Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of a person
’
s right to health in the system of
social rights
Khulkar SAFAROVA
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2024
Received in revised form
15 January 2024
Accepted 25 February 2024
Available online
15 March 2024
The article analyzes the role of a person
’
s right to health in
the system of social rights based on universal international legal
documents and national legal documents. Conclusions and
recommendations have been put forward based on the analysis
of issues related to ensuring the right of a person to health.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss2/S-pp74-83
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Individual
’
s right to health,
healthy lifestyle,
health care,
right to medical care,
emergency medical care,
health care organization,
patient,
health care system,
the right to health.
Ijtimoiy huquqlar tizimida shaxsning sog‘liqqa bo‘lgan
huquqining tutgan o‘rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
shaxsning sog‘liqqa bo‘lgan
huquqi,
sog‘lom turmush tarzi,
sog‘liqni saqlash,
tibbiy yordam olish huquqi,
kechiktirib bo‘lmaydigan
tibbiy yordam,
sog‘liqni saqlash tashkiloti,
bemor,
sog‘liqni saqlash tizimi,
sog‘liqqa bo‘lgan huquq.
Maqolada
shaxsning sog‘liqqa bo‘lgan huquqi ijtimoiy
huquqlari tizimida tutgan o‘rni universal xalqaro huquqiy
hujjatlar va milliy qonun hujjatlari asosida tahlil etilgan.
Shaxsning sog‘liqqa bo‘lgan huquqini ta’minlash borasidagi
mummolar tahlili asosida xulosa va tavsiyalar ilgari surilgan.
1
Senior teacher, Tashkent State University of Law.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
75
Роль права человека на здоровье в системе
социальных прав
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
право личности на
здоровье,
здоровый образ жизни,
охрана здоровья,
право на медицинскую
помощь,
неотложная медицинская
помощь,
организация
здравоохранения,
пациент,
система здравоохранения,
право на здоровье.
В статье анализируется роль права человека на здоровье
в системе социальных прав на основе универсальных
международно
-
правовых документов и национальных
правовых документов. На основе анализа вопросов,
связанных с обеспечением права человека на здоровье,
выдвинуты выводы и рекомендации.
Shaxsning
sog‘liqqa bo‘lgan huquqini ta’minlash eng muhim hisoblangan shaxsning
yashash huquqi bilan bevosita bog‘liqdir. Dunyoda yuz berayotgan jarayonlar sog‘liqni
saqlashni ta’minlash milliy havfsizlik darajasiga ko‘tarilganini qayd etish mumkin.
Jahon Sog‘liqni Saqlash
Tashkiloti (JSST)ning Ustaviga binoan “Sog‘liqni Saqlash
–
bu nafaqat kasalliklar va jismoniy nuqsonlarning yo‘qligi, balki jismoniy, aqliy va ijtimoiy
farovonlikning holati. Sog‘liqni Saqlashning eng yuqori darajasidan foydalanish har bir
insonning irqi, dini, siyosiy qarashlari, iqtisodiy yoki ijtimoiy mavqeidan qat’iy nazar,
asosiy huquqlaridan biridir. Barcha xalqlarning salomatligi tinshlik va xavfsizlikka
erishishning asosiy omili bo‘lib, alohida shaxslar va davlatlarning to‘liq hamkorligiga
bog‘liqdir”
[1].
Umuman olganda, JSST Ustavida berilgan sog‘liqqa bo‘lgan huquqning ta’rifi
Sog‘liqni Saqlash
huquqining xalqaro maydonga chiqichiga xizmat qildi.
Inson huquqlari umumjaxon deklarasiyada belgilangan “inson o‘zining hamda
oilasining salomatligi va farovonligini ta’minlash” huquqi “Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy
huquqlar to‘g‘risida”gi Xalqaro paktning 12
-
moddasida mustahkamlangan. Unga ko‘ra:
“1.
Mazkur Paktda ishtirok etuvchi davlatlar har bir kichining jismoniy va ruhiy
salomatlik jihatdan oliy darajaga etishi huquqini e’tirof etadi.
2.
Ushbu Paktda ishtirok etuvchi davlatlar ko‘richi kerak bulgan choralar quyidagi
ishlar uchun zarur tadbirlarni o‘z ichiga oladi:
a)
o‘lik go‘daklar tug‘ilichini va bolalar o‘limini qisqartirish hamda bolalarning
sog‘lom rivojlanishini ta’minlash;
b) tashqi muhitning hamma jihatlarini va sanoatda mehnat gigienasini yaxshilash;
v) yuqumli, endemik, kasbiy va boshqa kasalliklarni oldini olish, davolash hamda
ularga qarshi kurashish;
g) kasal bo‘lgan hollarda hammaga tibbiy yordam ko‘rsatish va tibbiy parvarishni
ta’minlaydigan sharoit yaratish” [2].
Shunday qilib, Iqtisodiy,
“Ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risida”
gi Xalqaro
paktda insonning sog‘liqqa bo‘lgan huquqi alohida maqomdagi ajralmas huquq sifatida
tan olingan bo‘lib, kelgusi mintaqaviy va xalqaro hujjatlar uchun asos vazifasini bajardi va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
76
O‘zbekiston Respublikasi mazkur Konvensiyaga O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
1995-yil 31-avgustdagi 126-I-
sonli “1966 yil 16 dekabrdagi Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy
huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro paktga qo‘shilish haqida”gi qaroriga asosan qo‘shilgan.
“Sog‘lig‘ini muhofaza qilishga bo‘lgan huquq” tushunshasi o‘zining quyidagi
ustuvorliklari evaziga hozirgi kunda dunyo qonunchiligida kengroq qo‘llanilmoqda:
1) atama xalqaro hujjatlar va bitimlar stilistikasi nuqtai nazaridan shakllantirilgan;
2) xalqaro hamjamiyat tomonidan keng miqyosda qo‘llanilgan; 3) u faqatgina tibbiy
xizmatdan foydalanishni emas, balki bir qator Sog‘liqni ularsiz himoya qilib bo‘lmaydigan
shartlarni ta’minlashni ham o‘zida qamrab oladi. Shunday shartlardan biri esa yaroqli
ichimlik suviga, sog‘lom atrof
-
muhitga ega bo‘lishdan iborat [3].
Sifatli tibbiy yordam tushunchasi o‘z ichiga tibbiy yordamning o‘z vaqtida
ko‘rsatilishini, tibbiy yordam ko‘rsatishda profilaktika, diagnostika, davolash va reabilitasiya
usullarini to‘g‘ri tanlash, davolash jarayonida rejalashtirilgan natijaga erishish darajasiga
qanchalik erishilganlikni aks ettiruvchi xususiyalar majmuini anglatadi.
Aholining barcha qatlamlari tibbiy yordamdan bahramand bo‘la olishi prinsipini
amalga oshirish bo‘yicha vazirlar kengashining “Tibbiy yordam ko‘rsatishdan umumiy
foydalanish to‘g‘risida”gi R(86) 5
-
son tavsiyalariga ko‘ra, davlatlar tomonidan nafaqat
barcha shaxslarga tibbiy yordamdan foydalanish imkoniyatini yaratish, balki tibbiy yordam
olishning moliyaviy jihatdan barcha uchun maqbul shaklda tashkil qilish zarur [4].
O‘zbekiston Respublikasi “
F
uqarolar sog‘lig‘ini saqlash to‘g‘risida”gi qonunga ko‘ra
d
avlat yoshi, jinsi, irqi, millati, tili, dinga munosabati, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi,
shaxsiy va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar fuqarolarning sog‘lig‘i saqlanishini ta’minlaydi.
Davlat fuqarolarda kasalliklarning har qanday shakllari borligidan qat’i nazar, ularning
kamsitishlardan himoya qilinish
ini kafolatlaydi. Ushbu qoidani buzishda aybdor bo‘lgan
shaxslar qonunda belgilangan tartibda javobgar bo‘ladilar (13
-modda). Shu bilan ushbu
qonunga ko‘ra fuqarolar sog‘lig‘iga ta’sir qiluvchi omillar haqida ma’lumot olish
(15-modda), tibbiy ijtimoiy yordam olish (16-
modda), tibbiy ko‘rikdan o‘tish
(17-modda), oilaviy shifokor tanlash (18-modda), harbiy-tibbiy komissiyaning xulosasi
asosida harbiy xizmatdan muddatidan ilgari bo‘shatilish huquqiga (20
-modda) va
sanitariya-
gigiena talablariga javob beradigan sharoitda tekshiruvdan o‘tish, davolanish
va parvarish qilinish, tibbiy yordam so‘rab murojaat qilganligi, sog‘lig‘ining holati,
qo‘yilgan tashxis to‘g‘risidagi ma’lumotlar hamda uni tekshirish va davolash chog‘ida
olingan boshqa ma’lumotlar sir saqlanishi, tibbiy aralashuvga o‘z ixtiyori bilan rozilik
berish yoki uni rad etish; sug‘urta turlaridan foydalanish (20
-modda) kabi huquqlarga
ega. Ushbu qonunga ko‘ra huquqlari buzilgan taqdirda bemor yoki uning qonuniy vakili
bevosita davolash-profilaktika muassasasining rahbari yoki boshqa mansabdor shaxsiga,
yuqori boshqaruv organiga yoki sudga shikoyat bilan murojaat qilishi mumkin.
Konstitusiyada belgilangandek, O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari tibbiy
yordamning qonunda belgilangan hamda tez va shoshilinch tibbiy yordamni ham o‘z
ichiga oladigan kafolatlangan hajmini bepul olishga haqlidir. Xususan, yuqumli kasalliklar
tarqalganda aholini sog‘lig‘ini muhofaza qilish, tez va shoshilinch tibbiy xizmat faoliyatini
tashkil qilishning konstitusiyaviy asoslarini mustahkamlash fuqarolarning malakali
tibbiy xizmat ko‘rsatish faoliyatining ajralmas qismidir.
Aholining tez tibbiy yordam xizmatiga murojaatlari yil sayin oshib borayotganligini
statistik ma’lumotlar ham ko‘rsatadi.
Masalan, 2016-yilda chaqiriqlar soni 7,2 millionni
tashkil qilgan bo‘lsa, 2017
-yilda
–
8,7 million. 2018-
yilda esa 9,8 millionga etgan bo‘lsa,
2019-yilda 10,2 mln, 2020-
yilni 5 oyining o‘zida 7,5 mln. 2022
-yilning yanvar
–
iyun
oylarida 6 mln 245 ming 280 tani tashkil qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
77
O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2018-yil 25-yanvardagi RQ
–
3494-son
qaroriga muvofiq shoshilinch va kechiktirib bo‘lmaydigan tibbiy yordam mulkiy shakli va
boshqaruvidan qat’i nazar barcha tibbiyot muassasalarida aholiga bepul ko‘rsatiladi,
hayot uchun xavf tug‘diruvchi holatlarda tibbiyot muassasalariga shoshilinch tibbiy
yordam so‘rab murojaat qilgan shaxslarga malakali tibbiy yordam ko‘rsatishni rad etish
ta’qiqlanadi.
Bugungi kunda xususiy shifoxonalarda ham ushbu tibbiy xizmatni bepul
ko‘rsatilishi belgilangan.
Shoshilinch va kechiktirib bo‘lmaydigan tibbiy yordam tushunchalari Vazirlar
Mahkamasining 2019-yil 30-sentyabrdagi 832-
son qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston
Respublikasi Davlat byudjeti mablag‘lari hisobidan qoplanadigan tibbiy yordamning
kafolatlangan hajmlari ro‘yxatini shakllantirish tartibi to‘g‘risidagi nizomda belgilab
qo‘yilgan.
Ushbu hujjatga ko‘ra,
kechiktirib bo‘lmaydigan tibbiy yordam
–
bemor hayotiga
xavf soladigan aniq belgilari bo‘lmagan to‘satdan kuchli kasalliklarda, holatlarda va
surunkali kasalliklar kuchayganda ko‘rsatiladigan tibbiy yordam turi;
shoshilinch tibbiy
yordam
–
kasalliklarga chalinganda, baxtsiz hodisalar yuz berganda, jarohat olganda,
zaharlanganda va tez tibbiy aralashuv har qanday sharoitda ko‘rsatilichini talab qiladigan
boshqa holatlarda ko‘rsatiladigan tibbiy yordam turidir. Bizning ijtimoiy davlatda
bugungi kunda bunday tibbiy yordam turlari barchaga, xususan fuqaroligidan qat’iy
nazar teng hamda bepul ko‘rsatiladi.
Ushbu ikki elementning, shu bilan bir qatorda qonunchilikda belgilangan
kafolatlangan tibbiy yordamni bepul asosda ko‘rsatilishining O‘zbekiston Respublikasi
Konstitusiyasida belgilab berilishi barcha ijtimoiy qatlam vakillarining sog‘liqqa bo‘lgan
huquqini ta’minlashga xizmat qiladi, bu esa o‘z navbatida sog‘lom millatni
shakllantirishning bosh omili sanaladi.
2023-
yil qabul qilingan Konstitusiyaga davlat sog‘liqni saqlashning davlat, xususiy
va boshqa tizimlarini rivojlantirish, sanitariya-
epidemiologik osoyishtalikni ta’minlash,
tibbiy sug‘urtaning turli shakllarini rivojlantirish uchun shart
-sharoitlar yaratishi,
barqaror rivojlanish prinsipiga muvofiq atrof-muhitni muhofaza qilish, xususan, Davlat
Orolbo‘yi mintaqasining ekologik tizimini himoya qilish va tiklash, uni ijtimoiy, iqtisodiy
jihatdan barqaror rivojlantirish bo‘yicha zarur choralarni ko‘rishiga oid normalarning
kiritilishi uning davlat oldida turgan vazifasi sifatida naqadar dolzarbligini belgilab
beradi.
Ma’lumot uchun:
Statistika agentligining dastlabki ma’lumotlariga ko‘ra,
2023-yilning yanvar-
iyul oylarida respublikamizda sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar
ko‘rsatish sohasida 858 ta yangi korxonalar tashkil etilgan
[5].
R. Magnusson o‘zining “Advancing the right to health: the vital role of law” nomli
kitobida qayd etilishisha davlatlar insonning sog‘liqni saqlash huquqini ta’minlash uchun
eng avvalo, quyidagilar fundamental vazifalarni muvaffaqiyatli bajarishi zarur:
zamonaviy boshqaruv va liderlik (bu element o‘z ichiga to‘g‘ri stategik rivojlantirish,
sohadagi Qonunchilik, boshqaruv tuzilmalarini qamrab oladi); sog‘liqni saqlash
sohasidagi axborot va uni shaffofligi (jamiyatda sog‘liqni saqlash sohasidagi
axborotlarning ochiqligi, ularning tahlili, ularni to‘rlash va xalqqa e’lon qilib borish
tizimi); sog‘liqni saqlash tizimini moliyalashtirish (samarali moliyaviy ta’minot tizimi,
aholining barcha qatlamlariga mos keluvchi tibbiy xizmatlar uchun narx siyosati,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
78
moliyaviy to‘siqlarni mavjud emasligi); sog‘liqni saqlash sohasida kadrlar siyosati
(amaliy va nazariy tajribaga ega kadrlar, ularni tanlash va o‘qitish, qayta malakasini
oshirish, rag‘batlantirish tizimi); tibbiy xizmatlarni ko‘rsatishning hammabopligi (tibbiy
xizmat sifati, uning ixtisoslashuvi, kasalliklarni oldini olish va jamoat sog‘lig‘ini saqlash
tizimini boshqarish); dori va texnologik vositalar bilan ta’minlanganlik (dori vositalarini
yaratish texnologiyasi, zamonaviy tibbiy uskunalarni ishlab chiqarish yoki ta’minoti,
vaksina va nanotexnologiyalarni mavjudligi). R.Magnusson e’tirof etgan davlatning bir
qator vazifalari qatorida sog‘liqni saqlashning davlat, xususiy va boshqa tizimlarini
rivojlantirish, sanitariya-
epidemiologik osoyishtalikni ta’minlash, tibbiy sug‘urtaning
turli shakllarini rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratish va atrof-muhitni muhofaza
qilish kabilarni ko‘rish mumkin.
Hozirgi kunda ma’lumki, ekologiyaning buzilishi insonlarning sog‘lig‘iga ham
bevosita yomon ta’sir ko‘rsatmoqda, turli xil yangi kasalliklarning kelib chiqishinining
bosh sababi bo‘lib qolmoqda.
Ma’lumot uchun: 17 may kuni The Lanset Planetary Health jurnalida e’lon qilingan
global o‘lim va atrof
-
muhitning ifloslanishiga oid tadqiqotga ko‘ra, har yili 9 millionga
yaqin odam havo, turroq va suv
ifloslanishidan nobud bo‘ladi.Tadqiqotchilar ifloslanishni
kasallik va erta o‘lim bo‘yicha dunyodagi eng katta ekologik xavf omili deb atadi.
Olimlarning hisob-
kitoblariga ko‘ra, har yili dunyoda har oltinchi o‘limga shu sabab bo‘ladi.
Tadqiqot natijalaridan yana shuni ko‘rishimiz mumkinki, ushbu havf yildan yilga
kasallikka chalinishning yosharib borishiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Shu sababli
ushbu yangi konstitusiyaviy normalar Davlatimiz oldiga asosiy qonun darajasida bir
qator majburiyatlarni qo‘yish orqali sog‘liqni saqlash tizimida mavjud muammolarni xal
etishga erishish imkoniyatini beradi.
Uchinchi ming yillikning boshlanishi muhim ikkita tamoyil bilan xarakterlanadi.
Birinchidan, hozirgi sivilizasiya global ekologik muammolar (iqlim o‘
zgarishi, ozon
qatlamining emirilishi, ichimlik suvining ifloslanishi va etishmasligi, o‘rmon va
tuproqning inqirozi, bioxilma-xillikning qisqarishi, ortiqcha hajmdagi chiqindilarning
hosil bo‘lishi hamda ularni zararsizlantirish muammolari va boshqalar) bilan to‘qnash
keldi.
Ikkinchidan, dunyoda ekologik vaziyat jadal sur’atlarda o‘zgarib bormoqda.
Shuning uchun kechagi mezonlar bilan ertangi istiqbolni baholab bo‘lmaydi. Bu kabi
muammolar O‘zbekiston uchun ham xosdir.
Insonning sog‘lig‘ini saqlashda tibbiy sug‘urtaning o‘z roli bor. O‘zbekistonda tibbiy
sug‘urta bilan bog‘liq ishlar amalga oshirilayotganligini qayd etib o‘tish joiz. Xususan,
2021-yildan boshlab bosqichma-
bosqich majburiy tibbiy sug‘urta joriy etilishi nazarda
tutilgan. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Ppezidentining 2018
-yil 7-dekabrdagi
“O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash tizimini tubdan takomillashtirish bo‘yicha
kompleks chora-
tadbirlar to‘g‘risida”gi farmoni huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.
Xususan, 2021-yildan boshlab bosqichma-
bosqich majburiy tibbiy sug‘urta joriy etilishi
nazarda tutilgan. Tibbiy sug‘urta moliyalashtirishning yangi mexanizmlarini joriy etish
hisoblanib, bugungi kunda milliy sog‘liqni saqlash tizimiga joriy etilgan sug‘urta tizimida
aholi pul to‘lamaydi, sug‘urta doirasida har bir fuqaroning salomatligini kafolatlangan
paket asosida davlat budjeti mablag‘i hisobidan sug‘urta qilinadi. Bu bilan sohaga
ajratilayotgan budjet mablag‘laridan maqsadli foydalanish, kasalliklarni erta aniqlash,
aholiga ko‘rsatilayotgan tibbiy xizmat sifati va ko‘lamini yanada oshirishga erishiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
79
Ushbu tizimning yo‘lga qo‘yilishi sog‘liqni saqlash tizimiga ajratilayotgan mablag‘lar
doirasida birlamchi tibbiy-sanitariya yordami ulushi oshishiga, aholining ijtimoiy zaif
toifalari vakillarini sifatli tibbiy xizmat bilan ta’minlanganlik darajasini oshirishga, tibbiy
xizmatlar bozorida ochiqlik va shaffoflikni ta’minlashga, aholining tibbiy yordam uchun
to‘g‘ridan to‘g‘ri to‘lovlari darajasini kamaytirishga xizmat qiladi [6]
Shu maqsadda
bugungi kunda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Sog‘liqni saqlash tizimini tashkil
etishning yangi modeli va davlat tibbiy sug‘urtasi mexanizmlarini Sirdaryo viloyatida
joriy etish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–
4890-sonli qaroriga muvofiq davlat tibbiy
sug‘urtasi jamg‘armasi tashkil qilinib, davlat tibbiy sug‘urtasini bosqichma
-bosqich joriy
etish konsepsiyasi ishlab chiqildi.
Konstitusiyaning 48-moddasiga binoan, davlat jismoniy tarbiya va sportni
rivojlantirish, aholi o‘rtasida sog‘lom turmush tarzini shakllantirish uchun shart
-
sharoitlar yaratadi. Qayd etish lozimki, Jahon Sog‘liqni saqlash tashkilotining
ma’lumotiga ko‘ra, davolash inson salomatligini ta’minlashning 10 foiz omili, xolos,
sog‘lom turmush tarzi esa 55
foizni tashkil etadi. COVID-19 pandemiyasi ham
noto‘g‘ri turmush tarzi og‘ir oqibatlarga olib kelishini ko‘rsatdi
[7] . Jahonda COVID-19
koronavirus pandemiyasining yuzaga kelishi dunyo mamlakatlari qatori O‘zbekistonda
ham aholining sog‘lig‘i, jismonan salomatligi, sog‘lom hayot kechirish darajasi zaif
ekanligini ko‘rsatdi.
COVID-19 koronavirus infeksiyasi avvalo yurak-
qon tomir va nafas olish yo‘llari
hamda semizlik (ortiqcha vazn) kasalligiga chalingan fuqarolarimizning sog‘lig‘iga salbiy
ta’sir ko‘rsatdi. Natijada, bugungi pandemiya oramizdan ko‘plab fuqarolarimizni bevaqt
dunyodan ko‘z yumishiga sabab bo‘ldi [8].
Sog‘lom turmush tarzi to‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy faollik, zararli odatlardan o‘zini
tiyish, ruhiy osoyishtalik va asabiy muvozanatni saqlash, gigienaga rioya qilish kabilarni
o‘z ichiga oladi.
Sog‘lom ovqatlanish
–
urf-
odat, an’anani hisobga olib turli aholi guruhlarining
ratsional ovqatlanishida ilmiy asoslangan, ehtiyojni qondirishni ta’minlaydigan,
kasalliklar profilaktikasi va sog‘liqni mustahkamlashga yordam beradigan, turli ovqat
mahsulotlarini iste’mol qilishga asoslangan ovqatlanishdir. Ma’lumki, noto‘g‘ri
ovqatlanish erta o‘lim havfini oshiradi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining ma’lumotiga
ko‘ra, jismoniy faollik hamda ovqatlanish me’yor va qoidalariga amal qilmaslik, tarkibida
tuz, qand, yog‘ miqdori ko‘p bo‘lgan taom va shirinliklarni me’yoridan ortiq iste’mol
qilish, shuningdek etarli darajada vitamin va minerallar iste’mol qilmaslik oqibatida
yoshlarda ratsional o‘sish va aqliy rivojlanishda ortda qolish, kattalarda esa yurak qon
-
tomir, endokrin, xavfli o‘sma kabi insonning erta o‘limiga olib keluvchi qator
kasalliklarning rivojlanishiga sabab bo‘ladi [9]. Prezidentning “Aholining sog‘lom
ovqatlanishni ta’minlash bo‘yicha qo‘shimcha chora
-
tadbirlar to‘g‘risida”gi qaroriga
muvofiq sog‘lom ovqatlanish dasturining indikatorlari belgilandi. Unga ko‘ra 2025
-yilga
kelib aholining o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligini 75,1 yoshdan 76,4 yoshgacha oshirish
rejalashtirilgan: erkaklar uchun
–
72,8 yoshdan 74,1 yoshgacha, ayollar uchun
–
77,4 yoshdan 78,7 yoshgacha. Bundan tashqari, kelgusi besh yil ichida semizligi bo‘lgan
aholi ulushining o‘sishini 23,5% darajasida to‘xtatish rejalashtirilgan. Xususan, hukumat
5 yoshgacha bo‘lgan ortiqcha vaznli bolalar ulushini 4,6 dan 4 foizgacha kamaytirishni va
qariyalarni 56,4 foizga to‘xtatish niyatida [10]
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
80
Sog‘lom turmush tarzini olib borish jismoniy faollik bilan bevosita bog‘liqdir.
O‘zbekiston Respublikasi “Jismoniy tarbiya va sport to‘g‘risida”gi qonunning
3-
moddasiga ko‘ra,
jismoniy tarbiya
–
madaniyatning insonni jismoniy tarbiyalash,
jismoniy rivojlanish va jismoniy tayyorgarlik orqali jismoniy hamda intellektual jihatdan
kamol toptirish, uning qobiliyatini va harakat faolligini takomillashtirish, sog‘lom
turmush tarzi ko‘nikmalarini shakllantirish, ijtimoiy moslashtirish maqsadida jamiyat
tomonidan yaratiladigan hamda foydalaniladigan qadriyatlar, normalar va bilimlar
yig‘indisidan iborat bo‘lgan qismidir.
Ushbu qonunga ko‘ra davlat jismoniy tarbiya va sportni rivojlantirishni qo‘llab
-
quvvaydi, jismoniy tarbiya-sport tashkilotlari tomonidan moddiy-texnika va axborot
resurslaridan, shuningdek ilmiy-tadqiqotga oid va texnik ishlanmalar hamda
texnologiyalardan foydalanish uchun shart-sharoitlar yaratadi, sport klublari va
maktablari, sport-
ta’lim muassasalari, shu jumladan ixtisoslashtirilgan sport
-
ta’lim
muassasalari, sport-
sog‘lomlashtirish oromgohlari, tibbiy
-jismoniy tarbiya dispanserlari
faoliyatini rivojlantirish uchun shart-sharoitlar yaratadi, shuningdek jismoniy tarbiya va
sport vositalaridan aholining, shu jumladan ayollar va yoshlarning, shuningdek
nogironligi bo‘lgan shaxslarning sog‘lig‘ini mustahkamlash maqsadida foydalanish uchun
shart-sharoitlar yaratadi va hokazo.
Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining bir necha normativ
-huquqiy
hujjatlari qabul qilindi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 30-oktabrdagi
“Sog‘lom turmush tarzini keng tatbiq etish va ommaviy sportni yanada rivojlantirish
chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–
6099-
sonli Farmoni, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2021-yil 5-
noyabrdagi “Yurish, yugurish, mini
-futbol, badminton, stritbol
va “Workout” sport turlarini yanada rivojlantirish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”gi
PQ
–
5282-son qarori, 2022-
yil 11 apreldagi “Mahallalarda yoshlarni ommaviy sportga
jalb qilishni yangi bosqichga olib chiqish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–
201-son
hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023
-yil 28-
iyuldagi “Mahallalarda sport
infratuzilmasini rivojlantirish va sport maydonchalaridan samarali foydalanishni tashkil
etish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi
PQ
–
245-son qarorlari shular jumlasidandir.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 30-oktabrdagi
“Sog‘lom turmush
tarzini keng tatbiq etish va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF–
6099-sonli Farmoni bilan har bir oila, mahalla va tuman (shahar)da,
maktabgacha, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, professional va oliy ta’lim muassasalarida
hamda boshqa tashkilotlarda jismoniy tarbiya va ommaviy sport bilan shug‘ullanishga
shart-
sharoitlar yaratish; ommaviy sportni rivojlantirish bo‘yicha oilalar, sinflar, mehnat
jamoalari va hududlar o‘rtasida sport musobaqalarini muntazam ravishda o‘tkazish;
aholi turli guruhlarining sog‘lom ovqatlanishga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirishni
ta’minlaydigan shart
-
sharoitlar yaratish, tarkibida tuz, qand va yog‘ miqdori ko‘p bo‘lgan
hamda xamirli taom va shirinliklarni, non mahsulotlarini iste’mol qilishni qisqartirish,
zararli odatlardan, xususan, alkogol va tamaki mahsulotlarini iste’mol qilishdan voz
kechish yo‘li bilan kasallikka chalinish, ortiqcha vazn holatlari (semizlik) va bevaqt vafot
etishni kamaytirish; aholi o‘rtasida sog‘lom ovqatlanish madaniyatini keng targ‘ib qilish,
shu jumladan, tartibsiz va kechki uyqu oldidan ovqatlanish odatlaridan voz kechish;
sanitariya-
gigiyena qoidalariga rioya etilishini oilalar, mahallalar, maktabgacha ta’lim va
umumta’lim muassasalari darajasida sog‘lom turmush tarzining ajralmas qismi sifatida
targ‘ib qilish; maktabgacha ta’lim, umumta’lim, o‘rta maxsus, professional va oliy ta’lim
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
81
muassasalarida, korxona, tashkilot va boshqa turdagi barcha muassasalarda jismoniy
tarbiya va sport bilan shug‘ullanish uchun zamonaviy moddiy
-texnika bazasini
shakllantirish kabilar sog‘lom turmush tarzini hayotga keng tatbiq etish va ommaviy
sportni yanada rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari etib belgilandi [11].
Bugungi kunda yurish, yugurish, mini-futbol, velosport, badminton, stritbol va
“Workout” sport turlarini ommaviylashtirish va rivojlantirish dasturlarini amalga
oshirish uchun Davlat budjetidan 2021-
yil dan boshlab dasturlar to‘liq bajarilgunga
qadar har yili 104 milliard so‘mdan, jismoniy imkoniyati cheklangan va nogironligi
bo‘lgan shaxslarni jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanishga jalb qilishga qaratilgan
dasturlarni moliyalashtirish uchun Davlat budjetidan 2021-yil dan boshlab dasturlar
to‘liq bajarilgunga qadar har yili 10 milliard so‘mdan mablag‘lar ajratib kelinmoqda.
Aholi uchun qulay bo‘lgan ko‘chalarda piyoda va velosipedda yurish uchun “Salomatlik
yo‘laklari” tashkil qilinmoqda, aholi soni va uy
-joylarning joylashuvini inobatga olgan
holda, shuningdek, tashkilot va idoralarning tegishli hududlarida velosiped turar joylari
va zamonaviy sport (shu jumladan, Workout) maydonchalari tashkil etilmoqda, sport
majmualari qurilmoqda, jismoniy imkoniyati cheklangan va nogironligi bor shaxslar,
ayollar o‘rtasida turli sport tadbirlari
tashkil qilinmoqda. Davlat statistika qo‘mitasi
ma’lumotlariga ko‘ra, 2022
-yil 1-
yanvar holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda 52
417 ta sport
inshooti mavjud bo‘lib, 2018
-yilga nisbatan ularning soni 1,0 barobarga oshgan [12].
Bu amalga oshirilayotgan ishlar albatta birinchi navbatda inson salomatligini
saqlash bilan bog‘liq, zero 2019
-yilda tarqalgan Covid 19 kasalligi kasallikning chegara
bilmasligi, hamda davlatning siyosati, iqtisodiyoti va ijtimoiy hayotini ham izdan
chiqarishga qodir ekanligini ko‘rsatib berdi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Уcтав В. О. З. ВОЗ. Основные
документы. –
2005.
2.
International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights, opened for
signature 16 December 1966, 993 UNTS 3 (entered into force 3 January 1976)
3.
Toebes B. et al. (ed.). The right to health: a multi-country study of law, policy and
practice.
–
Springer, 2014.
4.
Панова Л. В. Доcтупноcт медицинcкой помощи: Роccия в эвпопейcком
контекcте //Журнал исследований
5.
https://t.me/statistika_rasmiy
6.
https://daryo.uz/k/2023/06/24/tibbiy-sugurta-nima-beradi
7.
https://www.who.int/ru/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019?gclid
8.
https://lex.uz/docs/-5077667
9.
https://lex.uz/docs/-5090241
10.
staff.tiiame.uz/storage/users/153/presentations/2PMpJYbhw5e20cXB1CVHQ
cDZsY79lNYg2isGcQWx.pdf
11.
https://lex.uz/docs/-5077667
12.
https://stat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/28271-o-
zbekistondagi-sport-inshootlari-soni
13.
Анварова,
Д.
(2023).
Хотин
-
қизлар
ижтимоий
ҳуқуқларини
таъминлашнинг
конституциявий
-
ҳуқуқий
асосларини
такомиллаштириш.
Общество и инновации, 4(5), 52
-60.
14.
Анварова, Д. (2023). Гендер аудит–давлат ташкилотларида хотин
-
қизлар
ижтимоий ҳуқуқларини таъминлаш воситаси. Общество и инновации, 4(8/S), 162
-166.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
82
15.
Anvarova, D. A. (2023). Хotin
-
qizlar ijtimoiy huquqlarini ta’minlashning
tashkiliy huquqiy mеxanizmlarini takomillashtirish. SIYOSATSHUNOSLIK, HUQUQ VA
XALQARO MUNOSABATLAR JURNALI, 2(2), 17-24.
16.
Jasurbek, I. L. H. O. M. B. E. K. O. V. (2022). Development tendencies of the right
to receive information in the virtual space. INTERNATIONAL JOURNAL OF SOCIAL
SCIENCE & INTERDISCIPLINARY RESEARCH ISSN: 2277-3630 Impact factor: 7.429,
11(11), 17-22.
17.
Ilkhombekov, J. (2022). The role and role of the media in the information
distribution process. академические исследования в современной науке, 1(17), 80
-84.
18.
Ilxombekov, J. I. O‘. (2022). O‘zbеkiston rеspublikasi qonunlarida ommaviy
axborot vositalari erkinligini ta’minlashning o‘ziga xos xususiyatlari. Scientific progress,
3(4), 1068-1074.
19.
Ilhombekov Jasurbek. Comparative Legal Analysis of Reforms Conducted for the
Development of the Information Sector in the New Uzbekistan. AMERICAN Journal of Public
Diplomacy and International Studies. Volume 02, Issue 01, 2024 ISSN (E):2993-2157
20.
Jasurbek, I. (2024, February). Internet activity coordination organizations. In E
Conference World (No. 4, pp. 158-166).
21.
Aslonova Laylo. (2023). Comparative analysis of acts on permissible
restrictions on the freedom of science. The American Journal of Political Science Law and
Criminology, 5(08), 19
–
27. https://doi.org/10.37547/tajpslc/Volume05Issue08-05
22.
Aslonova, L. (2023). ilmiy ijod erkinligining k
е
lib chiqish tarixi.Talqin Va
Tadqiqotlar,1(36).
извлечено
от
https://talqinvatadqiqotlar.uz/index.php/tvt/article/view/1588
23.
Караходжаева О. Отражение конституционно
-
правовых реформ в
деятельности
парламента
республики
Узбекистан.
https://cyberleninka.ru/journal/n/oriental-renaissance-innovative-educational-natural-
and-social-sciences
24.
Караходжаева О
.
(2022). Контрольные функции в деятельности
парламента. Евразийский журнал академических исследований, 2(12), 160–
166.
извлечено от https://in
-academy.uz/index.php/ejar/article/view/10101
25.
Правовая
сущность
и
признаки
конституционных
обязанностей.http://dx.doi.org/10.26739/2181
-9130-2017-7-7-7
Караходжаева Окилахон Руфатовна кандидат юридических наук.
26.
Jakhongir, K. (2023). Legal guarantees of the use of the internet by individuals.
World Bulletin of Management and Law, 18, 33-37.
27.
Jaxongir, Q., & Zokirjon, O. G. L. (2022). Mahalliy ijro hokimiyat organlari
boshqaruv tizimini isloh etish masalalari. Ta’lim fidoyilari, 13, 51
-54.
28.
Сафарова, Х. . (2023). Ҳалқаро ҳуқуқда инсонларнинг соғлиғини сақлаш ва
мaлaкaли тиббий хизмaтдaн фoйдaлaниш ҳуқуқи. Евразийский журнал права,
финансов и прикладных наук, 3(8), 171–179. извлечено от https://www.in
-
academy.uz/index.php/EJLFAS/article/view/19928
29.
Сафарова Хулкар
(2020). Совершенствование конституционно
-
правовых
гарантий обеспечения права граждан на квалифицированное медицинское
обслуживание в Узбекистане. Review of law sciences, 5 (Спецвыпуск), 34
-43. doi:
10.24412/2181-919X-2020-34-43
30.
Сулаймонова Г. Т. и др. Характеристика изменений слизистой оболочки и
микрофлоры полости рта при коронавирусной
инфекции //Science and education:
problems and innovations.
–
2021.
–
С. 154
-158.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
83
31.
Бокиев Ж. Алоҳида таълим эҳтиёжлари бўлган шахсларнинг олий таълим
олиш ҳуқуқини таъминлашнинг ташкилий
-
ҳуқуқий масалалари //Ижтимоий
-
гуманитар фанларнинг долзарб муаммолари/Актуальные проблемы социально
-
гуманитарных наук/Actual Problems of Humanities and Social Sciences. –
2023.
–
Т. 3. –
№. S/5.
32.
Юлдашев, Азизжон Нормирзаевич. "Общественные Объединения Как
Элементы Политической Системы Гражданского Общества." Periodica Journal of
Modern Philosophy, Social Sciences and Humanities 18 (2023): 58-62.
33.
Беков
И.
Фракция
политической
партии–важный
субъект
законодательного процесса //Общество и инновации. –
2021.
–
Т. 2. –
№. 6/S. –
С. 292
-301.
34.
Беков И. Давлат ҳокимияти вакиллик органи фаолиятида сиёсий
партияларнинг ўрнини такомиллаштиришга оид илмий
-
назарий ва ҳуқуқий
таҳлил //Общество и инновации. –
2023.
–
Т. 4. –
№. 2/S. –
С. 229
-235.
