ushbu jarayon
-bu shaxslar
o‘rtasidagi ijtimoiy o‘zaro munosabatlarning maxsus shaklini oladigan ta’lim jarayonida
yuzaga keladigan qarama-qarshiliklarni hal qilish. Universitetdagi shaxslararo nizolar
muammolari tadqiqotchilardan ham, o‘qituvchilardan ham alohida e’tibor talab qiladi,
bu esa tadqiqotda ushbu muammoni o‘rganishning dolzarbligini aniqladi. L.
Kozer,
G.V. Mixaylova, L.S. Titkova, A.P. Fernxem, P. Xeyven, T.V. Cherkasova asarlarida
universitetdagi nizoli vaziyatlar muammosi chuqur yoritilgan. Ijtimoiy o‘zaro
ta’sirlarning ushbu shakli nizoli o‘zaro ta’sir ishtirokchilarining qiymat
-
me’yoriy
munosabatlari o‘rtasidagi tafovutning kuchayishi bilan tavsiflanadi. Bundan tashqari,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
309
talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasida ziddiyatli vaziyatlarni birlashtirish universitet ichida
ahil bir jamoa tuzish uchun ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shunday qilib, ishtirokchilarning
oqilona xatti-
harakatlari bilan nizoni to‘liq ma’noda hal qilish, nizoli vaziyatni keltirib
chiqargan muammoni bartaraf etish o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi normal
munosabatlarni tiklashdir.
XULOSALAR
Umumiyroq qilib aytganda, universitetlarning ta’lim muhitini tizimli ravishda
o‘zgartirish zarurligini ta’kidlash kerak, bu kadrlar tayyorlash sifatini yaxshilash va fanni
rivojlantirish muammolarini hal qilishga
qaratilgan bo‘lishi lozim. Nizolarni o‘rganish
hozirgi paytda ayniqsa dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ijtimoiy
-iqtisodiy inqiroz yangi qarama-
qarshiliklarning paydo bo‘lishiga, zamonaviy jamiyatning barcha tizimlarida nizolarning
yangi potensial manbalariga olib keldi. Iqtisodiy va ma’naviy inqirozning oqibatlari
ayniqsa aniq namoyon bo‘ladigan oliy ta’lim tizimi bundan mustasno emas. O‘qituvchi va
talaba faoliyati to‘satdan haddan tashqari yuklarning paydo bo‘lishi bilan tavsiflanganligi
sababli, stress ushbu hodisalarning halokatli oqibatlarini oldini oladigan bir qator
choralarni ko‘rish muhimdir. Bu yerda talabalar va o‘qituvchilarni o‘zini o‘zi boshqarish
usullarini o‘rgatish, universitetlarda ijtimoiy
-psixologik xizmatlarni yaratish, malakali
psixologlar psixologik stress va stressni yengillashtiradigan psixologik yordam xonalarini
yaratishni tavsiya etamiz. Bunday maslahatning boshlang‘ich va yakuniy nuqtalari
sifatida nizosiz o‘qituvchi yoki talaba obrazini psixokonsultatsiya mijozining haqiqiy
fazilatlari bilan taqqoslashni taklif qilish mumkin. Tabiiyki, biz universitetdagi nizolar
muammosini to‘liq qamrab olishga da’vo qilmaymiz, bu ishda shaxslararo nizolar bilan
bog‘liq ba’zi muammolar ko‘rib chiqilgan. Ushbu mavzuning o‘zi juda keng va ko‘p qirrali.
Bularning barchasi ushbu yo‘nalishdagi tadqiqotlarni davom ettirish uchun
imkoniyatlarni qoldiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
A.Y.Antsupov Konfliktologiya: universitetlar uchun darslik / A. Ya. Antsupov, A. I.
Shipilov.
–
Moskva: BIRLIK, 1999 yil.
–
507 b.
2.
Berdieva Gulmira Juraevna. (2021). PSYCHOLOGICAL BASIS OF THE CONCEPT
OF CONFLICT BEHAVIOR. Archive of Conferences, 49-52. Retrieved from
https://conferencepublication.com/index.php/aoc/article/view/1704
3.
Berdiyeva G.J. Constructive resolution of student conflicts. // Berlin Studies
Transnational Journal of Science and Humanities, 2021-
№
1, -P.62-
67. (19.00.00№ 4,)
4.
E.S.Ignatova Universitetning ta’lim muhitida o‘qituvchi
-psixologning kasbiy
faoliyati // Yevropa ijtimoiy fanlar jurnali. 2012. No 12. 117
–
118-betlar.
5.
A.Y.Kibanov, I.E.Vorozheikin va boshqalar Konfliktologiya. M. 2010.
–
220 b.
6.
R.V.Kupriyanov O‘qituvchi
-
talaba o‘rtasidagi shaxslararo nizolar: monografiya.
Qozon: KNRTU, 2011.
–
196 b.
7.
R.V.Kupriyanov, O‘qituvchi
-
talaba o‘rtasidagi shaxslararo nizolar. –
Qozon:
Qozon milliy tadqiqot texnologik universiteti (QMTTU), 2011.
–
194 b.
8.
O.V.Kuzmina O‘qituvchilarning hissiy holatini tuzatish / O.V.Kuzmina, E.
G.Korniltseva, T.A.Yushkova // Ijtimoiy muammolarni zamonaviy tadqiqotlar (elektron
ilmiy jurnal). 2017.
–
T. 8. № 3
-2. 91
–
92 b.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2024) / ISSN 2181-1415
310
9.
I.V.Nikulina O‘qituvchi va talaba: nizolar sabablari // Madaniyatni
modernizatsiya qilish: madaniy o‘zgarishlar g‘oyalari va paradigmalari..
–
Samara:
Samara davlat madaniyat instituti, 2014.
–
282-283b.
10.
Oliy ta’lim tizimidagi nizolar sabablari http://www.rudn.ru/fpkp/programs/Lect10.html
11.
D.A.Proxorova Psixik holatlarning semantik xususiyatlari sub’yektning
motivatsiyasi uchun asos sifatida / D.A.Proxorova // Ta’limning ijtimoiy
-psixologik
muammolari.
–
Qozon, 1999.
–
150
–
151 b.
12.
L.A. Sokolov Mutaxassislarni tayyorlash jarayonida pedagogik nizolarni
zararsizlantirish usuli sifatida ma’ruza o‘tkazishning yangi usullarini joriy etish //
Sotsiosfera. 2014. 66-67-betlar.
13.
B.M.Umarov Nizoli vaziyatlarda boshqaruv qarorlarini qabul qilishning
tashkiliy va ijtimoiy
–
psixologik mexanizmlari / B. M. Umarov, A. S. Nazarov.
–
Matn: /
Молодой ученый. –
2020.
–№ 7(297
).
–
352-353 betlar.
14.
Бердиева Г.Ж. Психологические основы концепции конфликтного
поведения. // Жамият ва инновациялар, 2022
-
№1,
-
С. 27
-28.
15.
В. П. Pатников Конфликтология: учебник для студ. вузов.
–
2-
e изд.
–
Москва: ЮНИТИ, 2002.
–
512 с.
