Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Historiography of paleobotanical research and study of
the ancient flora of Central Asia
Doston BADIRDINOV
National Archeology Center of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2024
Received in revised form
28 February 2024
Accepted 20 March 2024
Available online
15 April 2024
Farming is a method of growing crops to obtain plant
products, mainly used for the cultivation of cultivated plants
and their subsequent use in economic activities. Since ancient
times, people have faced various difficulties in agriculture and
the need to adapt to climate change, choosing varieties for
planting that have been proven over the years, trying to adapt
to environmental conditions. Over the centuries, our ancestors
developed agricultural techniques, creating agricultural oases
and gaining invaluable experience. Population growth and
increased demand for food stimulated the development of
fertile lands. In this article, the author highlights the study of the
plant world, which played an important role in the economy of
ancient civilizations.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss3/S-pp101-109
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Aristotel,
Vavilov,
Masson,
Old Termiz,
Kuldartepa,
Cultivated plants.
“O‘rta Osiyoning qadimgi davr o‘simlik dunyosini
o‘rganish va paleobotanik tadqiqotlar tarixshunosligi”
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Aristotel,
Vavilov,
Masson,
eski Termiz,
Quldortepa,
madaniy o‘simliklar.
Dehqonchilik bu o‘simlik mahsulotlarini ishlab chiqarish
uchun qishloq xo‘jaligi ekinlarini yеtishtirishning bir yo‘li,
odatda madaniylashtirilgan o‘simliklarni yеtishtirib, xo‘jalikda
ishlatilishi uchun dehqonchilikdan foydalaniladi. Qadimdan
insonlar o‘zlariga kerakli bo‘lgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
yеtishtirish uchun dehqonchilik sohasida turli to‘siqlarni yеngib
o‘tishga va iqlim o‘zgarishlariga bardoshli bo‘lib, unga
moslashishga yoki uzoq yillar davomida o‘zlari foydalanib
keladigan o‘simlik navlarini iqlimga moslashtirib borishga
1
Doctoral student, National Archeology Center of the Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan.
E-mail: dastan.badirdinov@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
102
urinishgan. Ajdodlarimiz ming yillar davomida dehqonchilik
vohalarini o‘zlashtirib, ekin
-
tekinchilik bilan shug‘ullanganlari
sari tajribalari ortib boravergan. Aholining ko‘payishi ozuqaga
bo‘lgan talabning ham ortib borishiga olib kelavergan insoniyat
ming yillar davomida o‘ziga qulay bo‘lgan ekin maydonlarini
o‘zlashtirib olgan.
Историография палеоботанических исследований и
изучение древней флоры Центральной Азии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Аристотель,
Н.И. Вавилов,
В.М. Массон,
Старый Термез,
Қулдортепа
,
культурные растения.
Земледелие представляет собой метод выращивания
сельскохозяйственных
культур
для
получения
растительной продукции, преимущественно используется
для культивации культурных растений и их последующего
применения в хозяйственной деятельности. С древности
люди сталкивались с разнообразными трудностями в
земледелии
и
необходимостью
адаптации
к
климатическим изменениям, выбирая для посадки сорта,
проверенные годами, стремясь адаптироваться к условиям
окружающей среды. На протяжении веков наши предки
разрабатывали агротехники, создавая земледельческие
оазисы и накапливая бесценный опыт. Рост населения и
повышенный спрос на продовольствие стимулировали
освоение плодородных земель. В данной статье автор
освещает исследование растительного мира, который
играл важную роль в экономике древних цивилизаций.
KIRISH
O‘simlikshunoslik XVII–XVIII asrlarga kelib, o‘simliklar haqidagi bilimlarning
ajralmas tizimi sifatida
shakllandi, o‘simliklar haqidagi ko‘plab ma’lumotlar ibtidoiy
odamga ma’lum bo‘lgan, chunki uning hayoti foydali, asosan oziq
-ovqat, dorivor va
zaharli o‘simliklar bilan bog‘liq edi. O‘simliklar bilan tabiatning bir qismi sifatida
munosabatda bo‘lib, qadimgi dunyo faylasuflari ularning mohiyatini aniqlashga va ularni
tizimlashtirishga harakat qilgan. Aristotelgacha tadqiqotchilar asosan o‘simliklarning
dorivor va iqtisodiy jihatdan qimmatli xususiyatlariga qiziqishgan. Aristotel (miloddan
avvalgi 384
–322) “Hayvonlar tarixi”ning beshinchi kitobida o‘zining “O‘simliklar
to‘g‘risida ta’limot” ni eslatib o‘tgan, u kitobning ozgina bo‘laklarda saqlanib qolgan.
Ushbu parchalar 1838-yilda nemis botanigi F.
Vimmer tomonidan to‘planib nashr etilgan.
Ulardan ko‘rinib turibdiki, Aristotel atrofdagi olamda ikkita shohlik mavjudligini tan oldi:
jonsiz va tirik tabiat. U o‘simliklarni jonli tabiat deb atagan. Aristotelning fikriga ko‘ra,
o‘simliklar hayvonlar va odamlarga nisbatan
rivojlanish darajasidan pastroqdir.
An’anaga ko‘
ra butun dunyo bo
‘
ylab mahalliy jamoalar mahalliy o
‘
simliklar va
boshqa tabiiy resurslar to
‘
g
‘
risida xabardor bo
‘
lib, bevosita ularga bog
‘
lanib qolgan.
Afsuski an’anaviy madaniyatning yo‘
q bo
‘
lib borishi bilan bugungi kunda ushbu bilimlar
yo
‘
qolmoqda. Poleoetnobotanistlar g
‘
oyib bo
‘
lgan bilimlarni mahalliy jamoaga qaytarish
uchun juda muhim rol o
‘
ynashi mumkin. Shu tariqa mahalliy etnobotanik bilimlar tirik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
103
madaniy-ekologik tizimlarning bir qismi sifatida saqlanadi, bu mahalliy bilim bilan
amaliyotda g
‘
ururlanish tuyg
‘
usini saqlashga yordam beradi va zarur bo
‘
lganda atrof-
muhit o
‘rtasida aloqalarni mustahkamlaydi. (Alan Xemilton. “Umumjahon tabiatni
muhofaza qilish jamg
‘armasi” tashkilotining o‘
simliklarni saqlash bo
‘
yicha xodimi)
[Martin. 1995. b. 27].
ASOSIY QISM
Dehqonchilikning
paydo bo‘lishi insonlarning keyingi taraqqiyoti rivojiga, shu
bilan birgalikda inson ongining o‘sib borishiga, jamiyatning keyingi taraqqiy bosqichiga
muhim turtki bo‘ldi
. Dehqonchilik yoki ziroatchilikning shakllanishi insonlarning doimiy
go‘shtga yoki shu kabi tabiat berishi mumkin bo‘lgan ozuqa mahsulotlariga bog‘liqligini
yo‘qqa chiqardi [Badirdinov
D, 2023. 151], endi ularda doimiy ozuqa zaxirasi bo‘lishiga
erishdi, buning natijasida esa aholining doimiy ko‘chib yurib hayot kechirishiga zarurat
qolmagan, endi ular sekin-
astalik bilan o‘troq hayot kechirish tarziga o‘ta boshlashgan
.
Tabiiy sharoiti qulay bo‘lgan bir qancha mintaqalarda dehqonchilikka asoslangan ishlab
chiqaruvchi xo‘jalikka o‘tish uchun ko‘plab omillar shakllangan bo‘lishi kerak bo‘lgan.
Albatta dastlab k
ishilarning ishlab chiqaruvchi xo‘jalik shaklini yaritishlari uchun
y
еtarli
texnik imkoniyatlaga ega bo‘lishi, mahalliy hududda aholi iste’moli uchun zarur bo‘lgan
tabiiy ozuqa zaxirasining mavjudligi,
o‘simliklarni xonakilashtirish uchun zarur bo‘lgan
zaruriy bilimlarning egallanishi va aholi soni oshib borib
ma’lum hududda jamlanishi
ishlab chiqaruvchi xo‘jalik shakllarining asosiy omillari sanalgan.
Madaniy
o‘simliklarnign kelib chiqishi nazariyasini yaratgan olim
N.I. Vavilovning fikriga
qaraganda dehqonchilik vujudga kelishi uchun tabiiy-geografik sharoit va
madaniylashtirish uchun zarur o‘simliklar mavjud bo‘lishi kerak bo‘lgan [
Vavilov 1932,
s. 304]. Dehqonchilikning paydo bo‘lishi
Osiyoning tabiiy-geografik jihatdan xilma-xil
bo‘lgan keng hududda sodir bo‘lgan. So‘nggi yillarda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar
bu xulosani to‘liq tasdiqla
moqda.
Ko‘plab olimlar madaniy o‘simliklarning dastlabki kelib
chiqishi haqida izlanishlar qilishgan, lekin eng izchil holda 1925
–
1939-yillarda
N.I.
Vavilov o‘rgangan va madaniy ekinlarning kelib chiqish markazlari nazariyasini
ishlab chiqqan. N.I.
Vavilov o‘zi va boshqa olimlar tomonidan to‘plangan 250,000 ga yaqin
o‘simlik kolleksiyasi materiallariga tayangan holda Madaniy o‘simliklarning kelib chiqishi
markazlarining 8 ta asosiy geografik markazini ko‘rsatib berdi. Bular: Xitoy markazi,
Hindiston markazi, O‘rta Osiyo markazi, G‘arbiy Osiyo markazi, O‘rta Yеr dengizi markazi,
Efiopiya markazi, Markaziy Amerika markazi va Janubiy Amerika markazi [
Ҳасанов
.
1989. b. 68
–
75
]. Aniqlanishicha madaniy o‘simliklarning paydo bo‘lishi va tarqalishiga
eng katta hissa qo‘shgan markaz bu Hindiston markazi, deyarli butun madaniy
o‘simliklarning uchdan bir qismi shu hududdan tarqagan.
Bizning hududimiz kiradigan Afg‘oniston, Tojikiston, O‘zbekiston, G‘arbiy
Tangritog‘ va Turon pasttekisligini birlashtirgan O‘rta Osiyo markazi no‘xat, kunjut,
masxar, yasmiq, zig‘ir, ko‘plab sabzavotlar: piyoz, sabzi,
sarimsoq piyoz, ismaloq,
mevalardan: o‘rik, nok, tokning ko‘plab turlari, bodom, anor, olma, shaftoli, bundan
tashqari beda, qovun va paxta kabi o‘simliklarning Vatani hisoblanadi. Qadimda yurtimiz
aholisi shakarni yoki lavlagini bilishmaganligi sababli uning o‘rnini qurutilgan o‘rik, olma
va mayiz egallagan, bu quruq mevalar qishga saqlanib qo‘yilgan, uzoq masofalarga olib
yurishda ham ancha qulay bo‘lgan. O‘rta Osiyo tog‘larida yovvoyi o‘rik, olma, bodom
hozirgi kunda ham o‘sadi. Aytib o‘tilgan madaniy o‘simliklarning
markazlarida ba’zi
o‘simliklar turlari bir paytda boshqa markazlarda ham xonakilashtirilgan, shuning uchun
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
104
ularning turlari ko‘payib xilma
-
xillashib borgan. Bunga uzum, anor, anjir, qovun, bug‘doy,
javdar, paxta kabi o‘simliklarni misol keltirib o‘tish mumkin [Badirdinov
D, 2023.
149
–151]. Qadimda asosiy dehqonchilik markazlari daryo bo‘ylarida paydo bo‘lgan va
keyinchalik boshqa hududlarga tarqalgan deb hisoblangan bo‘lsa N.I.
Vavilov deyarli
barcha ekinlar dastlab tog‘li, tropik, subtropik va mo‘tadil mintaqalarda paydo bo‘lganini
va keyinchalik boshqa hududlarga tarqalganini ko‘rsatib berdi [
Жуковский.
1970.
].
Taxminan bundan 6 ming yil oldin, Hindiston,
Misr, O‘rta Osiyo, Xitoy hududlarida
dehqonchilikning rivojlanishi va madaniyatlar o‘rtasida bog‘liqliklar o‘simliklarning bir
hududdan boshqasiga tarqalishiga sababchi bo‘ldi.
Dehqonchilik vujudga keli
shi to‘g‘risida turli xil ilmiy qarashlar mavjud. Ayrim
mutaxassislar dehqonchilik bir joyda shakllanib, еr yuzining qolgan joylariga
tarqalganligi to‘g‘risidagi fikrni ilgar surgan bo‘lsalar, boshqa bir mutaxassislar esa har
bir mintaqada tarixning turli bosqichlarida mustaqil ravishda dehqonchilik
shakllanganligini
qayd etganlar. Arxeologik ma’lumotlar esa ikkinchi nazariyaning
haqiqatga yaqinligini tasdiqlaydi.
Xo‘jalikning ishlab chiqaruvchi shakliga dastlab
Yevrosiyoning issiq iqlimli janubiy o‘lkalari o‘tilgan. “Serunum yarimoy hududi”ni tashkil
etgan Yaqin Sharq, Messopotamiyaning shimoli va Kichik Osiyo y
еrlarida mil. avv.
9-8
mingyilliklardayoq o‘simliklarni madaniylashtirish va hayvonlarni xonakilashtirish
boshlanadi [Masson. 1964. b. 32
–45] . O‘rta Osiyoning janubi
-
g‘arbiy qismida ham neolit
davrining dastlabki bosqichlarilaishlab chiqaruvchi xo‘jalik shakliga o‘tilgan.
Yevrosiyoning shimoliy qismida yashagan aholi neolit davri davomida hududning tabiiy-
geografik sharoitiga xos ravishda xo‘jalikning ixtisoslashgan o‘zlashtiruvchi shaklini
saqlab qolgan. Mazkur jarayon O‘rta Osiyoning shimoliy qismida ham sodir bo‘lgan.
1920-yillarning boshlarida Nikolay Ivanovich Vavilov va V. Gordon Childdan
boshlab ko
‘
plab tadqiqotchilar qishloq xo
‘
jaligining kelib chiqishi va uning dunyoga
tarqalishini o
‘
rgandilar. Bunga Masson va Bubnova hamda ulardan keyin izlanish olib
borgan ko
‘plab olimlarni aytib o‘tish mumkin.
Yaqin yillarda esa Markaziy Osiyoda ham
ushbu sohada kashfiyotga qiziqqan tadqiqotchilar soni ko
‘
paymoqda.
Ushbu mintaqadagi cheklangan miqdordagi tadqiqotlar dunyodagi eng qadimgi
arxeobotanik tahlillardan biri Markaziy Osiyo janubida o
‘
tkazilgan deb hisoblasak,
yanada qiziqroq bo
‘
ladi. Rafael Pumpelining 1904-yildagi ekspeditsiyasidan boshlab
Markaziy Osiyoning janubidagi qishloq xo
‘
jaligi neolitdan [Pumpelly, Raphael. 1908.]
boshlanganligi qabul qilindi.
Markaziy Osiyoning janubidagi jamiyatlarning iqtisodiy tizimidagi madaniy
o
‘
simliklar haqida munozaralarda foydalanilgan yana bir dastlabki dalil qadimgi
sug
‘
orish kanallarini aniqlash edi. Lisitsina oddiy sug
‘
orish inshootlari O
‘
rta Osiyoning
janubida neolit yoki erta eneolit davridayoq mavjud bo
‘
lgan (Namozgoh II
–
IV, miloddan
avvalgi to
‘
rtinchi ming yillikning o
‘rtalari) deb ta’kidlaydi [Lisitsina 1969, 1981].
Keyinchalik shimolda, Qozog
‘
istonda Akishev [Akishev. 1969, 39
–
46-b] Oqtash II
joylashgan joyda sug
‘
orish
kanallarini aniqladi. Shuni ham ta’kidlash kerakki, bir necha
o
‘
n yillik keng ko
‘
lamli va muntazam ravishda olib borilgan sovet qazishmalaridagi
qazilma hisobotlarida donlarning bir qator tasodifiy topilmalari qayd etilgan. Biroq
ushbu hisobotlarni bugungi standartlarga nisbatan ishlatish qiyin; ular radiokarbon bilan
ishlash paydo bo
‘lganidan
oldin yozilgan, fotosuratlar olinmagan va to
‘
liq taksonomik
identifikatsiyalash juda kam. Ushbu usullar bugungi kun me’yorlariga mos kelmasa ham,
shuni ta’kidlash kerakki, sovet qazish usullarining aksariyati o‘
ta tizimli va o
‘
z vaqtidan
ilgari bo
‘lgan, shu sababli, bugungi kunda foydali ma’lumotlar uchun ushbu qazishma
hisobotlarini doimiy ravishda kuzatib borishimiz lozim.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
105
1990-yillarning boshlari va o
‘
rtalarida Kopettog
‘
tog
‘
lari etaklarida va Qoraqum
cho
‘
lining vohalarida joylashgan bir nechta qishloq joylarida flotatsiya amaliyoti amalga
oshirildi. Ushbu tadqiqotlar orasida Anov [Harrison. 1995, 28-36 b.], Joytun [Harris va
boshq. 1993, 324
–
338 b.], [Harris va Gosden, 1996. 370
–
389 b.] va Gonurtepa [Moore va
boshq. 1994] Turkmaniston, O
‘
zbekistonda Jarqo
‘
ton (Miller. 1999, 13
–
19 b.) va
Tojikistonning Sarazm tadqiqotlari [G.Willcox. 1991, 139
–
153 b.] o
‘
tkazilgan. Willcoxning
Sarazmdagi ishi sobiq sovet Markaziy Osiyosi davlatlarida muntazam flotatsiyani amalga
oshirish bo
‘
yicha yagona ko
‘
p tarmoqli xalqaro hamkorlik loyihalarini namoyish etadi.
Sarazmda qazish ishlari 1977-yilda boshlangan va Fransiya va Amerika jamoalari bilan
hamkorlik orqali bosqichma-bosqich davom etgan. 1990-
yilda Willcox ushbu еrga fransuz va
sovet qo
‘
shma loyihalarining bir qismi sifatida tuproq namunalarini yig
‘
ish uchun tashrif
buyurgan. Tadqiqot tugaganidan bir yil o
‘
tib Sovet Ittifoqi tarqatib yuborilganligi sababli,
hisobot 2013-yilgacha to
‘
liq nashr etilmadi [Spengler va Willcox 2013].
Shimoliy Tojikistondagi Mug‘ qal’asida olib borilgan izlanishlarda (VII–
VIII asrlar)
ko‘plab qiziqarli botanik manbalar to‘g‘risida aytiladi. Xususan, bu еrda qo‘lda terib
olingan urug‘lar ichida gilos, shaftoli, o‘rik, uzum, olma va paxta urug‘lari, qobiqli arpa,
qobiqsiz bug‘doy, tariq, ko‘plab yong‘oq
va bodom qobiq bo‘laklari topil
gan. Bundan
tashqari, Mug‘ qal’asi
atrofi
dagi boshqa yodgorliklardan olxo‘ri, gilos, olmurut, o‘rik, olma
va uzum danaklari [
Якубов.
1979.]
, yong‘oq va bodom qobiq bo‘laklari ham aniqlangan.
Janubiy Sug‘d shahri Nasafda VIII –
XII asrlarga tegishli bir quduqdan olma, tarvuz,
oshqovoq, uzum, olmurut, o‘rik danaklari, yong‘oq va bodom qobiqlari kabi qoldiqlar
topilgan [
Лунина.
1984.148 b ].
Janubiy Turmanistondagi Marv XII asrda qisqa vaqtga bo‘lsada, jahonning eng yirik
shaharlaridan biri bo‘lib, Ipak yo‘lidagi eng strategik to‘xtash o‘rni sanalgan. Bu еrda
1992-1993-
yillarda olib borilgan arxeologik izlanishlarda o‘rta asrlarga tegishli 1047 litr
hajmdagi madaniy qatlamdan 100 namuna va 62 yopiq qo‘zg‘atilmagan yotqiziqning
arxeobotanik tahlili qilingan [Herrmann. va boshq. 1994. 53
–
75 b.]. Bu y
еrda 62 tuproq
namunasidan 37 tasida madaniylashtirilgan o‘simlik qoldiqlari va ulardagi 11 tur o‘simlik
uchun har namunada uchrash ko‘rsatkichlari hisoblab chiqilgan. Natijada eng ko‘p
uchraydigan madaniy o‘simlik turi paxta (namunalarning 78% da uchraydi), qobiqli arpa
(46%), qobiqsiz non bug‘doyi (38%), tariq (3%) bo‘lib chiqqan. Dukkaklilardan madaniy
turlari (24%) va ko‘k no‘xat (8%) ilk o‘rinda kelgan. Yodgorlikdan topilgan meva va
yong‘oqlardan uzum (8%),
qovun (3%), shaftoli (3%) va bodom (3%) ko‘p
uchraydiganlar qatoriga kirgan.
Janubiy Turkmanistonning g‘arbidagi yodgorliklarda miloddan avvalgi V asrlarga
tegishli madaniy qatlamlardan uzum, tariq va arpa topilgan bo‘lib, miloddan avvalgi
IV asrdan milodning IV asrigacha bo‘lgan davr uchun jiyda va qovun aniqlangan. Burchoq
suli va beda eramizning IV
–
V
asrlaridan, jo‘xori
VI
–
VIII asrlardan, guruch (sholi) esa
VII
–
VIII asrlardan tarqala boshlagani aytiladi [Brite. va boshq 2017. 1415
–
1422 b.].
Umuman olganda, bu ma’lumotlardan dehqonchilikning o‘rta asr O‘rta Osiyo
iqtisodiyotida yuqori o‘rin egallaganini, meva bog‘larining keng geografik maydon
bo‘ylab ekilganini hamda donli ekin turlarining Yevrosiyo bo‘ylab tarqalganini ko‘rish
mumkin.
1939
–
yilda prof. L.E. Masson Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi
tomonidan Eski Termiz yodgorligini qazishda toʻplangan oʻsimliklarning urugʻlari va
urugʻlar kolleksiyasini qayta ishlash uchun topshirdi [Шишкин. 1941.].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
106
To‘plam eramizning XV asriga to‘g‘ri keladi
[Кудряшев
. 1941] va Termiz va butun
O‘zbekiston janubidagi dehqonchilik tarixiga oid qiziqarli materiallarni taqdim etadi,
shuningdek, quruq subtropiklarda avvalgi dehqonchilik madaniyati holatini ochib beradi.
Oʻrta Osiyoning janubi koʻplab madaniy oʻsimliklarning beshigi hisoblanadi. Bu
yеrdan olma daraxti, nok, oʻrik, uzum, yong‘oq, olxoʻri, qovun va boshqa oʻsimliklarning
koʻplab turlari, qadimdan yеtishtirilgan.
Mahalliy assortimentda shakllangan dastlabki qishloq xo
‘jaligi keyinchalik bu yеrga
birinchi navbatda Yaqin Sharq va Kichik Osiyo, Eron, Hindiston va Xitoydan ko
‘
chib kelgan
yangi ekinlar bilan boyitildi. Bu jarayon so
‘
nggi paytlarda, Amerika kashf etilgandan so
‘
ng,
ko
‘
plab o
‘
simliklar (kartoshka, kungaboqar, pomidor va boshqalar) bu yerga kirib kelganida
sezilarli darajada kuchaydi. Madaniy florani boyitish va agronomiyada introduksiya ishlari
keng miqyosga erishgandan so
‘
ng jadal amalga oshirildi.
Oʻzbekiston haqidagi tarixiy maʼlumotlar toʻliq emas va tarixiy oʻtmishning oxirgi
davriga taalluqlidir. Biroq bu ma’lumotlar bizning davrimizdan 2000
yil oldin ham,
ayniqsa janubiy viloyatlarda sug
‘
oriladigan va yomg
‘
irli ekinlar mavjudligini ko
‘
rsatadi.
Tarix guvohlik berishicha, Oks (Amudaryoning qadimiy nomi) bo‘yida paydo bo‘lgan
Aleksandr Makedonskiy O‘rta Osiyoda yashagan xalqlar orasida nisbatan yuqori darajada
tashkil etilgan dehqonchilikni topgan. Buni qadimgi xitoy manbalarida, ayniqsa Farg‘ona
vodiysi madaniy florasida ham ko‘rsatadi [Кудряшев. 1945.
176
–
191].
Qadimgi Termiz hududidan toʻplangan oʻsimlik namunalarini tahlil qilish, maʼlum
darajada Oʻrta Osiyo madaniy florasining shakllanish tarixidagi xira pardani koʻtarishi
mumkin.
Afsuski, toʻplangan materiallar parcha
-
parcha boʻlib,
qadimgi Termiz madaniy
florasining tarkibi haqida ozmi-
koʻpmi toʻliq tasavvur bera olmaydi (materiallarda,
masalan, ko
‘plab m’lumot berishi mumkin bo‘lgan
don ekinlari yoʻq. TAKE (Turkiston
arxeologik kompleks ekspidetsiyasi) tomonidan yigʻilgan oʻsimliklar kolleksiyasi asosan
mevali daraxtlar urugʻidan, keyin poliz va sabzavot urugʻlari, bir boʻlak yogʻoch, kanop
urugʻi va noʻxatdan iborat boʻlgan. To‘
plamni qayta ishlash jarayonida ko
‘
plab
qiyinchiliklarga duch keldi [Кудряшев. 1945. в.176–
191], chunki parchalangan urug
‘
lar
bilan navlarni yaratish ko
‘
p hollarda mumkin emas.
Qadimgi Termiz qazishmalarida topilgan kolleksiya quyidagi turlardan iborat edi:
Mevali ekinlar.
O
‘
rik
–
29 dona. Shaftoli
–
100 dan ortiq urug
‘
lar, asosan bo
‘
lingan.
Olxo
‘
ri
–
3 dona. Gilos olxo
‘
ri
–
2 ta. Madaniy bodom
–
14 urug
‘
, asosan bo
‘
linadi.
Buxoro bodomlari
–
yarmi. Pista
–
5 ta urug
‘, bo‘lingan. Anor
–
1 dona. Uzum
–
46 dona.
Poliz va sabzavot ekinlari.
Tarvuz
–
17 dona.
Qovun
–
33 dona.
Bodring
–
36 dona.
Boshqa ekinlar.
Kanop
–
1 dona.
No
‘
xat
–
1 dona [
Кудряшев. 1945. в.176–
191].
Meva ekinlarining 9 turi aniqlanadi, bunga poliz va boshqa ekinlar urug
‘
iga
nisbatan meva urug
‘
larning yaxshi saqlanishi ham katta darajada yordam bergan.
Afsuski, mevali o
‘
simliklarning aksariyat namunalari allaqachon bo
‘
lingan holda topilgan,
bu ularni aniqlashni juda qiyinlashtiradi.
Arxeologik ekspeditsiya tomonidan to‘plangan kolleksiya madaniy floraning
haqiqiy tarkibini aks ettirmaydi; madaniy turlarning assortimenti, shubhasiz, boyroq va
xilma-
xil bo‘lar edi.
Meva ekinlari kollektsiyada eng yaxshi ifodalaydigan o‘simlik turlari
bu albatta donli ekinlar hisoblanadi, lekin bu yerda keng tarqalgan sholi, bug‘doy, beda,
paxta kabi madaniy o‘simliklar yo‘q.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
107
Baqtriya va So‘g‘d dehqonchiligi turlaridan, birinchi navbatda, o‘rikni ta’kidlash
kerak. Bu oʻsimlik hali ham Fargʻona togʻlarida yovvoyi tabiatda yovvoyi holida uchraydi.
Ilgari u kengroq tarqalishga ega edi, lekin hozir inson omili natijasida
yo‘q qilingan
(ko‘plab boshqa daraxt turlari kabi). Yovvoyi o‘rik chakalakzorlari faqat kichik
hududchalarda saqlanadi; bu o‘rik bir vaqtlar dehqonchilik madaniyatiga olindi, u еrda
ajoyib navlar assortimenti yaratilgan.
Qadimgi Termiz mintaqasi madaniyatida uchraydigan olcha olxo‘ri, shuningdek,
anor va Buxoro bodomlari, shubhasiz, mahalliy Pomir-Oloyga mansub. Buxoro
bodomining togʻli hududlarda assortimenti hali ham keng tarqalgan. Qadimgi ekinlardan
yana biri pista bo‘lib, u hozirgacha asosan tabiatda qo‘llaniladi.
Qimmat baho kserofil
meva turi bo
‘
lgan pistaning asosiy maydoni Baqtriya va So
‘
g
‘
dning dehqonchilik
hududlari hisoblanadi. Eng qadimiy uzoq vaqt davomida O
‘
rta Osiyoda ko
‘
p sonli va
o
‘ziga xos navlari yaratilgan va еtishtirilgan meva uzum hisoblanadi, uzum ham boshqa
mintaqalarda bo
‘lgani kabi bir vaqtda O‘rta Osiyo mintaqasida ham madaniylashtirila
boshlangan. Bundan ko
‘rinishi mumkinki, janubiy hududlar madaniy o‘simliklarning turli
xil navlari mavjud bo‘lgan hududlar sirasiga kiradi.
Yaqin yillarda ham poleobotanika sohasidagi izlanishlar davom ettirilib, ilk o
‘rta
asr davriga tegishli deb taxmin qilingan qazishmalardan o‘simliklarning namunalari
topildi. Bunga misol qilib Quldortepaning 5-qazishma qismida
ilk o‘rta asrlar davriga
tegishli qatlam devori yonidan juda oz miqdordagi o‘choq kuli topilib, o‘rganish uchun
yig‘ib olindi. Quldortepa qishloq xo‘jaligi jumladan, bog‘dorchiligi borasida yangi
ma’lumot beruvchi arxeobotanik ma’lumotlar
topildi. O
‘
simlik urug
‘
lari o
‘
choq ichidan
topilganligi uchun ular kuygan. Odatda shu kabi chala kuygan topilmalar nisbatan
yaxshiroq saqlanib qoladi. Bu topilmalar keyinchalik flotatsiya (tuproqni yuvish) usuli
orqali yuvib-tozalab olindi.
Bu еrdan 15 ga yaqin madaniylashtirilgan o‘simlik urug‘lari
qoldiqlari topildi. Bular uzum, guruch, bug‘doy, beda va shu bilan birgalikda bir nechta
no’malum yovvoyi o‘simlik [Saidov. va boshq. 2020. 282–289 b] urug‘i na’munalari.
Xulosa. O‘rta Osiyo hududi ma’lumki qadimdan tabiiy sharoiti jihatidan juda qulay
muntaqada joylashgan, bu hududda insonlarning yashashi, ov qilishi termachilik qilib
hayot kechirishi bilan bir qatorda keyinchalik paydo bo‘lgan dehqonchilik xo‘jaliklari
uchun ham juda qulay hudud bo‘lib qolavergan. Shunday ekan xulosa o‘rnida aytib o‘tish
kerakki, vatanimiz hududi qadimgi sivilizatsiyalar markazlaridan biri bo‘lganligini
hisobga olsak, bu hududda dehqonchilik, bo‘g‘dorchilik, savdo va hunarmandchilik kabi
sohalar rivojlangani aniq, o‘rganishlar natijasida bunga guvoh ham bo‘lmoqdamiz.
Bog‘dorchilik va dehqonchilik sohalarini o‘rganishda tarixiy manbalar bilan bir qatorda
arxeologik topilmalarga tayangan holda tadqiq etish tarixni yoritib berishda juda muhim
usullardan biri bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Вавилов
Н
.
И. Проблема происхождения мирового земледелия в свете
современных исследований.
–
М.
-
Л
: 1932,
–С. 304.
2.
Кудряшев
С. Н., Растительность Гузара. Труды Ботанического института
Узбекистанского
филиала Академии Наук СССР, 1
941.
3.
Кудряшев С. Н. Материалы по культурной флоре Древнего Термеза
.
Труд
Академии Наук УзССР,
II
том.
194
5. с. 176
-191.
4.
Лунина С.Б. Города Южного Согдa в VIII –
XII вв. –
Ташкент: Фан. 1984. –
148 с.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
108
5.
Массон В.М.
Средняя Азия и Древний Восток.
–
М.
-
Л.,
1964.
–С.
32-45.
6.
Ҳасанов У. Ҳ., Маданий ўсимликларнинг келиб чиқиш марказлари, Т., 1989.
7.
Шишкин
В. А., “Kурган”
и мечеть Чор
-
Сутун в развалинах Старого Термеза
.
Труд Академии Наук УзССР
.
1941.
8.
Якубов Й. Паргар в VII
-
VIII вв. н. э.: Верхний Зеравшан в эпоху раннего
средневековья. –
Душанбе: Академия Наук Таджикской ССР Иститут Истории им. А.
Дониша. 1979.
9.
Akishev, K. A. 1969. Winter Settlement and Dwelling of Ancient Wusun [in
Russian]. Izvestia AN Kaz SSR Ser. obshestv 1:39-46.
10.
Brite E.B., Kidd F.J., Betts A., Cleary M.N. Millet cultivation in Central Asia:
Aresponseto Milleretal // Holocene.
–
2017.
–
№27(9). –
P. 1415-1422.
11.
Badirdinov D. “Madaniy o‘simliklarning kelib chiqishi”, “O‘zbekiston
arxeologiyasi muommolar va еchimlar” ilmiy amaliy konferensiyasi. 2023. 149
-153 b.
12.
Garry J. Martin “Etnobotany” A methods manual (People and Plantsnts’
convervation manuals). Springer-Science. 1995.
13.
Harrison, N. 1995. Preliminary Archaeobotanical Findings from Anau, 1994
excavations. Progress Report, Harvard IuTAKE Excavations at Anau South,
Turkmenistan:28-36
14.
Harris, D., V. Masson, Y. Berezkin, M. Charles, C. Gosden, et al. 1993.
Investigating early agriculture in Central Asia: New Research at Jeitun, Turkmenistan.
Antiquity 67:324-338
15.
Harris, D., and C. Gosden. 1996. The Beginnings or Agriculture in Western
Central Asia. In The Origins and Spread of Agriculture and Pastoralism in Eurasia, Harris
D (ed) (Smithsonian Institution Press, Washington D.C.) pp. 370-389
16.
Herrmann G., Kurbansakhatov K. The International Merv Project: Preliminary
report on the second season (1993). // Iran: British Institute of Persian Studies.
–
1994.
–
№32. –
P. 53-75.
17.
Lisitsina, Gorislava N. 1969. The Earliest Irrigation in Turkmenia. Antiquity
XLIII:279. Lisitsina, Gorislava N. 1981. The History of Irrigation Agriculture in Southern
Turkmenia. In The Bronze Age Civilization of Central Asia: Recent Soviet Discoveries.
Philip L. Khol. New York: M. E. Sharpe, Inc.
18.
Miller, Naomi. 1996 unpublished. Plant Remains from Tuzusai and Talgar City,
Kazakhstan, 1994 and 1995 seasons University of Pennsylvania Museum
–
MASCA
Museum Applied Science Center for Archaeology
–
Ethnobotanical Laboratory Report 16.
1999. Agricultural Development in Western Central Asia in the Chalcolithic and Bronze
Ages. Vegetation History and Archaeobotany 8:13-19.
19.
Moore, Katherine, Naomi F. Miller, Fredrik T. Heibert, and Richard H. Meadow.
1994. Agriculture and Herding in Early Oasis Settlements of the Oxus Civilization.
Antiquity.
20.
Pumpelly, Raphael, ed. 1908. Explorations in Turkestan: Expadition of 1904,
Prehistoric Civilizations of Anau. Volume two. Washington: Carnegie Institution of
Washington.
21.
Saidov M.M., Kim Hwanil, Kang Ji Won, A., Cho Sang Gi, A. Berdimurodov, D.
Badirdinov.
Quldortepa yodgorligida olib borilgan tadqiqotlar. “O‘zbekistonda arxeologik
tadqiqotlar” 2018
-2019-yillar. 12-son. Samarqand 2020. b. 282-289.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
109
22.
Spengler, Robert N., III, and George Willcox. 2013. Archaeobotanical Results
from Sarazm, Tajikistan, an Early Bronze Age Village on the Edge: Agriculture and
Exchange. Journal of Environmental Archaeology.
23.
Willcox, George. 1991. Carbonized Plant Remains from Shortughai,
Afghanistan. In New Light on Early Farming: Recent Developments in Palaeoethnobotany.
J. M. Renfrew, ed. Pp. 139-153.
