Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Social factors in ensuring the ethnopsychological
characteristics and stability of interpersonal relationships
in family life cycles
Sevara KHUDAYBERDIYEVA
School 204 of Yashnabad District
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2024
Received in revised form
28 February 2024
Accepted 20 March 2024
Available online
15 May 2024
This article is a study of the stage of family development,
which is characterized by the most constructive and effective
overcoming of normative difficulties. The authors draw
attention to the achievement of a high level of socio-
psychological adaptation of spouses at this stage. Particular
attention is paid to families with teenagers, where common
family problems are identified, and the contribution of both
parents and the teenager himself in solving these normative
family difficulties is taken into account.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss3/S-pp313-317
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
family life cycle,
teenager,
children,
psychological development,
psychological changes,
spouse,
age characteristics.
Oilaviy hayot sikllarida shaxslararo munosabatlar
etnopsixologik
xususiyatlari
va
barqarorligini
ta’minlashning ijtimoiy omillari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘
zlar:
oilaviy hayot sikli,
o‘smir,
bolalar,
psixologik rivojlanish,
psixologik o‘zgarishlar,
turmush o‘rtog‘i,
yosh xususiyatlar.
Oila hayotidagi me’yoriy qiyinchiliklarni eng konstruktiv va
samarali yengish, turmush o‘rtoqlarning
ijtimoiy-psixologik
moslashuvining eng yuqori darajasi bilan tavsiflangan bosqich
aniqlandi. O‘smir bolalari bo‘lgan oilalarda umumiy oilaviy
qiyinchiliklar aniqlandi va har ikkala turmush o‘rtog‘i –
ota-
onalar va o‘smir bolaning me’yoriy oilaviy qiyinchiliklarni hal
qilish jarayoniga qo‘shgan hissasi hisobga olindi.
1
Psychologist, School 204 of Yashnabad District. E-mail: seva3ziyo41@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
314
Этнопсихологические особенности и социальные
факторы обеспечения устойчивости межличностных
отношений в жизненных циклах семьи
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
жизненный цикл семьи,
подросток,
дети,
психологическое
развитие,
психологические
изменения,
супруг,
возрастные особенности.
Данная статья представляет собой исследование этапа
семейного развития, который характеризуется наиболее
конструктивным
и
эффективным
преодолением
нормативных трудностей. Авторы обращают внимание на
достижение высокого уровня социально
-
психологической
адаптации супругов на данном этапе. Особое внимание
уделяется семьям с подростками, где выявляются общие
семейные проблемы, и учитывается вклад обоих родителей
и самого подростка в решение этих нормативных семейных
трудностей.
KIRISH
[1] A.G.
Volkov oilaning hayot aylanishini quyidagicha tavsiflaydi: “Nikoh bo‘lgan
paytdan boshlab, er-xotin kelajakdagi hayoti davomida muhim demografik va ijtimoiy
ahamiyatga ega bo‘lgan bir qancha bosqichlarni bosib o‘tadi. Birinchidan, turmush
o‘rtoqlarning farzandlari bor. Ular ulg‘ayib, keyin turmush qurishadi va ota
-ona oilasida
qoladilar yoki boshqa turmush o‘rtog‘ining ota
-
onasining oilasiga ko‘chib o‘tadilar yoki
ikkalasidan alohida yashashni boshlaydilar. Voyaga etgan o‘g‘il va qizlarning ota
-ona
oilalaridan ajralishi nikohdan keyin yoki undan oldin bo‘lishi mumkin, bu har qanday
holatda ham bir nechta oilalarning hajmi va tarkibining o‘zgarishiga olib keladi.
Oxir-
oqibat, turmush o‘rtoqlardan biri vafot etadi va er
-
xotin mavjud bo‘lishni to‘xtatadi.
Bu vaqtga kelib, uning bolalari, qoida tariqasida, o‘z oilalarini tuzadilar va ma’lum farqlar
bilan yana oilaviy
hayotning bir xil bosqichlaridan o‘tishni boshlaydilar. Ushbu
bosqichlarning har biri ma’lum bir holatga, oilaning o‘ziga xos hajmiga, u yoki bu
tuzilishiga mos keladi.
Oilaning vujudga kelgan paytdan to o‘z faoliyatini to‘xtatgunga qadar bo‘lgan
sharoit oilaviy sikl yoki oilaning hayot aylanishi deb ataladi” [2] (Volkov, Soroko, 1999,
41-bet). Oilaviy hayot siklining bosqichi oilalarning demografik tipologiyasini qurish
uchun muhim mezon hisoblanadi [3] A.I. Antonov va V.M. Medkov (Antonov, Medkov,
1996, 87-90, 119
–
124-betlar). Ularning talqinida oila sikli ota-onalik bosqichlari bilan
belgilanadi. Ota-
onalik mezoniga ko‘ra, to‘rt bosqich yoki bosqich ajratiladi: “ota
-
onalikdan oldingi va dastlabki, reproduktiv va sotsializatsiya va kamida beshta asosiy
voqea
–
nikoh va ajralish, birinchi va oxirgi bolaning tug‘ilishi, birining nikohi. bolalar
yoki nabira tug‘ilishi.
Oila sikli ota-onadan oldingi davrdan boshlanadi
–
nikohdan to
birinchi farzandning tug‘ilishigacha bo‘lgan davr. Keyin reproduktiv ota
-onalik bosqichi
keladi
–
birinchi va oxirgi bolalar tug‘ilishi o‘rtasidagi davr.
Bu bosqich qisman (yagona
bola bo‘lsa, u butunlay mos keladi) ota
-
onaning sotsializatsiya bosqichi bilan, ya’ni.
birinchi bolaning tug‘ilishidan oxirgi bolaning oiladan ajralishiga qadar bo‘lgan davr
(ko‘pincha nikoh orqali).
Oila sikli primogenitura bosqichi bilan yakunlanadi
–
birinchi
nevaraning tug‘ilishidan bobo va buvilarning birining vafotigacha bo‘lgan davr.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
315
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METOD
Ota-onalarning yengish xulq-atvorining xususiyatlari va shakllanishi uchun zarur
bo‘lgan ota
-ona va bola munosabatlarining xususiyatlari qiyinchiliklarni konstruktiv
tarzda yengishning o‘smir modellari.
Tadqiqot usullari: Ishda asosan noparometrik tadqiqot usulidan foydalanilgan.
Materiallarni to‘plash uchun kuzatish, suhbatlar, testlar, anketalar va tashqi mezonlarni
tahlil qilishdan foydalanildi.
Muammolarni hal qilish va gipotezalarni tekshirish uchun 8 ta usulni o‘z ichiga
olgan uslubiy majmua shakllantirildi. Turmush o‘rtoqlar tomonidan afzal ko‘rgan xatti
-
harakatlarning uslublari va strategiyalari [4] N.S. Endler, J.A. Parker (T.D. Kryukova
tomonidan moslashtirilgan, 2001) va R. Lazarus, S. Folkman tomonidan tuzilgan Yengish
anketasi (T.D. Kryukova, E.V. Kuftyak, M.S. Zamyshlyaeva, 2004-
yil). O‘smir bolalarning
xulq-
atvorining xususiyatlarini o‘rganish E.
Freindenberg, R. Lewis (T.L. Kryukova
tomonidan moslashtirilgan, 2002 yil) tomonidan “Yoshlar bilan kurashish shkalasi”
yordamida amalga oshirildi. Turmush o‘rtoqlarning ijtimoiy
-psixologik moslashuv
darajasini aniqlash uchun K. Rogers va R. Diamond tomonidan ijtimoiy-psixologik
moslashuv (SPA) usuli qo‘llanildi (T.V.
Snegireva, 2002-yil moslashtirilgan) [5].
J.K. Rempel, J.G. Xolms, M.P. Zanna (1985) tomonidan Ishonch shkalasi (TS) texnikasi
yosh va yetuk turmush o‘rtoqlar o‘rtasida nikoh munosabatlarida ishonch mavjudligini
aniqlash uchun ushbu tadqiqotda sinovdan o‘tkazildi.
MUHOKAMA
Ota-
onalar va bolalar o‘rtasidagi munosabatlarning o‘ziga xos xususiyatlari
ushbu tadqiqotda sinovdan o‘tgan W.
Furman (1995) tomonidan “Ota
-ona va bola
munosabatlari” so‘rovnomasi yordamida o‘rganildi. Hayot yo‘nalishlarining ma’nosi testi
D.A.
Leontyev yetuk turmush o‘rtoqlar tomonidan o‘z hayotlarining mazmunliligini
aniqlash uchun ishlatilgan. Tadqiqotda, shuningdek, foydalanilgan: oilaviy hayot siklining
har uch bosqichida turmush o‘rtoqlar boshdan kechirgan me’yoriy qiyinchiliklarni
aniqlash uchun mo‘ljallangan yarim tuzilgan suhbat, oilaning ijtimoiy mavqeining
xususiyatlarini aniqlash uchun mo‘ljallangan anketa.
Qo‘shimcha usul sifatida, V.V.ning nikohdan qoniqish so‘rovi ishlatilgan.
Stolina, T.L. Romanova, G.P.
Butenko (1984) yosh turmush o‘rtoqlarda nikohdan
qoniqish/norozilik darajasini aniqlash uchun.
Ma’lumotlarni statistik qayta ishlash uchun SSPS 22 ishlatilgan. Tahlil mezonlari
quyidagilardan iborat edi: Mann-Uitni (U) va Kolmogorov-Smirnov farq testlari,
Spearmanning xarakterli korrelyatsiya koeffitsiyenti (I), bir o‘zgaruvchining boshqalarga
bog‘liqligini aniqlash uchun ko‘p regressiya tahlili, guruhdagi fikrlarning muvofiqligini
aniqlash uchun muvofiqlik koeffitsiyenti.
1. Oilada xulq-
atvorining o‘ziga xos xususiyatlari va oila a’zolarining ijtimoiy
-
psixologik moslashuv darajasi oila dinamikasi bilan va oila ichidagi munosabatlarga
bog‘liq.
2. Oilaviy hayot siklining birinchi bosqichida nikoh munosabatlarida ishonchning
mavjudligi oiladagi qiyin vaziyatlarni yengish (rejalashtirish, muammolarni hal qilish)
jarayonida konstruktiv sa’y
-harakatlarni tanlashga olib keladi, nikohdan qoniqish esa
oilaviy hayotga yordam beradi. yosh turmush o‘rtoqlarning ijtimoiy
-psixologik
moslashuvi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
316
NATIJALAR
Yaltonskiy); ijtimoiy-
kognitiv nazariya va shaxsiy samaradorlik g‘oyasi
(A. Bandura), oila ijtimoiy psixologiyasining nazariy asoslari va oilaviy psixoterapiya [6]
(Yu.A. Aleshina, M. Bowen, A.Ya. Varga, L.Ya. Gozman, V. Satir, A.C. Spivakovskaya,
E.G. Eidemiller, H.I.
Tadqiqotning empirik bazasi 386 kishidan iborat bo‘lib, ulardan 326 nafar kattalar
va 60 nafar o‘smir bolalar (jami 163 ta oila), ular oilaviy hayot aylanish bosqichlariga
muvofiq 3 guruhga bo‘lingan.
1.
Farzandsiz yosh turmush o‘rtoqlar (nikoh staji 2 yilgacha, oilalar soni 60, 60 er
va 60 xotin (jami 120 kishi). Er-
xotinlarning o‘rtacha yoshi 24 yosh. 80 nafar oliy
ma’lumotli, 24 kishi (shundan 24 kishi). 13 nafar xotin) to‘liq bo‘lmagan oliy ma’lumotli,
16 nafar er o‘rta maxsus ma’lumotli, barcha turmush o‘rtoqlar ishlaydi, 9 nafar xotindan
tashqari);
2.
O‘smir bolali oilalar (oilalar soni 60, ota 60, onalar 60, o‘smirlar 60, shundan
45 o‘g‘il va 15 qiz (jami 180 kishi).
Er-xotin va ota-
onalarning o‘rtacha yoshi 41 yosh,
o‘smir bolalar yoshi. 14 dan 16 gacha 97 kishi oliy ma’lumotga ega, 23 nafar er
-
ota o‘rta
maxsus ma’lumotga ega, barcha turmush o‘rtoqlar
-ota-
onalar ishlaydi, o‘smirlar litseyda
o‘qiydi, maktabdagi ko‘rsatkichlar qoniqarlidan kam emas);
3.
“Bo‘sh uy” bosqichidagi yetuk turmush o‘rtoqlar (oila soni 43, er va 43 xotin
(jami 86 kishi).
Yetuk turmush o‘rtoqlarning o‘rtacha yoshi 55 yosh. 54
nafar oliy
ma’lumotli, 32 nafar o‘rta maxsus ma’lumotli. (shundan 19 nafari er va 13 nafari
xotinlar), 23 nafari ishlamaydi, qolganlari toʻliq yoki yarim kunlik ishlaydi, 31 ta holatda
katta yoshli bolalar doimiy yashash uchun boshqa shaharlarga koʻchib ketgan).
XULOSA
Oiladagi qiyinchiliklar va ularni yengish xulq-atvorini oila dinamikasi nuqtai
nazaridan o‘rganish, uning hayotining turli davrlarida oilaning turli xil moslashuvi va
zaifligi sabablarini aniqlash va tushuntirish zarurati bilan bog‘liq. Oilaning hayot siklidagi
qiyin hayotiy vaziyatlarning salbiy ta’siriga eng sezgir bo‘lgan davrlarini va oilaning
qiyinchiliklarni eng faol, samarali yengish davrlarini aniqlash bizga oila rivojlanishining
bosqichlarini aniqlash imkonini beradi. oila dinamikasidan kelib chiqqan holda, oila
tizimida yangi shakllanishlarning paydo bo‘lishiga mustaqil ravishda moslashadi, yuzaga
keladigan qiyinchilik va stresslarni, shuningdek, mutaxassis yordamiga muhtoj bo‘lgan
davrlarni yengish. Hayot davomida inson muqarrar ravishda turli qiyinchiliklarga duch
keladi, qiyin vaziyatlarga tushib qoladi va moslashuvchan kurash usullarini talab
qiladigan ko‘plab stresslarni boshdan kechiradi.
Xulq-atvorni stress bilan yengish
muammosi xorijiy psixologiya fanida jadal rivojlanmoqda (R.S. Lazarus, S. Folkman,
N.S. Endler, J.D.A. Parker, M. Perrez). Maishiy psixologiyada yengish xulq-atvorini
o‘rganish 90
-
yillardan boshlanadi, xavf ostida bo‘lgan odamlarda, surunkali kasalliklarga
chalingan odamlarda kurashish uslublari va strategiyalari, xususiyatlari o‘rganiladi,
shaxsiy, individual psixologik va vaziyatli omillar bilan kurashish xatti-harakatlarini
aniqlash o‘rganiladi. (V.A.
Ababkov, L.I. Antsyferova, I.A. Kitaev-Smyk, T.D. Libin,
I.M. Saporovskaya. Xulq-atvorni
o‘rganishning alohida yo‘nalishi oilaviy munosabatlar
sohasidagi qiyinchiliklarni yengish xulq-
atvorini o‘rganishdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
317
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Варга А.Я. Системная семейная психотерапия. Краткий лекционный курс.
-
СПб.: Речь, 2001.
2.
П.Анциферова Л.И. Психологическое содержание феномена субъект и
границы субъектно
-
деятельностного подхода // Проблема субъекта в
психологической науке.
-
М.: Изд
-
во «Академический проект», 2000.
3.
Гребенников И.В. Основы семейной жизни. М.: Просвещение, 1991.
4.
37. Демина И.С. Особенности отношения многодетных родителей к семье.
Дисс. .канд. психол.наук. Москва, 2004.
5.
Крюкова Т. Л. О диагностике совладеющего (копинг) поведения
современной молодежи // Психология на рубеже эпох. Тула, 2000, С.48
-51.
6.
Майерс Д. Социальная психология. СПб.: Питер, 1996.
7.
Сатир В. Вы и ваша семья. Руководство по личностному росту. Пер. с англ.
М.: Апрель
-
Пресс, Изд
-
во ЭКСМО
-
Пресс, 2000.
8.
Скиннер Р., Клииз Д. Семья и как в ней уцелеть. /М.: Независимая фирма
«Класс», 1995.
