Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Analysis of signs of a subject of holiganity
Bobur RAKHIMOV
Law Enforcement Academy Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2024
Received in revised form
15 April 2024
Accepted 25 April 2023
Available online
25 May 2024
In the article, the author, from the point of view of criminal
law, examines the issues of signs of the subject of hooliganism.
In particular, as an integral feature of the crime under study, the
characteristics of the subject of the crime, its main features,
including the age of the subject of the crime, the signs of
individual, and medical criteria were analyzed, and
corresponding scientific and theoretical conclusions were
developed.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss4/S-pp8-13
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
hooliganism,
subject of crime,
human age,
insanity,
sanity.
Безорилик субъектига оид белгилар таҳлили
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
безорилик,
жиноят субъекти,
инсон ёши,
ақли норасо,
ақли расолик.
Мақолада муаллиф томонидан безорилик субъектига
оид масалалар жиноят
-
ҳуқуқий таркиб нуқтаи назаридан
тадқиқ этилган. Жумладан, ўрганилаётган жиноят
таркибининг ажралмас белгиси сифатида безорилик
жинояти субъекти тавсифи, унинг асосий белгилари,
хусусан жиноят субъекти ёши, жисмоний шахс белгиси,
тиббий мезонлар таҳлил қилиниб, тегишли илмий
-
назарий
хулосалар ишлаб чиқилган.
Анализ признаков субъекта хулиганства
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
хулиганство,
субъект преступления,
возраст человека,
невменяемость,
вменяемость.
В статье автором с точки зрения уголовно
-
правового
состава
исследуются
вопросы
признаков
субъекта
хулиганства. В частности, в качестве неотъемлемого
признака
состава
исследуемого
преступления
проанализированы характеристики субъекта преступления,
1
Independent applicant, Law Enforcement Academy Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
9
его основные признаки, в том числе возраст субъекта
преступления, признак физического лица, медицинские
критерии, при этом разработаны соответствующие научно
-
теоретические выводы.
Ҳуқуқий демократик давлатда жамоат тартиби, адолат, ишончнинг
таъминланиши одоб
-
ахлоқ, одат нормаларнинг юзага келиши ва мавжуд бўлиши
учун мақбул ташқи шароит сифатида намоён бўлади. Демак, жиноят
-
ҳуқуқий
нормалар жамиятда ўрнатилган одоб
-
ахлоқ нормаларини муҳофаза қилиш орқали
фуқароларда адолатга ишончни мустаҳкамлайди.
Жиноятнинг зарурий субъектив белгилари субъект ва субъектив томон
ҳисобланади. Умумий эътироф этилган ёндашувга кўра, жиноят субъекти жиноят
содир этган, жиноий жавобгарлик ёшига етган, айрим ҳолларда Жиноят кодекси
Махсус қисмининг тегишли нормасида кўрсатилган алоҳида белгиларга ҳам эга
бўлган ақли расо шахс ҳисобланади.
Юқорида айтилганлардан келиб чиқиб хулоса қилишимиз мумкинки,
безорилик субъекти 16 ёшга ёки 14 ёшга тўлган (оғирлаштирувчи ҳолатларда
безорилик содир этган) ақли расо шахс ҳисобланади.
Жиноятни тўғри таснифлаш учун жиноят субъекти
катта аҳамиятга эга.
А.Н.
Трайнин тўғри таъкидлаганидек: “...Жиноятда айбдор шахс бўлмаган жойда
жиноятнинг мавжудлиги ёки йўқлиги ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмас…”
.
Демак, жиноят субъектининг белгиларини тўғри аниқлаш жиноятни объектив
квалификация қилиш калитидир.
Жиноят субъектининг белгиларни
Б.А.
Куриновнинг фикрича
“шартли
равишда икки гуруҳга бўлиш мумкин: криминологик хусусиятлар ва жиноий
-
ҳуқуқий хусусиятнинг белгилари”
.
Жумладан, криминологик хусусиятлар
жиноятчининг
ахлоқий
-
сиёсий
қиёфаси,
унинг
психологик
ва
руҳий
хусусиятларидир. Иккинчи гуруҳ белгиларига “фақат жиноят субъектининг шахсни
жиноий жавобгарликка тортиш масаласини ҳал қилиш учун муҳим бўлган белгилари
киради”. Иккинчи гуруҳ белгилари
ЖК 17
-
моддасида берилган
жиноят субъектининг
жисмоний шахс; ёши; ақли расолик
каби хусусиятларини ўз ичига олади
.
Безорилик билан боғлиқ ҳолда, биз ушбу белгиларнинг ҳар бирини алоҳида
кўриб чиқамиз.
Биринчи белги ҳеч қандай қийинчилик туғдирмайди, чунки Жиноят
кодексининг 1
7-
моддасига биноан жиноятнинг, хусусан, безориликнинг субъекти
фақат жисмоний шахс бўлиши мумкин. Жиноят қонунчилигига кўра юридик
шахслар жиноят субъекти бўла олмайди.
Жиноят ҳуқуқи фанида энг мунозарали нарса безорилик субъектининг
иккинчи белгиси –
ёшдир.
Безорилик содир этган шахсларни тавсифлашда уларнинг ёши муҳим ўрин
тутади. Айнан ёшни ҳисобга олган ҳолда, шахснинг ижтимоийлашув даражасини,
яъни шахснинг маълум ижтимоий мавқеи, қизиқишлари, эҳтиёжлари, ҳаётий
муносабати ва қадрият йўналишларини
баҳолаш мумкин.
Аксарият олимларнинг фикрига кўра, энг кам 14 ёшдан бошлаб
,
жиноий
жавобгарликка тортиш имконияти ҳуқуқбузарнинг муайян хатти
-
ҳаракатларнинг
ижтимоий хавфлилигини ва уларнинг ижтимоий аҳамиятини англаш
қобилиятининг пайдо бўлиши билан боғлиқ. Бундан ташқари, айрим муаллифлар
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
10
ҳатто айрим жиноятлар учун жиноий жавобгарликнинг қуйи ёш чегараларини
12
–13 ёшгача пасайтириш ҳам мавжуд криминоген вазият, бу борадаги хорижий
қонунчилик амалиёти, ўсмирларнинг ёш хусусиятларини ҳисобга олади ва мос
келади, деган хулосага келишади.
Жиноят субъектининг белгиси сифатида шахснинг ёши унинг яшаган
йиллари билан белгиланади. Жиноят кодексининг 17
-
моддасига мувофиқ, Жиноят
кодексининг 277
-
моддаси 1
-
қисмида назарда тутилган жиноятнинг субъекти
16 ёшга тўлган
,
ЖКнинг 2
77-
моддаси 2, 3
-
қисмларида назарда тутилган
жиноялар
субъекти
–
14 ёшдаги ақли расо жисмоний шахс.
“Оддий”
безорилик ва оғирлаштирилган безорилик учун жиноий
жавобгарликнинг ёшга қараб бундай табақаланишининг сабаби нимада?
Жиноят кодексининг 2
77-
моддаси 1
-
қисмида назарда тутилган жиноятни
содир этганлик учун 14 ёшдан бошлаб
,
жиноий жавобгарликни белгилаш
зарурлиги 16 ёшга тўлмаган ўсмирлар томонидан содир этилган “оддий”
безорилик билан боғлиқ кўплаб фактлардан далолат беради.
Бироқ қонун чиқарувчи ҳозирча амалдаги воқелик шартларини ҳисобга
олмаяпти. Шунингдек, безорилик тарихан “ўсмирлар”
жинояти ҳисоблангани ҳам
ҳисобга олинмаган
,
ваҳоланки у қадимдан
асосан бошпанасиз ўсмирлар томонидан
содир этилган. Ҳатто ўғрилар жаргонида ҳам “баклан”
сўзи бир нечта маънога эга
эканлиги бежиз эмас: безори, янги бошлаган жиноятчи.
Шуни таъкидлаш керакки, жиноий жавобгарликнинг энг кам ёш чегараси
масаласи нафақат жиноят ҳуқуқи ва криминология фанида, балки педагогика,
психология, тиббиётда ҳам жуда баҳсли
ҳисобланади. Ҳозирги вақтда жиноий
жавобгарлик ёшини пасайтириш тўғрисида кўпинча фикрлар билдирилмоқда,
муаллифлар турли “ёш минимумлари”
–
12 ва ҳатто 11 ёшни таклиф қилмоқдалар.
Шуни инобатга олиш керакки, мазкур кўрсаткичлар ушбу жиноятнинг
етарли даражада оммавий ва латентлиги
туфайли вояга етмаганлар томонидан
содир этилган безорилик ҳолатларининг ҳақиқий сонини акс эттирмайди. Қонун
чиқарувчининг ушбу масалани ҳал қилишда нотўғри ёндашуви Жиноят кодексида
хатоларга йўл қўйилганлигидан далолат беради. Юқоридагилардан келиб чиққан
ҳолда, бизнингча, безорилик учун жиноий жавобгарликнинг ёш чегарасини 16 ёш
деб белгилаш
тўлиқ ижтимоий ва илмий асосланмаган, жиноятчиликка қарши
кураш эҳтиёжларига ва мавжуд криминоген вазиятга жавоб бермайди.
Яна бир бор таъкидлаш жоизки, бугунги кунда қонун чиқарувчи томонидан
белгилаб қўйилган жиноий жавобгарликнинг ёш чегараси олимлар томонидан
салбий баҳоланмоқда. Баъзи психологлар вояга етмаганларнинг интеллектуал,
иродавий, шахсий ривожланиш даражасининг хусусиятларидан келиб чиқиб, қонун
чиқарувчининг фикрига қўшилиб, жиноий жавобгарлик учун ёш чегараларини 14 ва
16 ёшдан белгилашни тўғри деб ҳисоблайдилар, Шу билан бирга, бир қатор
жиноятлар учун жиноий жавобгарлик ёши камайтирилиши мумкин.
Умуман олганда, таҳлил безорилик ҳаракатларининг ўзига хос хусусиятлари
маълум бир ёш гуруҳига мансуб жиноят содир этган шахс билан маълум даражада
боғлиқлигини таъкидлаш имконини беради. Шунингдек, криминоген
жиҳатдан
энг фаол 30 ёшгача бўлган шахслардир. Ўсмирлик ва эрта ёшлик даврининг
хусусиятларини ҳисобга олишга алоҳида эътибор қаратиш лозим, чунки бу
хусусиятлар жиноий жавобгарликнинг ёш мезонларини белгилашда жуда муҳим
роль ўйнайди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
11
Ўсмирларнинг асосий хусусияти уларнинг ақлий, интеллектуал ва жисмоний
ривожланишининг етарли эмаслиги туфайли юзага келадиган ижтимоий
етукликдир. Ўсмирда у энди бола эмаслиги ҳақидаги ғоянинг пайдо бўлиши
(психологлар буни “катталик туйғуси”
деб аташади) унинг болалик қадриятлари
ва меъёрларини катталарга нисбатан қайта йўналтиришини белгилайди,
у атрофдагилардан ўзининг катталигини тан олишга муҳтож бўла бошлайди.
Ўсмирнинг шахсий фазилатларининг намоён бўлиши турли шаклларда бўлиши
мумкин, баъзан улар ғайриижтимоий кўриниш олиши мумкин. Ўсмирлар томонидан
содир этилган безорилик аксарият ҳолларда шахсга нисбатан зўравонлик билан
ифодаланади. Жабрланганларни калтаклаш кўпинча ўсмирлар томонидан ўзини
-
ўзи
тасдиқлаш ёки ахлоқий тушунчалари
(ўзларининг жасорати, қатъиятлилигини
кўрсатиш, қўрқоқ тамғаланишидан қўрқиб, ўртоқлари билан бирга бўлиш ва
бошқалар) бузуқлиги
учун амалга оширилади. Шу билан бирга, ўсмирлар, қоида
тариқасида, калтаклашнинг ижтимоий хавфини билишади. Аммо тафаккурнинг
ривожланмаганлиги, ахлоқий ва маънавий
категориялар тўғрисида барқарор
ғояларнинг йўқлиги, ақлий ривожланишнинг етарли даражада эмаслиги сабабли,
“катталардан фарқли ўлароқ, вояга етмаганлар содир этилаётган жиноятнинг
моҳияти ва ижтимоий хавфлилик даражасини тўлиқ англай олмайдилар”.
Хусусан, 14–
15
ёшли ўсмирлар одамни калтаклаш орқали бошқа шахслар
томонидан ҳуқуқ ва мажбуриятларни нормал амалга ошириш учун шароитларни
(яъни, жамоат тартибини сақлаш) тартибсизликка олиб келишини ҳар доим ҳам
тўлиқ англаб етмайди. Шу билан бирга, улар ўзларининг хатти
-
ҳаракатлари
ўрнатилган хулқ
-
атвор нормаларини бузишини ва жамиятда бундай хатти
-
ҳаракатлар қонунга хилоф деб ҳисобланишини тушунадилар. Айтиш мумкинки,
жамоат тартибига зарар етказиш безориликнинг асосий объекти сифатида
ўсмирлар томонидан фақат умумий маънода тан олинади, аммо бу безорилик учун
жиноий жавобгарлик учун етарли бўлади
.
Биз замонавий жиноий сиёсат жиноятчига таъсир қилиш чораларини
максимал даражада инсонпарварлаштиришга қаратилган, шунинг учун жиноий
жавобгарлик ёшини қисқартириш мумкин эмас, деб ҳисоблайдиган муаллифлар
фикрига қўшиламиз. Безориликка нисбатан жиноий жавобгарлик ёшини
13, 12 ёки ҳатто 11 ёшга тушириш ҳам ярамайди. Бироқ, Жиноят кодексининг
277-
моддаси 1
-
қисмида назарда тутилган ёш чегараси, Жиноят кодексининг
277-
моддаси
2,
3 қисмларига мувофиқлаштирилиши керак. Жиноят кодексининг
277-
моддаси 1
-
қисмига биноан жиноий жавобгарликка тортиш ёши ҳам –
14 ёш
деб белгиланиши керак, чунки у билан боғлиқ ҳуқуқбузарликлар учун бошқа ёш
чегарасининг белгиланиши
криминоген вазият ва вояга етмаганлар ақлий
салоҳиятини тўғри баҳоламайди
.
Энди, безорилик субъектининг кейинги
белгисини –
ақли расоликни
кўриб
чиқайлик.
Миллий жиноят қонунчилигида ақли расолик тушунчаси ЖКнинг
18-
моддасида мавжуд. Жиноят ҳуқуқи ва психиатрия назариясида ушбу атаманинг
турли таърифлари таклиф қилинган, аммо энг муваффақиятлиси
Ю.М.
Антонян ва
С.В.
Бородин
томонидан берилган. Уларнинг фикрига кўра, ақли расолик –
бу шахснинг маълум бир ривожланиши, ижтимоийлашуви, ёши ва жиноят содир
этиш пайтидаги руҳий саломатлиги ҳолати, ўз ҳаракатларини англаб етиш ва
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
12
уларни бошқариш қобилиятидан дарак берувчи
руҳий ҳолати
бўлиб, келажакда,
шу муносабат билан, жиноий жавобгарлик жавобгарлик ва жазога лойиқликни
англатади
.
Безориликнинг жамоат хавфини англаш ақли расолик,
яъни субъектнинг ўз
ҳаракатларини англаб етиш
олиш ва бошқариш қобилияти
билан чамбарчас
боғлиқ
.
Ўсмир асаб тизимининг тўлиқ шаклланмаганлиги, қўзғалувчанлик,
таъсирчанлик ва бошқалар, ўз хулқ
-
атвори
устидан назоратни амалга оширишда
онгнинг ролини бироз торайтириши мумкин.
Баъзи ҳолларда вояга етмаганларнинг ақлий оғишлари (“чегарадаги
ҳолатлар”
деб аталади) ёки ақлий заифлик туфайли улар ўз ҳаракатларининг
маъносини тўлиқ тушуна олмаслигига ва уларни назорат қила олмаслигига олиб
келади. Бунда биз вояга етмаганларнинг ақли расолиги
чекланганлиги
муаммосига дуч келамиз.
Ўз ҳаракатларининг фактик томонини тушуниш қобилияти, уларнинг
ижтимоий аҳамияти ва ўз ҳаракатларини онгли равишда бошқариш қобилияти
ақли расо одамни ақли норасо шахсдан ажратиб туради. Ақли расо
шахс томонидан
ҳар қандай хатти
-
ҳаракатларнинг амалга оширилиши унинг онги ва иродаси
уларда иштирок этишини назарда тутади, чунки бундай одам ташқи шароитларни
объектив баҳолашга ва уларнинг баҳолашига асосланиб, ўзи учун мақбул хатти
-
ҳаракатлар вариантларини танлашга қодир.
Жиноят кодексининг
18-
моддасида белгиланган ақли норасолик
тушунчасидан келиб чиқсак, ақли норасолик
ҳолатини аниқлашнинг иккита
мезони –
тиббий ва ҳуқуқий мезонлари мавжуд.
Ҳуқуқий мезон деганда шахснинг амалга оширилган ҳаракатларининг
ҳақиқий моҳиятини ва ижтимоий хавфлилигини англай олмаслик ёки уларни
бошқаришга қодир эмаслиги тушунилади, яъни у интеллектуал ва иродавий
элементларни ўз ичига олади.
Ақли норасоликнинг тиббий (психиатрик) мезони –
шахс ижтимоий хавфли
қилмиш содир этган вақтда руҳий касаллик ёки бошқа оғриқли руҳий касалликка
чалинганлигидир. Тиббий мезон муқобил равишда қуйидаги касалликлардан бири
билан ифодаланиши мумкин: сурункали руҳий бузилиш; вақтинчалик руҳий
бузилиш; ақли заифлик, туғма ёки орттирилган; бошқа оғриқли руҳий ҳолатлар
(ақлсизлик, галлюцинациялар)
.
Шуни таъкидлаш керакки, ақли норасолик ҳолати тиббий мезони
(руҳий
ҳолат) ҳуқуқий мезон
билан бирлаштирилган
ҳолда мавжуд бўлади.
Г.Н.
Борзенков тўғри таъкидлайдики, ақли норасо “жамият учун объектив
хавф
туғдирувчи хатти
-
ҳаракатлари учун жиноий жавобгарликка тортилмайди,
боиси, унинг онги ва (ёки) иродаси бунда
иштирок этмайди”
.
Жумладан, амалиётдан бир мисол. Б., соат 19
:
00 атрофида маст ҳолатда уй
ҳовлисида бўлиб, кичик баҳона билан коммунал хонадондаги қўшниси билан
жанжаллашиб, чўнтагидан пичоқ олиб, қўшнисига урган. Дастлабки тергов
жараёнида маълум бўлишича, Б. руҳий беқарор шахснинг бузилиши ташхиси
билан психоневрология диспансерида ҳисобга олинган. Сўнгра Б. узоқ вақт
давомида психиатрия фаолиятининг бирмунча пасайиши ва эмоционал
-
иродавий
бузилишлар билан мураккаб келиб чиқиши органик мия касаллиги (4 МТ+токсик
-
дисметаболик) ташхиси билан республика психиатрия шифохонасида даволанди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
13
Бироқ безорилик қилмиш вақтида Б. ўз қилмишининг ҳақиқий моҳияти ва
ижтимоий хавфлилигини англаган, шунинг учун бу вазиятда ақли норасолик
ҳолати мавжуд эмас.
Шу маънода, Олий суд Пленумининг 2002 йил 14 июндаги 9
-
сонли
“Безориликка оид ишлар бўйича суд амалиёти ҳақида”ги қарорининг 15
-
бандига
кўра: “
Безорилик жинояти аксарият ҳолларда мастлик ҳолатида ёки гиёҳвандлик
воситалари, психотроп ёхуд кишининг ақл
-
идрокига таъсир қилувчи бошқа
моддалар таъсири остида содир қилинишини инобатга олган ҳолда, судлар,
алкоголизмга, гиёҳвандликка ёки заҳарвандликка йўлиққан шахсларга нисбатан,
бу ҳақда ишда тегишли тиббий хулоса мавжуд бўлганда, тиббий йўсиндаги
мажбурлов чораларни қўллаш масаласини ҳукмда муҳокама қилишлари лозим”.
Безориликнинг катта қисми маст ҳолда содир этилади. Жиноят кодексининг
19-
моддасига мувофиқ бундай ҳолда
жиноят содир этган шахслар умумий асосда
жиноий жавобгарликка тортиладилар.
Юқорида айтилганлардан келиб чиқиб, қуйидаги хулосалар чиқариш мумкин:
безорилик субъекти –16 ёки 14 ёшга тўлган (оғирлаштирувчи ва ўта
оғирлаштирувчи
ҳолатларда безорилик содир этган) ақли расо жисмоний шахс ҳисобланади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Д.Каракетова. Безориликни квалификация қилишнинг айрим масалалари
// Ж.Юриспруденция –
2021 / 4
–
Б.46
2.
Трайнин А.Н. Общее учение о составе преступления. М.: Госюриздат,
1957.С.191.
3.
Куринов Б.А. Научные основы квалификации преступления. М., 1984. С.93.
4.
Уголовное право Российской Федерации. Общая часть: Учебник для вузов /
Под
ред. А.И. Рарога, А.С. Самойлова. М.: Высшее образование, 2005. С.213.
5.
Быков В. Русская феня. Словарь современного интержаргона асоциальных
элементов. Смоленск: ТРАСТ
-
ИМАКОМ, 1993. С.22.
;
6.
Боровых Л.В. Проблемы возраста в механизме уголовно
-
правового
регулирования: автореф. дне. ... канд. юрид. наук. Екатеринбург, 1993. С.13
;
7.
Байбарин А.А. К вопросу о минимальной возрастной границе наступления
уголовной ответственности // Актуальные проблемы российского права. 2008. №1.С.216.
8.
Ткаченко В. Ответственность за хулиганство // Законность. 2006. №7. С.29 –
31
9.
Арсеньева М.И., Ермаков В.Д., Панкратов В.В. Криминологическая
характеристика
возрастных
параметров
правовой
ответственности
несовершеннолетних //Несовершеннолетние: их возрастные особенности и
проблемы правовой ответственности. М., 1992. С.31.
10.
Антонян Ю.М., Бородин С.В. Преступность и психические аномалии. М.,
1987.С.123
-124.
11.
Ткаченко В. Ответственность за хулиганство // Законность. 2006. №7.
С.29
–
31
12.
Комментарий к УК РФ / Отв. ред. В.М. Лебедев. М: Юрайт, 2006. С.71.
13.
Курс уголовного права / Под ред. Г.Н. Борзенкова, В.С. Комиссарова. Т. 3.
М., 2002. С. 127.
14.
Олий суд Пленумининг 2002 йил 14 июндаги 9
-
сонли "Безориликка оид
ишлар бўйича суд амалиёти ҳақида"ги қарори // https://lex.uz/docs/1452654
