Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Role of election commissions in election processes in
Uzbekistan: national legislation and international
experience
Makhmud ISTAMOV
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
15 May 2024
Accepted 15 June 2024
Available online
25 June 2024
In this article, the author examined political commissions,
their status, structure, and the basic principles of their
organization as participants in the electoral process in
Uzbekistan. The author analyzed international documents and
the experience of foreign countries in organizing the activities of
election commissions, their functioning based on the principles
of openness and transparency, as well as the formation of
candidates for members of election commissions on a
professionally or politically balanced basis. The article develops
legislative proposals for adapting the legislation regulating the
activities of election commissions in Uzbekistan to international
standards.
2181-
1415/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss3-pp27-38
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
election,
election process
participants,
election commissions,
Central Election
Commission,
regional election
commissions,
precinct election
commission,
single-mandate electoral
districts,
multi-mandate electoral
districts.
Ўзбекистонда сайлов комиссияларининг сайлов
жараёнларида тутган ўрни: миллий қонунчилик ва
халқаро тажриба
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
сайлов,
сайлов жараёни
иштирокчилари,
Ушбу мақолада муаллиф Ўзбекистонда сайлов жараёни
иштирокчиси сифатида сиёсий комиссиялари, уларнинг
мақоми, тузилиши ва уларни ташкил қилишнинг асосий
принципларини тадқиқ қилган. Муаллиф томонидан сайлов
комиссиялари
фаолиятини
ташкил
қилиш,
улар
1
Independent Researcher, Tashkent State University of Law.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
28
сайлов комиссиялари,
Марказий сайлов
комиссияси,
ҳудудий
сайлов
комиссиялари,
участка сайлов
комиссияси,
бир мандатли сайлов
округлари,
кўп мандатли сайлов
округлари.
фаолиятини очиқлик ва шаффофлик принципларига асосан
ташкил қилиш, сайлов комиссияси аъзолигига номзодлар
таркибини
профессионал
ёки
сиёсий
жиҳатдан
мувозанатли асосда шакллантириш бўйича халқаро
ҳужжатлар ва хорижий давлатлар тажрибаси таҳлил
қилинган. Мақолада Ўзбекистонда сайлов комиссиялари
фаолиятини тартибга солувчи қонунчиликни халқаро
стандартларга мослаштириш мақсадида қонунчилик
таклифлари ишлаб чиқилган.
Роль избирательных комиссий в избирательных
процессах
в
Узбекистане:
национальное
законодательство и международный опыт
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
выборы,
участники
избирательного процесса,
избирательные комиссии,
Центральная
избирательная комиссия
,
региональные
избирательные комиссии,
участковая избирательная
комиссия,
одномандатные
избирательные округа,
многомандатные
избирательные округа.
В данной статье автор исследовал политические
комиссии, их статус, структуру и основные принципы их
организации как участников избирательного процесса в
Узбекистане. Автор проанализировал международные
документы и опыт зарубежных стран по организации
деятельности
избирательных
комиссий,
их
функционирование на основе принципов открытости и
прозрачности, а также формирования состава кандидатов в
члены избирательных комиссий на профессионально или
политически
сбалансированной
основе.
В
статье
разработаны законодательные предложения для адаптации
законодательства,
регулирующего
деятельность
избирательных комиссий в Узбекистане, к международным
стандартам.
Ўзбекистонда сайловларнинг қонун талабларига мувофиқ равишда ташкил
этилиши ва ўтказилишини таъминлайдиган Марказий сайлов комиссияси
раҳбарлигидаги мустақил сайлов комиссиялари сайлов жараёнларининг муҳим
иштирокчиси саналади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 29 декабрь куни Олий
Мажлисга йўллаган Мурожаатномасида: “Марказий сайлов комиссияси бўлажак
сайлов миллий қонунчилигимиз ва умумэътироф этилган халқаро демократик
тамойиллар асосида, юксак савияда ташкил этилишига алоҳида эътибор қаратиши
лозим,”
-
деб таъкидланди.
Сайлов комиссияларининг ҳуқуқий мақоми бўйича турли илмий қарашлар ва
ёндашувлар мавжуд. Илмий адабиётларда сайлов комиссияларини рақобатбардош
сиёсий курашнинг мустақил ва холис ташкилотчиси, ҳакамлик вазифасини
бажарувчи сайлов жараёни субъекти
[1]
сифатида баҳолаш зарур деган қарашлар
ҳам мавжуд. Ш.Рўзиназаровнинг фикрича “сайлов органи деганда, сайловни ташкил
этиш ва ўтказиш ваколатига эга бўлган давлат орган. Бундай орган ўз ваколати
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
29
доирасида сайлов қонунчилигини ҳаётга татбиқ этишни таъминлайди”
[2]
. Шунга
ўхшаш фикр Ў.Мухамедов томонидан ҳам илгари сурилган
[3].
Х.Абдурахмановни қайд этишича сайлов органи деганда “сайловларга
тайёргарлик кўриш ва уни ўтказиш ваколатига эга бўлган, бошқа давлат
органларидан мустақил асосда фаолият юритадиган, ўз ваколати доирасида сайлов
қонунчилигини ҳаётга татбиқ этишни таъминлайдиган, сайлов бўйича овозларни
ҳисоблаб чиқиш ва унинг натижаларини расман эълон қилиш билан шуғулланувчи
тузилма”
[4]
тушунилиши зарур.
Ф.Насриддиновнинг фикрича “сайлов комиссияси бу –
сайловларни ва
референдум ўтказиш учун тузиладиган, унинг шаклланиши, муддатлари ва мақоми
қонун билан белгиланган, ўзининг фаолияти принципларига эга бўлган орган
ҳисобланади”
[5]
.
Ҳуқуқий
тадқиқотларда
айрим
муаллифлар
сайлов
комиссияларини ролини баҳолашда “фуқароларнинг сайлов ҳуқуқларини амалга
оширишни таъмиловчи юридик шахс”
[6]
сифатида кўриб чиқишни ҳам таклиф
қиладилар.
Бизнингча, сайлов комиссиялари –
мустақил ва холис органлар бўлиб, ўзини
алоҳида вазифалари, ваколатлари бўлишидан қатъи назар, бир тизимни ташкил
этувчи ва ўзаро ҳамкорликда фаолият юритувчи яхлит миллий сайлов органидир.
Мазкур тизим ўртасида тўғри ҳамкорликни ўрнатилиши сайловларнинг
муваффақиятли ўтишининг муҳим йўналишидир.
Европа Кенгаши Парламент Ассамблеяси Бюроси
Венеция комиссияси
томонидан давлатлар учун сайловларни ўтказишда риоя қилиш зарур бўлган
тавсиявий нормалар тўплами қабул қилинган. Ушбу тавсиявий нормаларда ҳам
кўрсатилганидек “Сайловларни холис орган томонидан ташкил этилиши ва сайлов
қонунчилиги бажарилиши учун холис орган масъул бўлишини таъминлаш лозим”
[7].
Сайлов комиссия моҳиятига кўра коллегиал органдир. Уларнинг кўпчилик
аъзолардан иборатлиги, масалаларни кўпчилик овоз билан ҳал қилиш тартибининг
ўрнатилганлиги, комиссиялар қарорлари ваколатли бўлиши учун мажлис
кворумини белгилаб қўйилганлиги коллегиаллик принципининг намоён
бўлишидир. Комиссия мажлислари муҳокамаларида аъзолар тенг равишда
иштирок этиш, овоз беришда тенг қатнашиш (ихтиёрий), ўз фикрини алоҳида баён
қилиш ҳуқуқига эга. Бу эса комиссия аъзоларини ўз фаолиятида тенг ҳуқуқлигини
англатади.
Шунингдек, барча турдаги сайлов комиссиялари ўз ишини очиқ ва ошкора
олиб боради. Очиқлик ва шаффофлик принципи сайлов комиссиялари фаолиятини
ташкил қилишда муҳим ўринга эга бўлиб, бежизга халқаро ташкилотлар ҳам ўз
тавсияларида бошқа принциплар қатори ушбу принципга алоҳида урғу
беришмаган. Жумладан, “Европада Хавфсизлик ва Ҳамкорлик Ташкилотининг
иштирок этувчи давлатларида демократик сайловларни ўтказиш бўйича мавжуд
мажбуриятлар” номли ҳисоботда (Варшава, 2003 йил 30 июнь): “сайловларни
ўтказиш бўйича умуммиллий орган
–
сайлов комиссияси ёки унга тенг бошқа орган
самарадорлик, шаффофлик ва ҳаққонийлик принципларига риоя қилган ҳолда
сайлов жараёнини ўтказиш учун жавоб беради. Баъзида суд ва ижро этувчи
ҳокимият органлари у ёки бу даражада сайловни ўтказишда иштирок этиши
мумкин.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
30
ЕҲҲТ ташкилоти тавсияларида: “Сайлов органлари фаолиятида муҳим рол
ўйновчи холисликка биринчи навбатда ушбу сайлов органларини профессионал
ёки сиёсий жиҳатдан мувозанатли асосда шакллантириш орқали эришиш
мумкин”
[8]
; “Барча даражадаги сайловларни ташкил этиш ва ўтказиш учун масъул
бўлган органларга шахсларни тайинлаш очиқ
-
ошкора амалга оширилиши,
тайинланган шахслар эса (қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳоллар бундан
мустасно) ваколат муддати тугагунга қадар эгаллаб турган лавозимидан
четлаштирилмаслиги керак”
[9]
, деган махсус тавсиялар мавжуд.
Хорижий давлатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, сайлов комиссиялари
тизимини белгилашда нафақат давлатлар, балки минтақавий даражада ҳам турли
моделларга асосланиш тажрибаси мавжуд.
Мисол учун, Европа
-
Осиё минтақаси 30 та мамлакатида сайловга тайёргарлик
кўриш ва уни ўтказиш ушбу давлатларнинг конституциявий, ҳуқуқий ва ташкилий
табиати ва мақоми билан фарқ қилувчи сайлов органлари тизими билан
тавсифланади.
Ушбу минтақадаги 30 та мамлакатдан 14 тасида
[10]
миллий сайлов
органларига
марказий сайлов органи бошчилик қиладиган модел
бўлиб, унга
кўра давлат ҳокимияти органлари уларга ўз ваколатларини амалга оширишда
ёрдам беради; саккизта давлатда
ижро этувчи органлар бошчилик қиладиган
модел бўлиб, унга кўра
бевосита ҳукумат ёки тегишли вазирлик (масалан, Ички
ишлар вазирлиги) сайлов жараёнларини ташкил қилишга масъул этиб белгиланган
(
Греция, Кипр, Малта, Португалия, Словакия, Чехия Республикаси Ички ишлар
вазирлиги, Дания Ички ишлар ва соғлиқни сақлаш вазирлиги, Ирландия атроф
-
муҳит,
мерос ва маҳаллий бошқарув департаменти
); тўртта мамлакатда
икки палатали
сайлов моделида
давлат сайлов органлари ташкил қилиниб, улар ўз ваколатлари,
доирасида сайлов жараёнини маъмурий жиҳатдан бошқариш ёки сайлов
низоларини ҳал қилиш ва бошқа сайлов жараёнида юз бериши мумкин бўлган
масалаларга масъул бўлади (Венгрия, Руминия, Швеция, Афғонистон); яна тўртта
давлатда (Андорра, Лихтенштейн, Люксембург, Норвегия) сайлов органлари
аралаш тизимни
ташкил қилади, унинг доирасида сайлов
жараёнини ташкил этиш
бўйича сайлов функциялари (асосий ва қўшимча ваколатлар кўринишида ёки
тақсимланган ваколат ва кўникмалар шаклида) олий ижро этувчи органга, хусусан,
ҳукуматга, шунингдек марказий сайлов органига (органларига) юкланади
[11].
Қайд
этиш зарурки, Ўзбекистон миллий тажрибасида сайлов комиссиялари
тизимида ўзгаришлар демократик талаблар ва ушбу соҳадаги ислоҳотлар оқимига
мос равишда янгилаб борилган. Сайлов комиссиялари тизими бўйича давлатлар
қонунчилигини доимий ўзгариши масаласига ўз муносабатини билдирар экан,
С.Кислицин “давлат ҳокимияти ва бошқаруви органларининг ривожланиши,
сайловларнинг очиқлиги ва шаффофлигини таъминлаш бўйича қўйилаётган
замонавий талаблардан келиб чиқиб доимий равишда ўзгаришларга учраши
табиийдир”
[12]
, деб тўғри қайд этган.
Сайлов кодексига асосан мамлакатимизда сайлов комиссияларнинг қуйидаги
тизими мавжуд:
−
Марказий сайлов комиссияси;
−
ҳудудий
сайлов комиссиялари;
−
туман ва шаҳар сайлов комиссиялари;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
31
−
халқ депутатлари вилоятлар ва Тошкент шаҳар Кенгашларига сайлов
ўтказиш бўйича округ сайлов комиссиялари;
−
участка сайлов комиссиялари
[13].
Энди ҳар бир сайлов комиссиясини сайлов жараёнидаги ҳуқуқий мақоми
масаласига тўхталиб ўтсак. Республикамизда сайлов тизимининг ўзига хос
хусусиятларидан бири ҳам айнан сайловларни ўтказиш учун махсус
конституциявий орган –
Марказий сайлов комиссиясининг тузилганлигидир.
Марказий сайлов комиссиясини тузишда Парламентлараро иттифоқ Кенгаши
томонидан 1994 йилдаги 154
-
сессиясида қабул қилган “Эркин ва адолатли
сайловлар мезонлари тўғрисида”ги Декларация талабларидан келиб чиқилади
[14].
Марказий сайлов органларининг
мақоми турли хил давлатларда ҳар хил
мустаҳкамланган. Бир қатор мамлакатларда у миллий конституцияларда
мустаҳкамланган бўлиб, айрим ҳолларда бу давлат ҳокимияти турларидан бири
сифатида сайлов ҳокимиятининг конституциявий мустаҳкамланиши билан боғлиқ.
Америка давлатлари ташкилоти (АДТ)га аъзо давлатларда (жами 35 давлат)
[15]
сайловни ташкил қилувчи органларнинг мақомини белгилашнинг ўзига хос
хусусияти ушбу органлар фаолиятининг асосий элементларининг миллий
конституцияларда мустаҳкамланганлигида намоён бўлади. Бу алоҳида (махсус) боб
ёки алоҳида моддалар шаклида ифодаланиши мумкин
[16].
Америка давлатлари ташкилотига аъзо давлатларга хос умумийлик шундаки
уларда марказий сайлов органлари қуйи сайлов органлари билан биргаликда
сайлов органларининг ягона миллий тизимини ташкил этади, уларга қонунчилик
ташаббуси ва сайлов қонунчилиги нормаларини шарҳлаш ҳуқуқига берилган.
Шунингдек, уларнинг қарорлари қатъий ва ҳеч қандай шикоятларга ўрин
берилмайди, шу жумладан суд томонидан кўриб чиқилмаслиги билан
характерланади. Ушбу қитъа давлатлари конституцияларида сайлов органларига
номзодлар учун энг
кам ва энг юқори ёшга чегараси, икки фуқаролик (хорижий
давлат фуқаролиги), давлатнинг амалдаги президенти билан муносабатлар
даражаси ва муносабатлари ўртасидаги алоқаларга оид махсус конституциявий
талаблар ҳам белгиланган
[16].
Осиё
-
Тинч океани минтақасидаги бир қатор давлатлар қонунчилиги сайлов
органларининг конституциявий мақомини мустаҳкамлаш моделига асосланган
бўлиб, шу орқали улар ушбу институтнинг давлат ҳокимияти тизимида тутган
ўрнини кўрсатишга ҳаракат қилганлар.
Осиё
-
Тинч
океани
минтақасидаги
бир
қатор
давлатларнинг
конституцияларида сайлов органлари тизими, уларнинг асосий элементлари ва
уларнинг функцияларини белгилаб беради (масалан, Бутан, Малайзия, Непал,
Филиппин)
[18]
. Сингапур Конституциясининг
39-
моддаси, Осиё
-
Тинч океани
минтақасидаги бошқа мамлакатлар конституцияларидан фарқли ўлароқ, сайлов
округи тушунчасининг конституциявий таърифини ўз ичига олади ва у
парламентга сайлов ўтказиш мақсадида тузилган ҳудудий бирлик сифатида
таърифланган
[19].
Европа
-
Осиё минтақасининг 30 та давлатида сайлов органларининг
мақомини ҳуқуқий тартибга солишнинг ўзига хос хусусияти унинг асосий
элементлари миллий конституцияларда, алоҳида модда(лар) шаклида
ифодаланганлигида намоён бўлади. Ушбу конституциявий модел сайлов
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
32
жараёнини ташкил этишда ва кенг қамровли ҳамда ихтисослашган сайлов
органлари тизимининг мақомини белгилаб беради
[20].
Ўзбекистон Республикаси Марказий сайлов комиссиясининг мақоми ҳам
халқаро демократик талабларга тўлиқ мувофиқ келади. Хусусан, Ўзбекистон
Республикаси Конституциясининг 129
-
моддасига кўра, Ўзбекистон Республикаси
Президенти сайловини, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисига, вилоятлар,
туманлар, шаҳарлар давлат ҳокимияти вакиллик органларига сайловларни,
шунингдек Ўзбекистон Республикасининг референдумини ташкил этиш ва
ўтказиш учун Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси томонидан фаолиятининг
асосий принциплари мустақиллик, қонунийлик, коллегиаллик, ошкоралик ва
адолатлиликдан иборат бўлган Ўзбекистон Республикаси Марказий сайлов
комиссияси тузилади.
Ўзбекистон Республикаси Марказий сайлов комиссияси фаолиятининг
ташкилий
-
ҳуқуқий асослари сифатида Ўзбекистон Республикаси Сайлов кодекси
(12-18-
моддалар)
[21]
, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 6
ноябрдаги “Ўзбекистон Республикаси Марказий сайлов комиссияси фаолиятини
такомиллаштириш бўйича ташкилий чора
-
тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ
-4004-
сон
Қарори
[22]
, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1998 йил 9
сентябрдаги “Ўзбекистон Республикаси Марказий сайлов комиссияси фаолиятини
ташкил этиш масалалари тўғрисида”ги Қарорини
[23]
кўрсатиш зарур.
Қайд
этиш зарурки, Ўзбекистон Республикаси Марказий сайлов комиссияси
фуқароларнинг энг муҳим конституциявий ҳуқуқларини, яъни ўз хоҳиш
-
иродасини
эркин ифодалаш орқали давлат ҳокимияти органларига сайлаш ва
сайланишларини ҳамда вужудга келаётган ижтимоий
-
иқтисодий ва сиёсий шарт
-
шароитлардан келиб чиқиб, давлат ҳокимияти таркибининг демократик усулларга
таяниб алмашинувини таъминлашда ҳал қилувчи роль ўйнайди.
Х.Абдурахманов ўз тадқиқотида Марказий сайлов комиссиясининг сайлов
комиссиялари тизимидаги ўрни ва ролига баҳо берар экан қуйидагиларни қайд
этади: “Марказий сайлов комиссиясининг барча сайлов комиссияларининг
фаолиятини мувофиқлаштирувчи, уларга услубий раҳбарлик қилувчи роли” билан
ажралиб туради
[24]
. Ушбу фикрга тўлиқ қўшилган ҳолда, Марказий сайлов
комиссияси фаолиятида яна бир жиҳат, уни “сиёсий бетарафлик” принципи билан
узвий боғлиқ ҳолда ўз фаолиятини ташкил қилишини қайд этиш зарур.
Сайловларни ташкил қилиш ва ўтказишда сайлов органларининг “сиёсий
бетарафлик” принципи халқаро ва минтақавий ҳужжатларда ҳам алоҳида кўрсатиб
ўтилган. Жумладан, ушбу принцип Парламентлараро иттифоқ кенгашининг 154
-
сессиясида қабул қилинган “Эркин ва адолатли сайловларнинг мезонлари
тўғрисида”ги Декларацияси (Париж, 1994 йил 26 март), “ЕХҲТда иштирок этувчи
давлатларда демократик сайловлар ўтказиш бўйича амалдаги мажбуриятлар”
ҳисоботи
[25]
(Варшава, 2003 йил 30 июнь) ҳамда “Мустақил Давлатлар
Ҳамдўстлигида иштирок этувчи давлатларда демократик сайловлар, сайлов
ҳуқуқлари ва эркинликлари стандартлари тўғрисида”ги Конвенция (Кишинёв, 2002
йил 7 октябрь)
[26]
каби халқаро ҳужжатларда ўз ифодасини топган.
Шундан келиб чиққан ҳолда, бизнингча “сиёсий бетарафлик” принципини ҳам
миллий
қонунчиликка
имплементация
қилиш,
сайловларни
холисона
ўтказилишини таъминловчи яна бир кучли ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
33
Ўзбекистон Республикаси Сайлов кодексига мувофиқ мамлакатимизда ўрта
бўғин сайлов комисссиялари бу –
ҳудудий, туман ва шаҳар сайлов комиссиялари
ҳисобланади. Қайд этиш зарурки, миллий қонунчиликдаги ушбу ўзгариш
Ўзбекистон Республикасининг 2023 йил 18 декабрдаги ЎРҚ
-883-
сонли Қонуни
билан киритилган бўлиб, аввалги тартибга кўра Ўзбекистон Республикаси
Президенти,
Қонунчилик
палатаси,
маҳаллий
Кенгашлар
депутатлари
сайловларига тайёргарлик кўриш ва уларни ўтказишни ташкил этиш учун ҳар 14 та
маъмурий субъектда округ сайлов комиссиялари тузиларди. Янги тартибга кўра
округ сайлов комиссияларининг барча ваколатлари ва мажбуриятлари ҳудудий
сайлов комиссияларига юклатилиб, округ сайлов комиссиялари фақат халқ
депутатлари вилоятлар ва Тошкент шаҳар Кенгашларига сайлов ўтказиш бўйича
тузиладиган тизим ўрнатилди.
Ўзбекистон Республикаси Сайлов кодексининг 19
-
моддасига асосан ҳудудий
сайлов комиссиялари аъзолигига номзодлар халқ депутатлари вилоятлар ва
Тошкент шаҳар Кенгашларининг мажлисларида муҳокама қилинади ҳамда
Марказий сайлов комиссиясига тасдиқлаш учун тавсия этилади.
Марказий сайлов комиссияси сайловга камида саксон кун қолганида ҳудудий
сайлов комиссияларини комиссия раиси, раис ўринбосари, котибидан ва
комиссиянинг ўн икки —
ўн саккиз нафар бошқа аъзоларидан иборат таркибда
тузади.
Туман, шаҳар сайлов комиссиялари аъзолигига номзодлар халқ депутатлари
туман ва шаҳар Кенгашларининг мажлисларида муҳокама қилинади ҳамда ҳудудий
сайлов комиссиясига тасдиқлаш учун тавсия этилади.
Ҳудудий
сайлов комиссияси сайловга камида етмиш беш кун қолганида
туман, шаҳар сайлов комиссияларини комиссия раиси, раис ўринбосари, котибидан
ва комиссиянинг саккиз —
ўн саккиз нафар бошқа аъзоларидан иборат таркибда
тузади.
Ҳудудий
сайлов комиссиясининг бир қатор муҳим ваколатлари мавжуд
бўлиб, улар орасида тегишли ҳудудда Ўзбекистон Республикаси Президенти,
Қонунчилик палатаси, маҳаллий Кенгашлар депутатлари сайловларига
тайёргарлик кўриш ва уларни ўтказишни ташкил этиш; тегишли ҳудудда Сайлов
Кодекснинг ижроси устидан назоратни амалга ошириш, унинг бир хил тарзда
қўлланилишини таъминлаш ҳамда сайловни ташкил этиш ва ўтказиш масалалари
юзасидан тушунтиришлар бериш ҳамда ўзига тешишли ҳудудда барча сайлов
жараёнларига умумий раҳбарликни амалга оширади
[27].
Демак, ҳудудий сайлов комиссиялари деганда
–
муайян ҳудуд доирасида
чегараланган ва ўша ҳудудда Ўзбекистон Республикаси Президенти, Қонунчилик
палатаси, маҳаллий Кенгашлар депутатлари сайловларига тайёргарлик кўриш ва
уларни ўтказишни ташкил этиш масъул бўлган сайлов комиссия тушунилади.
Марказий сайлов комиссиясининг ваколатлари
доирасида сайлов
округларини тузиш ваколати ҳам муҳим аҳамиятга эга. Умуман олганда
Ўзбекистонда сайлов округларини тузиш амалиётига эътибор қаратсак, халқаро
стандартларга мос равишда ушбу жараён белгилаб берилган. Жумладан,
Ўзбекистон Республикаси Президенти сайловини ўтказишда Ўзбекистон
Республикасининг
бутун ҳудуди ягона сайлов округи
ҳисобланади. Қонунчилик
палатаси депутатлари сайловини ўтказиш учун етмиш бешта ҳудудий
бир
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
34
мандатли сайлов округи
Марказий сайлов комиссияси томонидан ҳар беш йилда
бир марта тузилади. Қонунчилик палатаси депутатлигига сиёсий партиялар
томонидан кўрсатилган номзодлар рўйхати (пропорционал тизимга кўра) асосида
Қонунчилик палатасига сайлов ўтказиш учун Ўзбекистон Республикасининг
бутун
ҳудуди ягона сайлов округи
ҳисобланади
.
Хорижий давлатларда сайлов округларини ташкил қилишда турли
ёндашувлар мавжуд. Осиё
-
Тинч океани минтақасидаги давлатларда
[28]
сайлов
округларини ташкил қилишда сайлов тизими ва парламент қуйи палатаси (бир
палатали парламент) депутатларини сайлаш тартиби
фақат бир мандатли сайлов
округ
ларини ташкил этишга таянган, иккинчи модел бўйича тўққиз
мамлакатда
[29]
фақат
кўп мандатли сайлов округлари
ни ташкил этиш назарда
тутилган, учинчи модел доирасида еттита мамлакатда
[30]
бир ва кўп мандатли
сайлов округлари комбинацияси амал қилади, тўртинчи модел доирасида иккита
мамлакатда бир мандатли сайлов округлари ва миллий сайлов округларидан
иборат комбинацияни (Непал, Филиппин) ташкил этиш қонунан белгилаб
қўйилган, бешинчи модел доирасида бир мандатли сайлов округлари
комбинацияси ва тегишли ҳудудлардан этник ёки гендер аҳоли вакилларини
сайлаш (Покистон) қонунан ўрнатилган бўлса, олтинчи модел доирасида бир
мандатли сайлов округлари, миллий сайлов округи ва тегишли ҳудудлардан (Янги
Зеландия) этник ёки гендер аҳоли вакилларини сайлаш комбинацияси йўлга
қўйилган
[31].
Европа
-
Осиё минтақасининг 30 та давлатининг сайловлари тўғрисидаги
қонун ҳужжатларида, шу жумладан парламентнинг қуйи ва (ёки) юқори
палатасининг мақоми ва шаклланиш тартибини ҳисобга олган ҳолда, парламент
қуйи палатаси депутатларини ҳам, юқори палатаси аъзоларини ҳам сайлашнинг
турли
ҳудудий
моделлари
мавжудлигини қайд этиш зарур.
Бир қатор мамлакатларнинг қонунчилигида ҳар
бир янги сайлов учун
сайлов округларини белгилаш тартиби
ўрнатилган. Айрим мамлакатлар
амалиётида эса бошқача ёндашув мавжуд бўлиб, унга кўра, сайлов округларини
узоқ муддатга тасдиқлаш
(баъзан ўн йилдан ортиқ, аҳолини ҳар 10 йилда бир
марта рўйхатга олиш ва бошқа вариантларни ҳисобга олган ҳолда) тартиби амал
қилади
[32].
Демак, Ўзбекистон тажрибасида
бутун ҳудуди ягона сайлов округи
ва
бир
мандатли сайлов округи
шаклида сайлов округларини тузиш амалиёти жорий
қилинган.
Юқоридагилардан келиб чиқиб айтиш зарурки, ҳудудий сайлов
комиссиялари сайловни ўтказувчи ўрта ва муҳим сайлов органи сифатида ўзига
бириктирилган ҳудуд доирасида сайловларни демократик талабларга тўлиқ риоя
қилган ҳолда ўтказишга масъул бўлган сайлов органидир.
Сайлов комиссиялари тизимида туман, шаҳар сайлов комиссияси ва окгур
сайлов комиссиялари тегишли ҳудуддаги халқ депутатлари туман, шаҳар
Кенгашига сайлов ўтказишда муҳим ваколат ва мажбуриятларга эга бўлиб, улар
асосан ушбу сайловларни ташкил қилишда асосий сайлов жараёни иштирокчилари
сифатида намоён бўлади. Шу билан бирга, туман, шаҳар сайлов комиссияси
ваколатларига Сайлов кодексининг 20
1
-
моддасига асосан тегишли ҳудудда
Ўзбекистон Республикаси Президенти, Қонунчилик палатаси, маҳаллий Кенгашлар
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
35
депутатлари сайловларига тайёргарлик кўриш ва уларни ўтказишни ташкил этиш
ваколати ҳам белгиланган.
Сайлов комиссиялари тизимида участка сайлов комиссияси муҳим ўрин
тутиб, у ўзига хос асосий бўғин вазифасини ўтайди. Участка сайлов комиссияси
сайлов участкасида сайловларга тайёргарлик кўриш ва уни ўтказишга масъул
давлат ҳокимияти ваколатига эга коллегиал сайлов органи бўлиб, тегишли ҳудудий
сайлов комиссияси томонидан сайловга камида қирқ кун қолганида беш —
ўн
тўққиз нафар аъзодан, шу жумладан раис, раис ўринбосари ва котибдан иборат
таркибда тузилади.
Айнан участка сайлов комиссияси аъзолари бевосита сайловчилар билан
ишловчи ва сайловларни ташкил қилиб, уни натижаларини аниқловчи муҳим
сайлов органи саналади. Шу боис ҳам, айрим хорижий муаллифларнинг қайд
этишича, юқори даражадаги сайлов комиссияларидан кўра айнан қуйи босқичдаги
сайлов комиссиялари сайловларни сохталаштириш ва манипуляция қилиш
[33],
жумладан, уларга малакасиз ходимларини жалб қилиш ва маъмурий босим ўтказиш
воситаси бўлиб қолиш эҳтимоли юқори
[34].
Айнан шунга ўхшаш камчиликлар Европада Хавфсизлик ва Ҳамкорлик
Ташкилотининг Демократик институтлар ва инсон ҳуқуқлари бўйича бюроси
томонидан турли давлатларда ўтказилган сайловларни кузатиш якуни бўйича
ҳисоботларида кўп маротаба қайд этиб борилади
[35].
Амалдаги миллий қонунчилик талабларига асосан ҳудудий сайлов
комиссиялари аъзолигига номзодлар халқ депутатлари вилоятлар ва Тошкент
шаҳар Кенгашларининг мажлисларида муҳокама қилинади ҳамда Марказий сайлов
комиссиясига тасдиқлаш учун тавсия этилса, туман,
шаҳар сайлов комиссиялари
аъзолигига номзодлар халқ депутатлари туман ва шаҳар Кенгашларининг
мажлисларида муҳокама қилинади ҳамда ҳудудий сайлов комиссиясига тасдиқлаш
учун тавсия этилади.
Участка сайлов комиссияси аъзолигига номзодлар фуқароларнинг ўзини ўзи
бошқариш органлари, жамоат бирлашмалари, корхоналар, муассасалар ва
ташкилотлар томонидан таклиф этилиб, бу номзодлар халқ депутатлари туман,
шаҳар Кенгашларининг мажлисларида муҳокама қилинади ҳамда тегишли ҳудудий
сайлов комиссиясига тасдиқлаш учун тавсия этилади.
Ўзбекистон Республикаси Марказий сайлов комиссиясининг 2019 йил 11
сентябрдаги 932
-
сон қарори билан тасдиқланган Округ ва участка сайлов
комиссиялари таркибини шакллантириш бўйича Йўриқноманинг 7
-
бандида сайлов
комиссиялари таркибида, шу жумладан раҳбарлик
лавозимларида, аёл ва
эркакларнинг тенг вакиллигини таъминлашга эътибор қаратилишига оид норма
мустаҳкамланган. Бизнингча ушбу талабни Ўзбекистон Республикаси Сайлов
кодекси даражасида мустаҳкамлаш мақсадга мувофиқ. Жумладан, Ўзбекистон
Республикаси Сайлов кодекси 25
-
моддасига қуйидаги таҳрирдаги нормани
киритиш таклиф қилинади: “Сайлов комиссиялари таркибида, шу жумладан
раҳбарлик лавозимларида, аёл ва эркакларнинг тенг вакиллигини таъминлашга
эътибор қаратилиши керак”.
Юқоридагилардан хулоса қилиш мумкинки, хорижий давлатлар мавжуд
бўлган марказий сайлов органи бошчилик қиладиган модел бўладими ёки ижро
этувчи органлар бошчилик қиладиган модел бўладими, ёхуд ўзгача модел
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
36
бўладими, энг асосийси Ўзбекистонда
сайлов комиссиялари фаолиятини
баҳолайдиган энг асосий мезон –
халқнинг сайловга, унинг ҳаққонийлигига
бўлган ишончидир.
Шундан келиб чиқиб, сайлов комиссиялари фаолиятини ислоҳ
қилишга қаратилган ҳар қандай ўзгартириш, “формал ўзгартириш” учун эмас балки,
халқимизни сайлов натижаларига ва уни ўтказувчи органларга бўлган ишончини
мустаҳкамлашга хизмат қилиши зарур.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
:
1.
Макарцев А.А. Избирательные комиссии как юридические лица: проблемы
правового статуса // Российский юридический журнал. –
2011.
–
№ 2 (77). –
С. 104
-
110
2.
Рўзиназаров
Ш.Н.
Ўзбекистон
Республикаси
Марказий
сайлов
комиссиясининг эркин демократик сайловларни ташкил этиш ва ўтказишда роли.
/ Ўзбекистон Республикаси Марказий сайлов комиссияси. –
Тошкент: Ўзбекистон ,
2014. − Б.26.
3.
Конституциявий ҳуқуқ / Х.Одилқориев, Ў.Х.Мухамедов, Б.А.Саидов, Масъул
муҳаррир Ш.Т.Икромов.
-
Т., 2014, –
630 б.
4.
Абдурахманов Х.А. Мамлакатда демократик ислоҳотларни чуқурлаштириш
шароитида сайлов қонунчилигини такомиллаштириш. Юрид. фан. фал.д
-
ри ... дисс.
–
Т., 2018. –
Б.81.
5.
Насриддинов
Ф.
(Муаллифлар
жамоаси)
Ўзбекистонда
сайлов
қонунчилигининг
ривожланиши:
назария
ва
амалиёт.
Монография.
/
М.Абдусаломов ва бошқалар. –
Тошкент: «Ўзбекистон» НМИУ, 2016. –
248 б
6.
Тарасов Ю. А., Ирмакова Д. А. Правовой статус избирательных комиссий
//Лучшая исследовательская работа 2021. –
2022.
–
С. 243
-252.
7.
Свод рекомендуемых норм при проведении выборов. Руководящие
принципы относительно выборов // Приняты Венецианской комиссией на 51
-
й
пленарной сессии (Венеция, 5
-
6 июля 2002
8.
года)
https://www.venice.coe.int/images/SITE%20IMAGES/Publications/Code_bonne_condui
te_RUS_2016.pdf
9.
Қаранг: БДИПЧ, Принципы юридического рецензирования, ѴІ.
10.
Қаранг: БДИПЧ, Принципы юридического рецензирования, ѴІ.
11.
Австрия, Албания, Болгария, Босния ва Герцеговина, Исландия, Латвия,
Литва, Македония, Мўғулистон, Сан
-
Марино, Словения, Хорватия, Черногория,
Эстония
12.
Избирательное законодательство и выборы в современном мире.
Европейско
-
Азиатский регион / В.И.Лысенко; Под общей ред. В.Е. Чурова;
Центральная избирательная комиссия Российской Федерации. –
Вып. 4. –
М.:
МедиаПресс, 2015. –
С. 52
-53
13.
Кислицин С.В. Понятие и система избирательных комиссий в
Российской Федерации // Юридический факт. –
2022.
–
№ 182. –
С. 12
-17
14.
Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 26.06.2019 й.,
03/19/544/3337-
сон
15.
Президент сайлови: миллий қонунчилик ва хорижий тажриба // Масъул
муҳаррир: М.Э.Абдусаломов. –
Т.: 2007. –
Б. 43
-44.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
37
16.
Аргентина, Боливия, Бразилия, Венесуела, Гаити, Гаяна, Гватемала,
Гренада, Гондурас, Доминика, Доминикан Республикаси, Колумбия, Коста
-
Рика,
Мексика, Никарагуа, Панама, Парагвай, Перу, Салвадор, Сент
-
Винцент ва Гренадин
ороллари, Сент
-
Китц ва Невис, Сент
-
Люсия, Суринам, Тринидад ва Тобаго, Уругвай,
Чили, Эквадор.
17.
Избирательное законодательство выборы в современном мире.
Американский континент / В.И. Лысенко; Под общей ред. В.Е. Чурова; Центральная
избирательная комиссия Российской Федерации. –
Вып. 2. –
М.: МедиаПресс, 2010. –
С. 55
-56.
18.
Избирательное законодательство выборы в современном мире.
Американский континент / В.И. Лысенко; Под общей ред. В.Е. Чурова; Центральная
избирательная комиссия Российской Федерации. –
Вып. 2. –
М.: МедиаПресс, 2010. –
С. 55
-56.
19.
Избирательное законодательство выборы в современном мире.
Азиатско
-
Тихоокеанский регион / В.И. Лысенко; Под общей ред. В.Е. Чурова;
Центральная избирательная комиссия Российской Федерации. –
Вып. 3. –
М.:
МедиаПресс, 2013. –
С. 106
-107.
20.
Избирательное законодательство выборы в современном мире.
Азиатско
-
Тихоокеанский регион / В.И. Лысенко; Под общей ред. В.Е. Чурова;
Центральная избирательная комиссия Российской Федерации. –
Вып. 3. –
М.:
МедиаПресс, 2013. –
С. 106
-107.
21.
Избирательное законодательство и выборы в современном мире.
Европейско
-
Азиатский регион / В.И.Лысенко; Под общей ред. В.Е. Чурова;
Центральная избирательная комиссия Российской Федерации. –
Вып. 4. –
М.:
МедиаПресс, 2015. –
С. 51
-52.
22.
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1998 й.,
5-6-
сон, 95
-
модда.
23.
Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 07.11.2018 й.,
07/18/4004/2162-
сон.
24.
https://lex.uz/docs/816928
25.
Абдурахманов
Х.А.
Мамлакатда
демократик
ислоҳотларни
чуқурлаштириш шароитида сайлов қонунчилигини такомиллаштириш. Юрид. фан.
фал.д
-
ри ... дисс. –
Т., 2018. –
Б.79.
26.
Отчет ОБСЕ/БДИПЧ “Существующие обязательства по проведению
демократических выборов в государствах –
участниках ОБСЕ” // www.
osce.org/odihr.
27.
Конвенция о стандартах демократических выборов, избирательных
прав и свобод в государствахучастниках Содружества Независимых Государств //
Центральная избирательная комиссия Российской Федерации.–
М.: 2004. –166 с.
28.
Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 26.06.2019 й.,
03/19/544/3337-
сон
29.
Австралия, Бангладеш, Бутан, Ҳиндистон, Хитой, Шимолий Корея, Корея
Республикаси, Малайзия, Малдив ороллари, Микронезия, Мянма, Ниуе, Кук
ороллари, Палау, Папуа
-
Янги Гвинея, Соломон ороллари, Тонго, Фижи, Япония
30.
Вануату, Бруней, Ветнам, Индонезия, Лаос, Камбоджа, Мўғулистон,
Науру, Непал
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
38
Шарқий Тимор, Кирибати, Маршалл ороллари, Мянма, Самоа, Сингапур,
Тувалу
31.
Избирательное законодательство выборы в современном мире.
Азиатско
-
Тихоокеанский регион / В.И. Лысенко; Под общей ред. В.Е. Чурова;
Центральная избирательная комиссия Российской Федерации. –
Вып. 3. –
М.:
МедиаПресс, 2013. –
С. 154
-155.
32.
Избирательное законодательство и выборы в современном мире.
Европейско
-
Азиатский регион / В.И.Лысенко; Под общей ред. В.Е. Чурова;
Центральная избирательная комиссия Российской Федерации. –
Вып. 4. –
М.:
МедиаПресс, 2015. –
С. 56
-57
33.
Bader M. The Role of Precinct Commissions in Electoral Manipulation in
Russia: Does Party Affiliation Matter? // Russian Politics. 2017. Vol. 2. Iss. 4. P. 452
34.
Forrat
N.
ShockResistant
Authoritarianism:
Schoolteachers
and
Infrastructural State Capacity in Putinъs Russia // Comparative Politics. 2018. Vol. 50, №
3. P. 421, 425, 431
35.
State Duma Elections 19 September 2021, Russian Federation. ODIHR Needs
Assessment Mission Report, 31 May
—
4 June 2021 // The OSCE Office for Democratic
Institutions
and
Human
Rights
(ODIHR).
P.
6.
URL:
https://www.osce.org/files/f/documents/0/f/491066_0.pdf
