Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Specific psychological characteristics of the development
of sibling relationships in the family
Surayyo KURBANOVA
Tashkent University of Applied Sciences
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2024
Received in revised form
28 February 2024
Accepted 20 March 2024
Available online
15 May 2024
One of the key social functions of the family is the
continuation of the human race and raising children, as well as
creating effective living conditions for its members. The article
analyzes sibling relationships in the context of family ties and
features of the birth and upbringing of children. The opinions of
scientists and research results regarding the concept of “sibling”
are also presented.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss3/S-pp251-256
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
sibling relationship,
psychoanalytic approach,
Oedipus complex,
role of sibling relationship,
typology,
supportive,
competitive,
indifferent type,
measure of genetic kinship.
Oilada sibling munosabatlar rivojlanishining o‘ziga xos
psixologik xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
sibling munosabatlar,
psixoanalitik yondashuv,
Edip kompleksi,
sibling munosabatlarning
roli, tipologiyasi,
qo‘llab
-quvvatlovchi,
raqobatchi,
befarq tur,
genetik qarindoshlik
o‘lchovi.
Oilaning eng muhim ijtimoiy vazifalaridan biri
–
inson zotini
davom ettirishdan, bolalarni tarbiyalash, oila aʼzolarining
turmush sharoitini samarali uyushtirishdan iboratdir. Maqolada
oilaviy munosabatlar tizimida mavjud bo‘lgan sibling
munosabatlari, tuzilishi, tipologiyasi va uning turlari hamda
xorijiy olimlar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar mazmuni
yoritiladi.
1
Teacher, Psychology Department, Tashkent University of Applied Sciences. E-mail: surayyokurbanova@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
252
Психологические особенности развития сиблинговых
отношений в семье
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
сиблинговые отношения,
психоаналитический
подход,
Эдипов комплекс,
роль сиблинговых
отношений,
типология,
поддерживающий,
конкурентный,
индифферентный тип,
мера генетического
родства.
Одной из ключевых социальных функций семьи
является продолжение рода человеческого и воспитание
детей, а также создание эффективных условий для жизни
её членов. В статье анализируются сиблинговые
отношения в контексте семейных связей, особенности
рождения и воспитания детей. Также представлены
мнения учёных и результаты исследований, касающиеся
понятия «сиблинг».
KIRISH
Sibling munosabatlari inson hayotidagi eng uzoq va eng muhim jarayonlardan
biridir. Marsel Rufoning [1] ta’kidlashicha, sibling aloqalari “bolalar ‒ ota
-
onalar”
aloqalariga qaraganda uzoqroq davom etadi, ya’ni odatda ota
-
ona va o‘g‘il yoki qiz
farzand munosabatlaridan ko‘ra birodar yoki opa
-singil munosabatlari uzoqroq davom
etadi. Barcha uzoq muddatli munosabatlar ichida ularga ta’sir qiluvchi ko‘plab omillar
mavjud, ammo sibling munosabatlarining o‘ziga xos xususiyati shundaki, u juda yopiq
tizimda boshlanadi, bunda bola siblingning qaysi jinsi va ota-
onasidan qancha e’tibor
olishini tanlash imkoniyatiga ega emas. Bundan tashqari, sibling munosabatlari umumiy
ota-onalarning mavjudligi, yashash joyi va atrof-muhit asosida qurilgandir [2].
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Psixologik nuqtayi nazardan, qarama-qarshi munosabatlar ikki tomonlama
xususiyatga ega. Bir tomondan, bu qarindoshlik munosabatlari: sibling, birinchi
navbatda, a’zolari juda yaqin aloqalar (ya’ni hissiy, amaliy va boshqalar), shuningdek
rivojlanish va tarbiya sharoitlari, oilaviy qadriyatlar va urf-
odatlar bilan bog‘langan
olaning quyi tizimi sifatida qaralishi kerak. Boshqa tomondan, bog‘lanish munosabatlari
kattalar bilan emas balki, asosan tengdoshlar bilan bo‘lgan munosabatdir (ular orasidagi
yosh farqi qanday bo‘lishidan qat’i nazar). Sibling munosabatlarning oila tizimiga katta
ta’sir ko‘rsatishi va uni qandaydir tarzda o‘zgartirishi o‘ziga xos yana bir xususiyatidir.
Bolalikda sibling o‘rtasidagi munosabatlarning o‘ziga xos xususiyatlari va rolini
faol o‘rganish rivojlanish psixologiyasida taxminan bundan 30 yil oldin boshlangan. Biroq
tadqiqotchilarning asosiy e’tiborini dastlab aka
-uka va opa-
singillar o‘rtasidagi
munosabatlarning amaliy tomoni, xususan, raqobat va rashk muammolari va kichik bola
tug‘ilgandan keyin katta bolaning rolini kamaytirish jalb qilgan. Siblingning rivojlanishiga
bag‘ishlangan birinchi kitoblardan birining muallifi, amerikalik tadqiqotchi Judi Dan aka
-
uka va opa-
singillar o‘rtasidagi munosabatlarning xususiyatlarini tavsiflash uchun 5 ta
asosiy xususiyatni aniqladi: raqobat, mehr, ishonch, yaqinlik va umumiy fantaziyalar.
Uzoq vaqt davomida sibling munosabatlarning rivojlanishi uchun eng maqbul davr
va yosh farqi haqida munozaralar bo‘lib o‘tdi. M.
Kuzmina sibling munosabatlarda
3-4 yillik farq maqbul deb hisoblaydi. Shunday qilib, dastlabki 3 yil ichida ona va bola
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
253
qaysidir ma’noda yagona va yaxlit butunlikni namoyon qiladi. 3
-4 yoshida bolalar ongini
sezilarli darajada qayta qurish sodir bo‘ladi, mustaqillikka moyillik paydo bo‘ladi (“men
xohlayman” va “men qila olaman” ). Bu yoshda bola oilada yangi mas’uliyat va bu
mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga intila boshlaydi, hamma narsani o‘zi qilishni xohlaydi,
shuning uchun unga ukasi yoki singlisiga g‘amxo‘rlik qilish yoqadi.
Psixoanalitik yondashuvga asoslangan holda, M.
Rufo boshqa yosh oralig‘ini optimal
farq sifatida ko‘rsatadi (ya’ni 6
-
7 yoshlarni). Muallifning fikriga ko‘ra, Edip kompleksi (yoki
Edip sindromi, Zigmund Freyd tomonidan asos solingan psixoanalitik
nazariyaga koʻra,
bolaning qarama-qarshi jinsdagi ota-
onaga ega boʻlishga intilishi va bir jinsdagi ota
-onasini
yoʻq qilish haqidagi his
-
tuygʻulari, fikrlari, impulslari va fantaziyalarining yigʻindisidir)
davri o‘zi bilan olib keladigan shaxsni tashkil etish bolaga o‘zini qarindoshning roli bilan
yanada ishonchli aniqlashga imkon beradi. Bundan tashqari, 6-
7 yoshli bolada o‘z oilaviy
xotiralarini shakllantirish va yolg‘iz bolaning pozitsiyasidan bahramand bo‘lish davri
hamda oiladan tashqarida do‘stlar orttirish yoshi hamdir.
TAHLIL NATIJALARI MUHOKAMASI
Sibling o‘rtasidagi yosh farqi ta’sirining yana bir jihati M.Feynberg va T.Xeterington
tomonidan o‘rganilgan. Ushbu mualliflar sibling yoshidagi farqni bir vaqtning o‘zida
ishlaydigan ikkita ko‘rsatkich –
atrof-
muhit o‘xshashligi va farqlash jarayoni bilan bog‘liq
farqlar tufayli ularning o‘xshashligi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqadilar. Ikkinchisi, har bir
bola o‘zi uchun o‘z o‘rnini topishga harakat qilayotgani va boshqalar (ota
-onalar va
boshqalar) ham siblinglarda turli xil xususiyatlarni ta’kidlashga harakat qilishlari bilan
bog‘liq. Mualliflarning ta’kidlashicha, siblinglarning yoshi qanchalik yaqin bo‘lsa, farqlash
jarayonining ta’siri tufayli ular shaxsiy fazilatlari jihatidan bir
-biridan shunchalik farq
qiladi. Bu gipoteza umuman tasdiqlandi, lekin bir yillik farq mavjud bo‘lgan sibling uchun
emas. Ular umumiy muhitning ta’siri farqlash jarayonlarini yengib chiqadi degan
xulosaga kelishdi [3].
Voyaga yetgan
sibling munosabatlari bolalik va o‘smirlik davridagi aka
-uka
munosabatlariga qaraganda ancha kam o‘rganilgan. Shunga qaramay, ushbu mavzuga
qiziqish 1990-
yillarda aniq kuchaygan. O‘sha davrdagi G‘arb tadqiqotlari asosan uchta
masalaga bag‘ishlangan [4]:
1. Voyaga yetganida sibling munosabatlarining roli qanday?
2. Ushbu munosabatlarning tuzilishi va tipologiyasi qanday?
3. Kattalar sibling munosabatlariga qanday omillar ta’sir qiladi?
V. Bedford sibling munosabatlarida tez-tez uchraydigan qarama-qarshiliklar
va nizolarni o‘rganish bilan shug‘ullangan. U aka
-uka va opa-
singillar o‘rtasidagi
munosabatlarning an’anaviy ravishda ko‘rib chiqilgan salbiy tomonining foydali ta’sirini
ta’kidlaydi. Bolalikdagi va kattalardagi siblinglarning qarama
-qarshiligi va bahslari
bolalarni tarbiyalashi, samaradorligini oshirishi, ularning ijtimoiy ko‘nikmalarni
egallashiga yordam berishi, ochiq va halol o‘zaro munosabatlar tajribasini berishi,
o‘z
-
o‘zini hurmat qilish va dunyoning realistik rasmini shakllantirishga hissa qo‘shishi
ma’lum bo‘ldi. Xuddi shu ishda V.Bedford balog‘at yoshidagi shaxsiy farovonlik uchun
bolalikdan kelib chiqadigan nizolarni, shu jumladan sibling mojarolarini qayta ko‘rib
chiqish (“kognitiv qayta ko‘rib chiqish”) jarayoni juda muhimligini ko‘rsatib berdi.
Siblinglar o‘rtasidagi munosabatlarning tuzilishi va tipologiyasi.
Sibling o‘rtasidagi
munosabatlar turli yo‘llar bilan shakllanadi va shuning uchun ularning tipologiyasi va
tuzilishi haqida savol tug‘ilishi mumkin. Qarama
-qarshi munosabatlar tipologiyasining
uchta misolini ko‘rib chiqamiz: ulardan biri jinsga bog‘liq, ikkitasi esa empirik tarzda
qurilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
254
Birinchi navbatda, sibling juftlarini jinsi bo‘yicha “aka
-
uka”, “opa
-
singil” kabi uch
turga bo‘lish tamoyili paydo bo‘ladi. Dj.Liderning [5] ta’kidlashicha, opa
-singil juftliklar
hissiy jihatdan eng yaqin, aka-uka esa raqobatdoshdir.
Kattalar siblinglari o‘rtasidagi munosabatlar tipologiyasini yaratish uchun
R.Stivard va uning hamkasblari [6] 500 dan ortiq kishi ishtirok etgan keng ko‘lamli
tadqiqot o‘tkazdilar. Tasniflash mezonlari quyidagi fazilatlar: siblinglarning bir
-biriga
yaqinligi, raqobat, befarqlik, tanqid kabilar edi. Mualliflar o‘zlari ishlab chiqqan
so‘rovnomadan (The Sibling Type Questionnaire) foydalanib, aka
-uka va opa-singillar
o‘rtasidagi munosabatlarning 5 turini aniqladilar. Ularga quyidagilarni kiritishdi:
1.
qo‘llab
-quvvatlovchi
(qo‘llab
-quvvatlovchi guruh-umumiy namunaning 26%)
bog‘lanishning yuqori ko‘rsatkichlari va raqobatning pastligi bilan ajralib turadigan
munosabatlar;
2.
bir-
biriga bo‘lgan ehtiyojni boshdan kechirish
(longing group
–
24%)
–
yuqori
bog‘lanish va jalb qilish bilan ajralib turadigan munosabatlar;
3.
befarq
(apathetic group-19%)
–
mehr-muhabbat darajasi past va befarqlik
darajasi
yuqori bo‘lgan munosabatlar;
4.
dushmanlik
(hostile group
–
16%)
–
munosabatlar past darajadagi mehr-
muhabbat, tanqid va befarqlik bilan yuqori;
5.
raqobat
(raqobatbardosh guruh-namunaning 15%)
–
yuqori darajadagi raqobat
bilan tavsiflangan munosabatlar.
Umuman olganda, namunaning yarmi uchun sibling munosabatlari juda muhim,
ya’ni kattalar hayotida muhim rol o‘ynaydi deb aytish mumkin. Mualliflarning
ta’kidlashicha, kattalar davrida sibling o‘rtasidagi raqobat zaiflashadi, kattalar aka
-uka va
opa-
singillar o‘rtasidagi befarq munosabatlar bolalik yoki o‘smirlik davriga qaraganda
ancha keng tarqalgan. Shu bilan birga, u yoki bu turga mansublikda gender farqlari
topilmadi. Eng yuqori darajasida faqat ikkinchi turda ayollar ko‘proq, beshinchi turda esa
erkaklar borligi qayd etilgan.
Sh. Nandvana va M. Katosh Hindistonda diqqat markaziga yaqin tadqiqot
o‘tkazdilar. Ularning maqsadi 40 yoshdan 60 yoshgacha bo‘lgan sibling tipologiyasini
yaratish edi [7]. Ushbu yosh quyidagi xususiyatlarga ega:
1)
bolalar “ota
-
ona uyini” tark etishadi (kollejlar, universitetlar va boshqalar);
2) ota-
onalar ojiz bo‘lib qoladilar (yoki vafot etishadi). Shuning uchun sibling
munosabatlar alohida ahamiyatga ega.
Tadqiqotchilar 4 balli Likert shkalasi asosida baholangan 50 ta bayonotdan iborat
o‘zlari ishlab chiqqan so‘rovnomadan (kattalar bilan munosabatlar ko‘lami)
foydalanganlar. Bu asosida quyidagi omillar aniqlandi:
1.
g‘amxo‘rlik, hissiy yaqinlik;
2. siblingga ishonish;
3. ziddiyat va raqobat;
4. aloqalarning takrorlanishi va ijobiy tabiati.
Klaster ma’lumotlarini tahlil qilish natijasida 40 yoshdan 60 yoshgacha bo‘lgan
sibling munosabatlarining 5 turi olingan:
1)
juda yaqin, do‘stona (intimate) –
sibling juda yaqin, hissiy jihatdan yaqin,
nizosiz, ishonchli munosabatlar bilan ajralib turadi; aloqalar juda tez-tez, ushbu kichik
guruh namunaning 8 foizini tashkil qiladi (0% erkaklar va 14% ayollar);
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
255
2) qarindosh, ruhga yaqin (congenial)
–
sibling yaqin do‘stlikka ega, bir
-birini
qo‘llab
-quvvatlaydi, lekin munosabatlar birinchi turdagi kabi chuqur emas; aka-uka va
opa-
singillar o‘rtasidagi aloqa tez
-
tez va muntazam bo‘lib, quvonch va zavq keltiradi;
namunaning 24% (erkaklarning 27% va ayollarning 22%);
3) sodiq (loyal)
–
sibling qiyin hayotiy vaziyatlarda bir-
birini qo‘llab
-quvvatlaydi,
ularning aloqalari muntazam, ammo tez-tez emas, bu turdagi munosabatlar ijtimoiy
kutishlarga juda mos keladi va erkin tanlovdan ko‘ra ko‘proq majburiyatlarga asoslanadi,
namunaning 33% (erkaklarning 35% va ayollarning 32%);
4) befarq (apathetic)
–
sibling bir-biriga yetarlicha qiziqmaydi, ularning hayoti
parallel kurslarda, aloqalar kam va yuzaki, namunaning 29% (erkaklarning 38% va
ayollarning 20%);
5) dushman (hostile)
–
deyarli hech qanday aloqa yo‘q, sibling bir
-biriga nisbatan
salbiy his-
tuyg‘ular namoyon bo‘ladi va ularni boshdan kechiradi, ushbu turdagi vakillar
namunaning 6 foizini egallaydi (0% erkaklar va 12% ayollar).
Ularning to‘plagan ma’lumotlari R.Stivard va boshqalarning natijalaridan farq
qiladi. Sh. Nandvana va M.
Katosh bu farqlarni tadqiqotlarida o‘rganilgan yosh
namunasining xususiyatlari bilan tushuntiradi. 40
–60 yoshda, sibling o‘rtasidagi
munosabatlardagi raqobatbardosh motivlar o‘z ahamiyatini yo‘qotadi, chunki oilada ham,
professional sohada ham kim nimaga erishganligi allaqachon ozmi-
ko‘pmi aniqlangan.
Ekstremal turlarga faqat ayollar tegishli ekanligi, tadqiqotchilar ularni ko‘proq hissiyot va
hamdardlik bilan izohlashadi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
I.Konnidis
va
L.Kempbell
ishlarida
kattalar
aka-
ukalari
o‘rtasidagi
munosabatlarning tabiati uch asosiy omil bilan belgilanadi:
✓
Jins ‒ erkaklardan farqli o‘laroq, ayollar aka
-ukalari bilan yaqinroq aloqada
bo‘lishadi;
✓
Oilaviy ahvol ‒ turmush qurmaganlar va bevalar, bevalar o‘zlarining siblinglari
bilan yanada yaqinroq aloqada bo‘lishadi;
✓
Ota-
ona maqomi ‒ farzandsiz siblinglar yaqinroq munosabatlarga intilishadi.
H. Riggio, I. Konnidis va L. Kempbelldan biroz farqli ravishda jinsning kattalar
siblinglari o‘rtasidagi munosabatlarga ta’sirini izohlaydi. Uning ta’kidlashicha, ayollar
erkaklarnikiga qaraganda ko‘proq shaxsiy ma’lumotlarni baham ko‘rishadi va o‘zaro tez
-
tez muloqot qilishadi. Shu bilan birga, H. Riggio tadqiqotida siblinglarning biriktirilishi va
ularning munosabatlaridan qoniqishida jinsga bog‘liq farqlar aniqlanmagan. Erkaklar
o‘zaro munosabatlarni faqat boshqacha tarzda ko‘rsatdilar, masalan, qo‘l berib ko‘rish,
birga ichish va jinsiy mavzularda suhbatlashish.
O‘z navbatida, I.Konidis ajralish, oila a’zosini yo‘qotish, farzand ko‘rish (turmush
qurishdan tashqari) kabi jiddiy hayotiy voqealar odatda siblinglarning hissiy birlashuviga
olib kelishini ko‘rsatdi.
T. Li va J.
Manchini shuni ko‘rsatishdiki, kattalar bilan bog‘lanish ko‘pincha nafaqat
hissiy, balki aka-uka va opa-singillar
o‘rtasidagi hududiy yaqinlik bilan ham
ragbatlantiriladi.
L. Uayt va A.
Fridman siblinglar o‘rtasidagi hissiy yaqinlikka genetik qarindoshlik
o‘lchovi ta’sir qilishini aniqladilar. Ushbu tadqiqot jarayonida quyidagi respondentlar
guruhlari o‘rtasidagi bog‘lanish darajasi solishtirildi:
1.
monozigotali egizaklar (ya’ni bir tuxum hujayradan rivojlangan egizaklar);
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
256
2.
dizigotali egizaklar (ya’ni ikkita tuxum hujayradan rivojlangan egizaklar);
3. umumiy ota-onalar bilan sibling;
4. faqat bitta umumiy ota-
onasi bo‘lgan aka
-uka va opa-singillar;
5.
umumiy genlarga ega bo‘lmagan, ammo bitta oilada o‘sgan odamlar.
Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, sibling munosabatlariga oid ko‘plab qiziqarli va
muhim ma’lumotlar olingan bo‘lsa ham, sibling o‘rtasidagi
munosabatlarning u yoki bu
turini shakllantirish mexanizmlariga deyarli ta’sir qilmasligini ko‘rish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Алмазова О.В. Типология взаимоотношений взрослых сиблингов. Вестник
Московского университета. Серия 14. Психология –
2013.
–
№
–
с. 134
-146
2.
Руфо М. Братья и сестры, болезнь любви. Екатеринбург: У
-
Фактория, 2006.
3.
Кузьмина М. Сиблинги, или Каин и Авель в одной квартире // Школьный
психолог. 2000. № 17.
4.
Feinberg M.E., Hetherington T.M. (2000).
Sibling differentiation in adolescence:
Implications for behavioral genetic theory.
Child Development, 71, 6, 1512
–
1524.
5.
Kang
Н
(2002).
The nature of adult sibling relationship literature review
. Children
and Family Research Center, School of Social Work, University of Illinois, Urbana, Illinois.
6.
Leder J (1993).
Adult sibling rivalry.
Psychology Today, 26, 1, 56
–
63.
7.
Nandwana S., Katoch M (2009).
Perception of sibling relationship during middle
adulthood years: A Typology.
Journal of the Social Sciences, 21, 1, 67
–
72.
