История освоения пустыни Кызылкум (на примере Хорезма)

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

History of the study of the Kizilkum Desert (in the case of

Khorezm)

Orifxuja MUMINOV

1

National Archeology Center of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received January 2024

Received in revised form

15 January 2024

Accepted 25 February 2024

Available online

15 March 2024

This article provides information about the stage of

development of anthropogenic factors in that part of the

Kyzylkum desert, which in the Ancient and the Middle Ages

surrounded the Khorezm oasis and the areas of Lower

Zarafshan, and also briefly touches on the history of the study.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss2/S-pp289-297

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Guldirsin,

Narinjon,

Pilkala,

Koyqirilangkala,

Anqokala,

Bazarkala,

Korgashinkala,

Big Kirqqiz,

Small Kirqqiz,

Ayazkala,

Tuproqkala,

Kizilkala.

Qizilqumning o‘rganilish tarixi (Xorazm misolida)

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

Qubatov,

Guldirsin,

Norinjon,

Pilqal’a,

Qo‘yqirilganqal’a,

Anqaqal’a,

Bozorqal’a,

Qo‘rg‘oshinqal’a,

Katta Qirqqiz,

Kichik Qirqqiz,

Ayozqal’a,

Tuproqqal’a,

Qizilqal’a.

Ushbu maqolada muallif tomonidan qadim va o‘rta asrlarda

Qizilqum sahrosi Xorazm vohasini va Quyi Zarafshon

hududlarini qurshab olgan qismida antropogen omillarining

rivojlanish bosqichi to‘g‘risida ma’lumotlar berilgan va

o‘rganilish tarixiga qisqacha to‘xtalib o‘tilgan.

1

Doctoral student, National Archeology Center of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan.

E-mail: muminovorif86@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2024) / ISSN 2181-1415

290

История освоения пустыни Кызылкум

(на примере

Хорезма)

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Кубатов,

Гулдирсин,

Наринджон,

Пилкала,

Койкирилангкала,

Анкакала,

Бозоркала,

Коргоашинкала,

Большой Кырккыз,

Малый Кырккыз,

Айозкала,

Тупроккала,

Кызылкала.

В данной статье даны сведения о стадии развития

антропогенных факторов в той части пустыни Кызылкум,

которая в древности и средние века окружала Хорезмский

оазис и районы Нижнего Зарафшана, а также кратко

затронута история изучения.

Amudaryo va Sirdaryoning o‘rta oqimida joylashgan bepoyon hududni geograflar

baʼzan Oʻrta Osiyo oraligʻi deb ham atashadi.

Shuningdek, Turon pasttekisligining bir

qismi, to

ʻ

g

ʻ

rirog

ʻ

i O

ʻ

rta Osiyodagi eng yirik cho

ʻ

llaridan biri Qizilqum joylashgan

(maydoni 300 000 km

2

).

Qizilqumning keng maydoni O‘zbekiston, Qozog‘iston va qisman

Turkmaniston chegaralarini kesib o‘tgan. Cho‘lning katta qismi O‘zbekiston hududiga

to‘g‘ri keladi (taxminan 190

000km

2

). Bugungi kunda O‘zbekistondagi Qizilqumning

chegara chizig‘i Navoiy, Buxoro, Xorazm va Jizzax viloyat hududlaridan o‘tgan.

Qizilqumning ichki hududlarida va Quyi Zarafshon vohasida mezolit va neolit davri

yodgorliklari dastlab Y.

G‘ulomov, U.

Islomov, A. Asqarov, A.V. Vinogradov, M.A. Itina,

M.

Jo‘raqulov, B.

Amirqulov, hamda keyingi yillarda O‘zbekiston

-Polsha (K. Shimchak,

M.

Xo‘janazarov), O‘zbekiston va Fransiya (F.

Brunet) qo‘shma arxeologik ekspeditsiya

xodimlari tomonidan tadqiq etilgan.

Tadqiqotchilar qayd qilishicha, 4-

3 mln yillar oldin Qizilqum va Orolbo‘yi

hududlari tekisliklardan iborat bo‘lgan. [Vinogradov

A.V., 1974. s 290

–

291] Tarixiy

adabiyotlarda qayd qilingan yoki tarixiy-

ilmiy dalillarda ma’lumki, pleystotsen davrida

Yer yuzi bo‘ylab sovuq iqlim hukm surgan. Shu kabi holat O‘rta Osiyo mintaqasida ham

muzliklar bilan qoplangan davr hisoblanadi. [Kabirov J, Sagdullaev A.S, 1990. 31-b.]

Golotsen davriga kelib iqlimning iliqlashishi muzliklarning ortga chekinishiga olib keladi

va bu jarayon daryolarning to‘lib toshishi va uzoq mintaqalargacha suvning yеtib borishi,

yеr osti suvlarining suvga to‘yinishi cho‘l hududlarida bir qancha katta va kichik

ko‘llarning vujudga kelishiga olib keladi. Bu esa daryo va ko‘llar atroflarida hayot uchun

qulay shart-sharoitni yaratadi.

Qizilqum sahrosi Xorazm vohasini va Quyi Zarafshon hududlarini qurshab olgan

qismida qadimdan insoniyat tomonidan

o‘zlashtirilganligi to‘g‘risida ko‘plab ma’lumotlar

bizgacha yеtib kelgan. Bunday joylar borligi qadimiy sayyohlar tomonidan o‘z kundaligida

qayd qilib borilgan va bu ma’lumotlar bizgacha yеtib kelgan. Bugungi kunda ham sahro

qismida joylashgan qadimgi antropogen landshaftning izlarini ya’ni xarobaga aylangan

makonlarni GAT dasturlari orqali kuzatishimiz va hudud koordinatalarini olishimiz mumkin.

Bunday sahrolarning vujudga kelishi, va undagi makonlarning qarovsiz qolib

xarobaga aylanishi masalasi qadimiy O‘rta Osiyo tarixiy

-geografik muammolardan biri

sifatida tarixchi-

arxeologlarni o‘ziga jalb qilib kelgan. Yozma manbalarda buni sababi

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2024) / ISSN 2181-1415

291

sifatida daryo qirgog‘ining yuvilib ketishi natijasida oqimning o‘zgarishi ham, qumlarning

bosib kelishi ham, O‘rta Osiyo yеrlarining katta hududi qurib qolishi

ham tilga olingan.

Bizning maqsad shu kabi makonlar to‘g‘risida adabiyotlarda mavjud bo‘lgan va

keyingi tadqiqotlarda qo‘lga kiritilgan ma’lumotlarning nazariy

-qiyosiy tahlilidan kelib

chiqib, mantiqiy xulosaga tayangan holda Qizilqum hududini arxeologik o‘rganilishiga
e’tiborimizni qaratishdir. Bizningcha bu qurg‘oqchil sahro hududlarda kelgusida
arxeologik tadqiqotlar olib borish va sirli jumboqlarni yеchish uchun ko‘plab qidiruv
ekspeditsiyalar uyushtirish maqsadlidir. Buning uchun eng avvalo ko‘plab adabiyotlar

ustida ishlash va zamonaviy tadqiqotlar orqali borishi kutilgan eng muhim hududlarni

ajratib olib raqamli xaritalar tuzish, belgilangan joylarga borish va qo‘yilgan tashxisni

kuzatishdan iboratdir.

O‘zbekistonda ilk bor qadimiy manzilgohlarga qiziqish va ularni o‘rganish Chor

Rossiyasi davriga to‘g‘ri keladi. O‘rta Osiyo Chor Rossiyasi tomonidan bosib olingan
dastlabki yillardayoq arxeologik tadqiqotlarni yo‘lga qo‘yish vazifasi o‘rtaga tashlangan

(shu jumladan Qizilqum hududida ham). 1868-yilda sharqshunos P.Lerx arxeologik

tekshirish maqsadida Sirdaryo oqimi bo‘ylab safar qilgan. Biroq buni amalga oshirishni
imkoni bo‘lmagan, sababi bu ish Chor mustamlakachi amaldorlari va ofitserlari qo‘liga
topshirib qo‘yildi. Ular soha mutaxassisi emasligi sababli ayrim yodgorliklarni yuzaki
tariflashdan nariga o‘ta olmagan [ S.P.

Tolstov, 1964. 19 b].

Keyinchalik Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi

–

1895-yil

31-oktyabrda

asos solindi va bu 1917-yilga qadar davom ettirildi. Bu orada arxeologiya sohasida

oldinga siljishlar bo‘lib, bunda toʻgarak a’zolaridan

V.V. Bartold,

M.S. Andreyev,

A.A. Divayev, N.S. Likoshin, N.G. Mallitskiy, N.P. Ostroumov, A.A. Semyonovlar faol
tadqiqotlar olib bordi.

V.V. Bartold

toʻgarak asoschilaridan biri boʻlib, tarixiy geografik

tadqiqotlarda sharqshunoslarining xizmatlaridan oqilona foydalanib, “Amudaryo o‘zani
qayerga quyiladi” degan masala yuzasidan ko‘plab bahslarni o‘rtaga tashladi va

Amudaryoning XIII va XIV asrlar Kaspiy dengiziga quyilganligi haqidagi qarashlarni
tasdiqlaydi. [Lunin B.V, 1979. C 82-84].

Toʻgarak a’zolari tomonidan

XX asrning

boshlarida osori atiqalar ustida arxeologik kuzatishlar, qidiruv va qisman qazish ishlari
ham olib borildi. Sovet davlati tashkil topgandan keyin arxeologiya sohasida birmuncha

burilish bo‘ldi, Turkiston arxeologiya havaskorlar toʻgaragi

o‘rniga ilmiy tadqiqot

muassasalari egalladi, keyinchalik (30yillarda) SSSR Fanlar Akademiyasi qoshida Moddiy

madaniyat tarixi instituti va so‘ng Arxeologiya instituti deb nom oldi.

Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi Qizilqum va uning atrofida ilmiy

arxeologik tadqiqot ishlarini birinchilardan bo‘lib keng miqyosda olib bordi va ko‘p yillar
davomida o‘z faoliyatini davom ettirdi. Xorazm ekspeditsiyasiga

1937-yil arxeolog va

etnograf S.P. Tolstov asos solgan va u ekspeditsiyasiga qariyb qirq yil davomida rahbarlik
qilgan. Xorazm ekspeditsiyasining direktor lavozimida Tolstov 1976-yilga qadar
keyinchalik Aleksandr Vinogradov va M.A. Itin ishlagan. Tolstov Xorazmdagi ekspeditsiya

ishlarini ikkiga bo‘lish mumkin: 1940

-

yilgacha bo‘lgan davr va urushdan keyingi davr.

Urushgacha tadqiqotning asosiy faoliyati dastlabki tadqiqotlar va vaqti-vaqti bilan olib
boriladigan qazish ishlaridan iborat. Urushdan keyingi holat esa Xorazmning keng

hududlarini tadqiq qilish va mintaqadagi muhim obidalarda keng koʻlamli qazish ishlarini

davom ettirish hisoblanadi.

Xorazm ekspeditsiyasidan oldin ham arxeologik tadqiqotlar olib borilgan, lekin bu

tadqiqotlar cho‘l hududlarida emas, balki Markaziy Xorazm hududlarida amalga

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2024) / ISSN 2181-1415

292

oshirilgan, misol uchun A.Y. Yakubovskiy tomonidan 1928

–

1929-yillarda Xorazmning

o‘rta asrlardagi poytaxti Urganch atrofidagi tadqiqoti yoki 1934

-yil M.B. Voevodskiy

Turkmaniston hududidagi Zamaxshar shahrining xarobalaridagi ekspeditsiyasini aytish
mumkin. [M. Voyevodskiy, A Summary Report, 1938.] A.Y. Yakubovskiy Urganch
arxitektura yodgorliklarini birinchi marta ilmiy asosda tariflagan [Yakubovskiy A.Yu.,

1930.], hamda o‘rta asrlarga mansub bo‘lgan Mizdahqon shahar xarobalarini ustida

manfaatli ishlar olib bordi. [Yakubovskiy A.Yu., 1938.] 1936-yillarda Y.

G‘ulomov va

Mirg‘iyosovlarning

Xorazmga qilgan ekspeditsiyasida ilk bor Qubatov tepaligidan

islomdan oldingi milodiy

birinchi ming yillik o‘rtalariga mansub zardushtiy qabristoni

topildi. [Gulamov

Y., 1937.] Ta’kidlab o‘tish kerakki, tarixchi

-arxeolog Y.

G‘ulomov

1938

–

50-yillarda Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasida qatnashib, Xorazmning

sug‘orilishi, dehqonchilik va shahar madaniyatining shakllanishi hamda rivojlanish

tarixi bo‘yicha ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. 1937

-yilda Y.

G‘ulomov Janubiy

Qoraqalpog‘istonda joylashgan o‘rta asrlarga mansub

Guldirsin va Norinjon shahar

xarobalarini, Shabboz yaqinidagi

Pilqal’aning

ilk o‘rta asrlarga mansub hududida

arxeologik ishlar olib borildi. [Gulamov Y., 1959. 40

–

44-b.].

Tadqiqotlarda islomdan oldingi davrni o‘rganishga qiziqish XX asrning

30-

yillardan boshlash avjiga chiqdi. Bunda ko‘zga ko‘ringan ishlardan biri 1937–

1938-yillarda V.A.

Shishkin tomonidan Buxoroning g‘arbida, Qizilqum cho‘lining

chegarasida joylashgan Buxorxudodlarning “Varaxsha” qadimiy qasr devorlari topildi.

1937-yilda Xorazm ekspeditsiyasi mamlakatimiz tarixini yorituvchi yangi

ma’lumotlar izlab, arxeologlar keng safarga otlandi. Manbalarda keltirilgan Xorazm
jumbog‘ini yеchishda muhim va qiziqarli vazifa ana shu ekspeditsiya zimmasiga tushdi.

Qadimgi Xorazm tarixida X asrga qadar poytaxt Kat shahri Amudaryoning

qirg‘og‘ida bo‘lgan, lekin keyinchalik markaz Urganchga ko‘chirilgan. Bunga Fil (yoki Fir)

qasrini Amudaryo yuvib ketgach [S.P. Tolstov., 1964. 34-b.] aholining ommaviy

ko‘chishlariga sabab bo‘ladi. Shu tariqa atrofda ko‘plab makonlar qarovsiz xarobaga

aylanib qoladi. XII asrda yashagan arab geografi

Sam’oniy

o‘ng qirg‘oqdagi ba’zi shaharlar

xarobaga aylanganligi va ular joylashgan yеr to‘g‘risida ma’lumotlar beradi. XIV asrda
mashhur Arab Sayohi Ibn Batuta Kat bilan Buxoro O‘rtasidagi yo‘lda hozirgi
Qoraqalpog‘iston yеrlaridan o‘ta turib, bironta qishloqni uchratmagan, vaholanki chap
qirg‘oq Xorazmda, ayniqsa Urganch va uning atroflarida xuddi shu vaqtda –

Ibn Batuta

yashagan davrda hayot qaynar edi. Ko‘rinib turibdiki Xorazm poytaxti Urganchga
ko‘chishi oqibatida Amudaryoning o‘ng sohilida keyinchalik deyarli aholi yashamagan,
shu sababli ekspeditsiya xodimlarining maqsadi daryoning o‘ng sohilidagi (janubiy
Qoraqolpog‘iston hududlari) xarobalarga aylangan makonlarni topib va ular ustida
tadqiqotlar olib borish bo‘lgan.

1937-yil A.I.Terenojkin

Guldursin bilan Sulton Uvaysdog‘ tog‘lari oralig‘idagi

hududda qidiruv ishlari olib bordi va islomdan oldingi davrga oid juda ko‘p xarobalar

topgan, [Terenojkin A.I., 1940. S 30] bu topilmalar keyingi tadqiqotlar olib borish uchun
imkoniyatlar ochib bergan. 1938-

yil Teshikqal’ada dastlabki qazishma ishlari 3 oy

davomida olib borilib, milodiy VIII asrga oid ekanligi aniqlangan. Qasrning tashqi tomoni

yaxshi saqlangan to‘rtburchak shaklda, tashqi devorlar bilan o‘ralgan. Shu yili
Qo‘yqirilganqal’a, Anqoqal’a, Bozorqal’a, Qo‘rg‘oshinqal’a, katta va kichik Qirqqizqal’alar,
Ayozqal’a, Tuproqqal’a, va Qizilqal’a yodgorliklarida qidiruv ishlari olib borilgan.

S.P.

Tolstov shunday yozadi: “1938

-yilgi tadqiqot ishlari davomida A.M. Terenojkin bilan

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2024) / ISSN 2181-1415

293

qilgan piyoda qidiruv ishlarim vaqtida, Teshikqal’aning janubiy g‘arbiy tomonidagi
qumlar orasidan Qozog‘iston va Sibirning Andronova madaniyati keramikasiga juda
yaqin, Volga bo‘yi kesma madaniyatiga esa o‘xshash bo‘lgan bir necha sovurilgan

makonlarning qoldiqlari topildi. [Tolstov S.P., 1938. 86 b] Bu Andronova madaniyatiga

xos sopol idishlar O‘zbekiston hududida ilk bor topilishi edi. 1939

-yillardagi ekspeditsiya

iyundan oktyabr oyi oxirlariga qadar 6 oy davom etgan. Bu safargi ekspeditsiya shimolda

Sulton Uvaystog‘ tog‘i, janubda Chorjo‘y va janubi g‘arbda markaziy Qoraqumni o‘z ichiga
oluvchi katta hududda olib borilgan. (Qal’aliqir va Ko‘zaliqir ulkan qadim shaharlarda
qazishma ishlari bo‘lgan). [Tolstov

S.P., 1964. 40-42-b.].

Ekspeditsiya a’zolari qidiruv

ishlarida ikkiga bo‘linib ish olib borilgan. Birinchisi o‘rta Amudaryo oqimi bo‘ylab shimol
tomonga yo‘naltirilgan, ikkinchisi transport yo‘li orqali g‘arbga tomon yo‘nalgan. Bunda
Ayozqal’a va uning atrofidagi dehqonchilik manzilgohlarida arxeologik qazish ishlar olib

borilgan.

1940-

yilda neolit davri makoni Jonbosqal’a

-

4, katta Tuproqqal’a va Qavatqal’a

hududlarida qazishma ishlari olib borilgan. Shuningdek, o‘sha yili ekspeditsiya Sulton
Uvaystog‘ tog‘ining janubiy chekkasi bo‘ylab, shimol tomon to Nukus shahrigacha bo‘lgan

hududda qidiruv ishlari olib borish bilan yakunlangan.

[Tolstov S.P., 1946. 68 b] Bunda

Chilpiq, Qoratepa toshloq tepalarda qoyatoshlarda chizilgan belgilar kompleksi topilgan.
Ularning eng qadimiysi bronza davriga oid ekanligi aniqlangan va dastlabki qadimgi

Xorazm piktografik yozuvi qo‘lga kiritilgan.

1945-yil dala mavsumida Jonbos-

4 va Tuproqqal’a yodgorliklarida qazishma

ishlari olib borilgan. Bunda Jonbos makonida neolit va bronza davriga oid ko‘plab
makonlar topilgan, umumiy nom ostida ularning sonini 18 taga yеtkazilgan. Shuningdek
o‘sha yili Qoraqolpog‘istonning shimoliy sharqida qidiruv ishlari amalga oshirilgan.

[Tolstov S.P., 1945]

Shundan keyin ekspeditsiyaning asosiy e’tibori Qizilqumning

shimoliy-

g‘arbiy hududlariga (quyi Sirdaryo hududlarida) yo‘naltirilgan.

Tolstovning urushga qadar qilgan tadqiqotlarida aynan, Kaltaminor madaniyati

Jonbos-4 makonida 1939, 1940

–

1945-

yillarda o‘tkazilgan qazishmalar, yodgorlikning

o‘ziga xos madaniyatini umumiy qiyofasini tiklash imkonini bergan. [Tolstov

S.P., 1964.

78

–

81-b.] A.A. Asqarov S.P. Tolstovning fikriga tayanib shunday yozadi: Arxeologik

tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki chorvador ajdodlarimiz ot va ho‘kizdan transport vositasi
sifatida foydalangan kezlardan boshlab (bronza davri) Yevroosiyo bronza davri urug‘

jamoalari guruh-

guruh bo‘lib O‘rta Osiyo hududlariga kirib kelgan. Ular Andronova Srub

madaniyatiga xos qabilalardan bo‘lgan deb yozadi. [Asqarov

A.A., 2015. 219-b.]

S.P Tolstovning tomonidan 1938-yilda qadimgi Xorazm hududlarida joylashgan

Teshikqal’a I, Teshikqal’a II

[Tolstov S.P., 1938. S. 174

–

175] manzilgohlarida tadqiqot

ishlari olib borilgan va juda ko‘p arxeologik topilmalar qo‘lga kiritilgan.

1940-yillarda S.P. Tolstov rahbarligidagi arxeologik ekspeditsiya Andronova

topilmalariga o‘xshash sopol buyumlarini Anqa qal’a

yaqinidan topadi va bu joyni Anqa I

deb nomlaydi.

[Tolstov S.P., 1977. S.44-

94] Bu topilmalar Tozabog‘yob kanali atrofidan ilk

bor topilgani uchun “Tozabog‘yob madaniyati” deb nomlandi va ularning davriy sanasi
miloddan avvalgi II ming yillikning o‘rtalari bilan belgilandi. A.A.

Asqarovning aytishicha:

Hozirgi kunda qadimgi Xorazm hududida 100 dan ortiq joylarda Tozabog‘yob
madaniyatiga tegishli minglab mavsumiy manzilgohlar topib o‘rganilgan [Asqarov

A.A.,

2015. 221-

b]. Lekin afsuski bu manzilgohlarning joylashuv o‘rnini (koordinatalarini)

topish oson emas, shu sababli bugungi kunda joylarga borib makonlarning ma’lumotlar

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2024) / ISSN 2181-1415

294

omborini tuzish kun tartibiga qo‘yilgan. M.A.Itina Janubiy Orol bo‘ylarida topib
o‘rganilgan Tozabog‘yob makonlarini uch guruhga bo‘ladi: 1) Jonbos

-

Ko‘kcha, 2) Anqa

-

Bozor, 3) Qavat guruhi [Itina M.A., 1977. S44-94]. Ular Oqchadaryo janubiy deltasining

ma’lum bir o‘zanlari havzalarida guruh

-

guruh bo‘lib joylashgan. T.A.Trafimova ham o‘z

fikirlarida Tozabog‘yob madaniyati to‘g‘risida shunday yozadi: Tozabog‘yob madaniyatini

shakllanishiga olib kelgan murakkab etnomadaniy jarayonlar antropologik materiallarda

ham o‘z aksini topgan. Masalan Andronova va Srub madaniyati aholisi
protoevropeoidlardan iborat bo‘lib Tozabog‘yob aholisi tarkibi esa, andronoidlar

va O‘rta

Yer dengizi tiplarining qorishuvidan tashkil topgan [Trafimova T.A., 1961,. S 97-146].

Shuni aytib o‘tish kerakki, Janubiy Sibir dasht kengliklarida qadimdan ko‘chmanchi

chorvadorlarning mavsumiy tarzda Sharqiy Yevropa hududlaridan Shimoliy Xitoy

chegaralariga qadar ko‘chib yurganligi to‘g‘risida ko‘plab ma’lumotlar bor. Albatta bu
ko‘chish har

-

xil sabablar tufayli O‘rta Osiyo hududlariga kirib kelishi va mahalliy aholi

madaniyati bilan qorishib ketishi ehtimoli katta bo‘lgan.

S.P.

Tolstov Xorazm atrofidagi cho‘l hududlarida qidiruv ishlarini olib borishda

ko‘p qiyinchiliklarga uchragan, sababi cho‘lning qum hududlari

ga piyoda yoki transport

bilan kirib borish

ko‘p vaqtni va ko‘p

x

arajatni talab qilgan undan tashqari cho‘lni

ichkarisiga kirib borish o‘sha davrda juda

xavfli edi.

Keyinchalik ish koʻlamini oshirish

maqsadida S.

Tolstov arxeologik tadqiqotlarda birinchilardan bo‘lib

samolyotdan

foydalangan. Xorazm sahrolari atrofida 1946-yilda yil oxirigacha 4 marta aviaqidiruv

ishlarini amalga oshirib, ko‘plab qadimgi shahar xarobalarini topgan va suratga olgan.

Aviaqidiruv jarayonida PO-2 samaliyotidan foydalanilgan va bu ekspeditsiyada

S.P. Tolstov bilan birgalikda ilmiy xodim M.A. Orlov, uchuvchilar va kinooperatorlar

qatnashgan. Qadimgi Xorazmning qadimgi sug‘orma yеrlarini aviatsiya yordamida
tekshirish maqsadida Tuproqqal’a atrofidagi qo‘nish maydonchasidan Qizilqal’a,
Qavatqal’a, Jeldikqal’a, Guldursin, Teshikqal’a, Qirg‘iz,

Kichikqirqqiz,

Ayozqal’a,

Tuproqqal’a yo‘li bo‘ylab parvoz qilingan

[Tolstov S.P., 1964. 49b]

.

Manbalarda

ko‘rsatilgan makonlar qidiruvi

jarayonida samolyotdan foydalanish keng hududlarni

kuzatish imkonini bergan. Misol uchun 1558-yil Vazir shahriga ingliz olimi Antoni

Jenkinson kelgan. U shunday deb yozadi: “Sellizyur qal’asi (Sahri Vazir –

“Vazir shahri”)

baland tepalikda joylashgan; Bu yеrda

Karol yashaydi, uni X

on deb atashadi… Qal’aning

janubiy qismi past, ammo juda unumdor yеrda joylashgan; bu yеrda juda ko‘p shirin
mevalar yеtishadi… Butun mamlakat suvni Oksus (Amudaryo

–

Daryoliq) daryosidan

o‘tkazilgan kanallardan, daryo suvini juda kamayib ketishi hisobiga oladi; shuning uchun
ham bu daryo, o‘tgan zamonlardagi singari, Kasbiy dengiziga quyilmaydi. Yaqin kelajakda
Oksus suvlari yеtishmay qolib, bu o‘lka suv tanqisligi tufayli ehtimol xonavayron bo‘lar va
cho‘lga aylanar” [Sitata

Yu.V., 1937. S.176-177]. Bu shaharni S.Tolstov 30-40 metr

balandligidan kuzatib, Vazir shahri ekanligini ta’kidlaydi. Vazir shahri xarobasi Xorazm
vohasining o‘rta aslardagi shahri bo‘lib Shayboniylar (Mustafaxon) tomonidan XV asrda

barpo qilingan.

Vinogradov Qizilqumning janubiy-

g‘arbiy hududlarida keng ko‘lamda ish olib

borib, Kaltaminor madaniyatiga oid yangi yodgorliklarni topib o‘rgandi. Kaltaminor

madaniyatini mahalliy variantlarga ajratish, ularni xronologik jihatdan davrlashtirish

muammolari ham tadqiqotchilar tomonidan ko‘rib chiqilgan. Kaltaminor madaniyati
yodgorliklarini uzoq yillar o‘rgangan A.V.

Vinogradov uni uchta hududiy variantlarga

(Oqchadaryo, Uzboy va G‘arbiy Qozog‘iston) ajratadi. U Qizilqum guruhiga kiruvchi

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2024) / ISSN 2181-1415

295

yodgorliklarni

ham

alohida

variantga

ajratilishi

mumkinligini

ta’kidlagan

[Виноградов

А.В., 1957. С. 11.]. U.I.

Islamov quyi Zarafshonda joylashgan Oqchadaryo

o‘zani haqida to‘xtalib o‘tgan: Kaltaminor

Oqchadaryo deltasida (Xorazm) so‘nggi

Kaltaminor davri kompleksida faqat sopol buyumlargina o‘zgarishga uchraydi. Shunga
o‘xshash jarayon Zarafshonning quyi oqimlarida ham qayd qilingan. Darbozaqir

makonida yodgorlikning har uchala madaniy qatlamning chaqmoqtoshli inventari bir
xilligi bilan xarakterlanadi. Ammo Darbozaqir qatlamlarida sopol buyumlari sezilarli

darajada o‘zgaradi: quyi va o‘rta qatlamlar sopollarining asosiy qismi naqshlarga boy,

yuqori qatlam sopol idishlarining faqat yuqori qismigina naqshlanganligi bilan ajralib
turadi [Islamov U.I., 1963. S. 8-9.]. U 1995-

yili O‘zbekiston

-

Polsha qo‘shma arxeologik

ekspeditsiyasi tomonidan dala qidiruv ishlari natijasida yangi madaniy qatlamlari yaxshi
saqlanib qolgan arxeologik yodgorlik topildi va tadqiqot ishlari 7 yil davom etdi. Tadqiqot

natijalarida O‘zbekistonlik va Polshalik mutaxassislar Muxiddin Xujanazarov, Karol

Shimchak, Rizard Michniyaklar ishtirok etishdi. Yodgorlikning qatlamlaridan bir qancha
namunalar olindi. [Szymczak K., Khudzhanazarov M., 2013. -R. 191-205]. 2006-yilda

Karol Shimchak va Muhiddin Xo‘janazarovlarning “Qizilqumdagi neolit davri makoni
Oyoqog‘itma va boshqa topilmajoylar” nomli monografiyasi nashrdan chiqarildi. Ushbu
asarning asosiy maqsadi O‘zbekiston

-

Polsha qo‘shma ekspeditsiyasining janubi

-sharqiy

Qizilqumning neolit davri bo‘yicha 1995–

1999-yillar va 2002-2003-yillarda olib borgan

arxeologik tadqiqotlari natijalarini taqdim qilishdan iborat. Ushbu hududning geologiyasi

bo‘yicha ham katta ishlar olib borildi,

O‘rta Osiyo ikki daryo oralig‘i hududlari tabiiy

jarayonlarining bosqichlari borasida aniqliklar kiritish imkoni tug‘ildi. Kelgusida
Qizilqum hududida arxeologik tadqiqotlar olib borishda qo‘lga kiritilgan geologik
ma’lumotlari muhim rol o‘ynaydi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2024) / ISSN 2181-1415

296

Qizilqum cho‘lining joylashgan o‘rni.

Qadimgi Xorazm atrofidagi yodgorliklar

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Гуламов Я. Ўтмиш

излари. “Гулистон”, 1937, № 4.

2.

Гуламов Я. Хоразимнинг суғорилиш

тарихи. Тошкент

1959 й. 40

-

44б.

3.

Исламов У.И. Неолитическая культура в низовьях Зарафшана.

Автореф.дисс. канд... ист. наук. Л., 1963.

4.

Итина М.А. История степных племен Южного Приаралья. Москва, 1977, С,44

-94

5.

Лунин Б.В. Средняя Азия в научном наследии отечественного

востоковедения историографический очерк. «Фан», Ташкент, 1979.

6.

Кабиров Ж, Сагдуллаев А.С. Урта Осиё археологияси. Тошкент, 1990, С. 14

7.

Толстов С.П., “Қадимги Хоразм маданиятини излаб” Тошкент 1964. 19

б

.

8.

Толстов С.П. Древнехорезмийские

памятники в Каракалпакии, ВДИ, 1938, № 3.

9.

Толстов С.П. Новые материалы

по истории культуры древнего Хорезма,

ВДИ, 1946, № 1.

10.

Толстов С.П, Хорезмская археолого

-

этнографическая экспедиция, АН

СССР в1945 г

11.

Тереножкин А.И. Археологические

разведки в Хорезме, СА ВИ, 1940

12.

Трафимова Т.А. Черепа из могильника Тазабагъябской

культуры Кокча 3.

МХЭ,№ В,1961.

13.

Voyevodskiy M., Summary A. Report of a Khore

zm Expedition, BAIIAA, 1938, № 3.

14.

Виноградов А.В, Итина М,А, Кесь А.С, Мамедов Е.Д. Палеогеографическая

обусловленность расселения древнего человека в пустынях Средней

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2024) / ISSN 2181-1415

297

Азии/Первобытный человек, его материальная культура и природная среда в

плейстоцене и голоцене/. М,, Наука, 1974.

15.

Виноградов А.В. Кельтеминарская культура. М.: Автореф. дисс… канд.ист.

наук. М., 1957.

16.

Якубовский А.Ю. Развалины Ургенча, Л., 1930 г.

17.

Якубовский А.Ю. Городище, Мирдахкан, ЗКВ, В, 1930

18.

Цитата Ю.В. Готье таржимаси бўйича

олинган. “Английские

путешественники о Московском государстве в Х

VI

веке”, Л., 1937, стр.

19.

L’archéologie française en Asie centrale. Nouvelles recherches et enjeux

socioculturels. cac-IFEac # 21-22, 2013

–

-

Р

. 191-205.; Szymczak K., Khudzhanazarov M.

Excavation in Ayakagytma the site, SE Kyzil-Kum, Uzbekistan.

20.

Исламов У.И. Неолитическая культура в низовьях Зарафшана.

Автореф.дисс. канд... ист. наук. Л., 1963.

21.

https://uz.wikipedia.org/wiki/Xorazm_arxeologiya-etnografiya_ekspeditsiyasi