Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Formation and development of creative abilities of
students in primary classes
Nilufar BEKCHANOVA
Urgench State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2024
Received in revised form
15 April 2024
Accepted 25 April 2023
Available online
25 May 2024
The article is devoted to the development of a creative
educational environment aimed at developing the creative
abilities of primary school teachers. The study focuses on
creating theoretical and practical foundations for teaching
science using creative methods. The main goal of the work is to
determine pedagogical conditions and develop scientific and
methodological recommendations that will contribute to the
development of the creative abilities of future teachers.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss4/S-pp121-127
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
lesson,
skill,
competence,
creativity,
creative ability,
activity,
modern education,
form,
scientific research,
multimedia,
innovative,
graphics,
competence.
Boshlangʻich sinflarda o’quvchilarning ijodiy qobiliyatlarni
shakllantirish va rivojlantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
dars,
mahorat,
malaka,
ijodkorlik,
kreativlik,
ijodiy qobiliyat,
faoliyat,
zamonaviy ta'lim,
shakl,
ilmiy tadqiqot,
Boshlang'ich
sinf
o'qituvchilarining
ijodkorligini
shakllantirishda ijodiy muhit yaratish, talabalarda kreativ
yondashuv asosida tabiiy fanlarni o’qitishning nazariy va amaliy
asoslarini shakllantirish, pedagogik shart-sharoitlarini aniqlash
hamda bo‘lajak
pedagoglarda ijodkorlikni rivojlantirishga oid
ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish.
1
PhD Student, Urgench State University. E-mail: bekchanova.nilufar88@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
122
multimedia,
innovatsion,
grafika,
kompetentlik.
Формирование и развитие творческих способностей
учащихся в начальных классах
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
урок, умение,
компетентность,
креативность,
творческая способность,
активность,
современное образование,
форма,
научное исследование,
мультимедиа,
инновационный,
графика,
компетентность
.
Статья
посвящена
разработке
творческой
образовательной среды, направленной на формирование
творческих способностей учителей начальных классов. В
исследовании акцентируется внимание на создании
теоретических и практических основ для преподавания
естественных наук с использованием творческих методов.
Основная цель работы —
определение педагогических
условий и разработка научно
-
методических рекомендаций,
которые будут способствовать развитию творческих
способностей будущих педагогов.
Kirish.
Zamonaviy jamiyatda boshlang'ich maktab doimo ta'lim mazmunini
yangilash va yaxshilash bosqichida
bo’lishi kerak
. Barcha bolalarga istisnosiz o'zlarining
ijodiy qobiliyatlarini, ijodiy salohiyatini namoyon etish imkoniyatini berish, bu kelajakda
yuqori ijtimoiylashuvni nazarda tutish kabi maqsadlarni qo'yadi. O'z navbatida, shaxsga
yo'naltirilgan ta'lim - bu bolaning sog'lig'ini saqlash sharti bilan ijodiy qobiliyatlarni
rivojlantirish, shuningdek, axloqiy va estetik his-tuyg'ularni rivojlantirish, faoliyatga
bo'lgan ehtiyojni rivojlantirish kabi masalal
arni ko’zlaydi
[1-2].
Ijodiy shaxsni shakllantirish va rivojlantirish muammosi zamonaviy maktab va
pedagogika fanida ayniqsa dolzarbdir. So'nggi yillikdagi psixologik, pedagogik va uslubiy
adabiyotlarning tahlili olimlar, metodistlar va o'qituvchilarning bolalar ijodiyoti
muammosiga, maktab o'quvchilarining ijodiy salohiyatini rivojlantirishga katta e'tibor
qaratishini aniq ko'rsatmoqda, bu esa tobora ko'proq bolalarning muvaffaqiyatli
moslashuvi bilan bog'liq
. “Har doim yangi” dunyoda shaxsning ijodiy qobiliyatlarini
oshirmasda
n turib moslashish mumkin emas”
[3-6]. Bolaning ijodkorligi
ijtimoiylashuvning ajralmas omiliga aylanadi.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya.
Boshlang'ich maktab yoshidagi bolalarda
ijodiy qobiliyatlarning rivojlanish darajasini aniqlash uchun biz E.P.Torrance testlari
asosida diagnostika ishlab chiqdik va o'tkazishni taklif qildik. Biz moslashtirgan tashxis
uchta testdan iborat. Talabalar barcha topshiriqlarga chizmalar va mos yozuvlar
ko'rinishida javob beradilar. Qoidalarga ko'ra, har bir diagnostika testini o'tkazish uchun
10 daqiqa vaqt ajratish kerak, ammo psixologlarning fikriga ko'ra, vaqtni cheklashning
hojati yo'q, chunki ijodiy jarayon ijodiy faoliyat jarayonini erkin tashkil etishni nazarda
tutadi.
Muhokama.
E.P. Torrance testlariga ko'ra, biz boshlang'ich maktab yoshidagi
bolalarda ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish jarayonini o'rganish uchun bunday
ko'rsatkichlarni ajratib ko'rsatamiz. Ular bizning fikrimizcha, mavzumizga eng mos
keladigani: qayishqoqlik, orginallik
, ishlab chiqish kabi ko’rsatkichlardir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
123
1. Qayishqoqlik
- turli javob variantlari sonini aniqlaydigan ko'rsatkichdir.
Shaxsning ijodiy mahsuldorligini tavsiflaydi, g'oyalar xilma-xilligini va vazifaning bir
jihatidan ikkinchisiga o'tish qobiliyatini baholaydi.
2. Orginallik
- aniq, taniqli va umume'tirof etilgan g'oyalardan farq qiladigan
g'oyalarni ilgari sura olish qobiliyatini tavsiflovchi ko'rsatkich.
3. Ishlab chiqish
- ixtiro qilingan g'oyalarni batafsil, mantiqiy ketma-ketlikda ishlab
chiqish qobiliyatini aks ettiruvchi ko'rsatkich. Ijodiy qobiliyatlarning rivojlanish darajasini
aniqlash uchun ikkinchi sinf o'quvchilariga 3 ta E.P.Torrance testlari taklif qilindi.
Test № 1. "Rasm chizish."
Ishtirokchiga chizilgan rasmning asosi sifatida rangli
qog'ozdan kesilgan rangli oval nuqtadan foydalanib, rasm chizish taklif etiladi. Bolalar
ovalning rangini taklif qilingan variantlardan mustaqil ravishda tanlaydilar. Ishni
tugatgandan so'ng, o'quvchilar o'zlari chizgan rasmning nomini o'ylab topadilar (1-rasm).
1-rasm. Kortinani chizing
Test №
2. "Shaklni yakunlash."
Talabadan 10 ta tugallanmagan figurani to'ldirish,
shuningdek, har bir chizma uchun sarlavha topish so'raladi (2-rasm).
2-rasm. Shaklni tugashi
Test № 3. "Takrorlangan
chiziqlar."
Talabalarga 30 juft parallel vertikal chiziqlar
ko'rsatilgan karta beriladi. Har bir juft chiziq asosida siz takrorlanmaydigan naqsh
yaratishingiz kerak (3-rasm).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
124
3-rasm. Takrorlangan chiziqlar
Natijalar.
Barcha diagnostika natijalarini qayta ishlash uchta ko'rsatkichni
baholashni o'z ichiga oladi: "qayishqoqlik", "originallik", "ishlab chiqish". Ikkinchi sinf
o‘quvchilarida ijodiy qobiliyatlarning shakllanish darajasi ko‘rsatkichlarini baholash
quyidagi mezonlar bo‘yicha amalga oshirildi.
Test № 1. "Rasm chizish"
Ushbu test originallik va ishlab chiqish kabi ko'rsatkichlarni baholaydi.
Originallik:
1 ball - original, takrorlanmaydigan dizayn. Bolaning ijodkorligi ko'rinadi. Oval
tasvirlangan ob'ektning yaxlit tasvirida ishlatiladi.
0 ball - oval geometrik shakl sifatida ishlatiladi, qo'shimcha tafsilotlar, soyalar yoki
chiziqlar yo'q.
Ishlab chiqish:
chizmadagi har bir detal uchun 1 ball beriladi. Natijada ballar umumlashtiriladi.
Test № 2. "Shak
lni yakunlash"
Ushbu test moslashuvchanlik, o'ziga xoslik va ishlab chiqish kabi ko'rsatkichlarni
baholaydi.
Qayishqoqlik:
1 ball - har bir tugallangan chizma uchun beriladi.
0 ball - tugallanmagan rasm uchun yoki bola tugatmagan rasm uchun.Umumiy
moslashuvchanlik 10 ta chizma uchun barcha ballarni yig'ish orqali hisoblanadi.
Originallik:
1 ball - barcha asarlar orasida o'ziga xos, noyob rasm. Bolaning ijodkorligi ko'rinadi.
0 ball - aniq naqsh, tez-tez takrorlanadi.
Shuningdek, quyidagi ro'yxatda (1-jadval) nomlari ko'rsatilgan chizmalar 0 ball
bilan baholanadi.
1-jadval
Mavhum chizma, inson yuzi yoki boshi, qush, ko'zoynak.
Mavhum naqsh, slingshot, gul, daraxt yoki uning detallari.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
125
Mavhum naqsh, inson yuzi, yelkanli kema, qayiq, rezavorlar,
mevalar, tovush/radio to'lqinlari.
Mavhum naqsh, to'lqinlar, dengiz, savol belgisi, ilon, odam yuzi,
hayvon dumi, fil hartumi.
Mavhum naqsh, piyola, vaza, likopcha, qayiq, kema, idish,
odamning yuzi, soyabon, chuqur.
Mavhum naqsh, zinapoya, zinapoyaga zinalari, yuz
odam.
Mavhum naqsh, o'roq, kalit, mashina
Mavhum naqsh, ayol yoki qiz, odam.
Mavhum naqsh, tepaliklar, tog'lar, hayvon yoki uning tana
qismlari, M harfi.
Mavhum naqsh, o'rdak, g'oz, daraxt, archa, shoxlar, yuz
odam, tulki.
Umumiy o'ziga xoslik balli 10 ta chizma uchun barcha ballarni yig'ish yo'li bilan
hisoblanadi.
Ishlab chiqish:
yagona javob uchun 1 ball beriladi (1-ilova). Natijada ballar
umumlashtiriladi.
Test № 3. "Takrorlanuvchi
chiziqlar"
Ushbu test qayishqoqlik, orginallik va ishlab chiqish kabi ko'rsatkichlarni baholaydi.
Qayishqoqlik:
2 ball - takrorlanuvchi chiziqlarning har bir juftida naqshlar ko'rsatilgan.
1 ball - takrorlanadigan chiziqlarning yarmida naqshlar ko'rsatilgan.
0 ball - bola topshiriqni bajarmadi.
Originallik:
1 ball - original, takrorlanmaydigan naqshlar tasvirlangan. Bolaning ijodkorligi
ko'rinadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
126
0 ball - chiziqlardagi naqshlar takrorlanadi yoki ish to'g'ri bajarilmaydi.
Ishlab chiqish:
Har bir takrorlanmaydigan naqsh uchun 1 ball beriladi. Natijada, umumiy
rivojlanish ball yig'ish yo'li bilan hisoblanadi.
Diagnostika natijalarini olish uchun biz uchta ko'rsatkich bo'yicha barcha ballarni
qo'shdik: "qayishqoqlik", "originallik", "Ishlab chiqish" (1-ilova).
Biz boshlang'ich maktab yoshidagi bolalarning ijodiy qobiliyatlarini
rivojlantirishning umumiy darajasini quyidagicha baholadik:
➢
≥60 ball
- ijodiy qobiliyatlarning yuqori darajada rivojlanishi;
➢
59 - 31 ball
–
o‘rtacha daraja,
➢
≤30 ball –
past daraja.
Darajalar xarakteristikalari jadvalda keltirilgan (2-jadval)
2-jadval
Boshlang'ich maktab yoshidagi bolalarda ijodiy qobiliyatlarning rivojlanish
darajalarining xususiyatlari
Yuqori Talabalar faoliyat jarayonida ijodiy qobiliyatlarini har
tomonlama rivojlantiradilar. Belgilangan muammolarni ijodiy
hal qiling. Asl javoblarni taklif qiling. Ijodiy faoliyatga qiziqadi.
≥60 ball
O’rtacha
Talabalar o'zlarining ijodiy qobiliyatlarini faqat xohlasalar,
qisman amalga oshiradilar. Ular ijodiy vazifalarni bajarishda
qiynaladilar, lekin yangi va o'ziga xos narsalarni o'ylab topishga
harakat qiladilar.
59-31 ball
Past
Talabalar ijodiy muammolarni hal qilishga qiziqish
bildirmaydilar.
Ular
o'zlarining
ijodiy
qobiliyatlarini
rivojlantirishga harakat qilmasdan o'ylaydilar va muammolarni
hal qiladilar. Ijodiy vazifalar bajarilmasligi mumkin. Bunday
savollarning mohiyatini tushunish qiyin.
≤30 ball
Diagnostikaning dastlabki bosqichida o
’
quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini
rivojlanish darajalari jadvalda keltirilgan (3-jadval).
3-jadval
№
O’quvchi
Ko’rsatkichlar
Umumiy
ball
Daraja
Qayishqolik Orginallik Qayta
isjlanganlik
1 Abdullayev B
5
6
19
30
P
2 Shuhratov H
12
7
41
60
Y
3 Bekchanova N
10
7
30
47
O’
…
Diagnostik tadqiqotdan so'ng biz quyidagi natijalarni oldik (2-ilova). 30 kishidan 4
nafarida (14%) ijodiy qobiliyat yuqori darajada rivojlangan. Ijodiy qobiliyatlarni
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2024) / ISSN 2181-1415
127
rivojlantirishning o'rtacha darajasi 21 kishida (70%). Past daraja 5 kishida (16%)
kuzatiladi (4-rasm).
4-rasm. O'qishning dastlabki bosqichida ikkinchi sinf o'quvchilarida ijodiy
qobiliyatlarning rivojlanish darajasi
Xulosa.
Diagnostika
so’ngida natijalar
tahlil qilinadi, ushbu sinf o'quvchilarining
ijodiy qobiliyatlari asosan qanday darajada ekanligini aniqlanadi. O'quvchilar har doim
ham o'zlarining ijodiy qobiliyatlaridan foydalangan holda ijodiy muammolarni hal qila
olmaydilar. Bunday vazifalarning murakkabligi qo'yilgan savollarni yechishga
yondashuvning o'ziga xosligidadir.
Shunday qilib, kichik maktab o'quvchilarining atrofimizdagi olam haqidagi
darslarida ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun shart-sharoitlarni yaratish va
muayyan usullardan yuqoridagi kabi usullardan foydalanish kerak
deb o’ylaymiz
.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI
:
1. Айрумян, Г. С. Дидактическая игра
в младшем школьном возрасте//
Актуальные задачи педагогики: материалы IV междунар. науч. конф./Г. С.
Айрумян, Л. В. Нагорнова.
–
Чита : Молодой ученый, 2013. –
С. 60
-62.
2. Аквилева, Г. Н. Методика преподавания естествознания в начальной школе
: учеб.пособие для студ. учреж. средн. проф. образования пед.
Профиля / Г. Н. Аквилева, З. А. Клепинина.
-
М.: Владос, 2001. —
240 с.
3. Амосова Н. В. Образовательный портал «Слово» // К. Д. Ушинский «О
воспитании» [Электронный ресурс] / URL: http://www.portal
-
slovo.ru (дата
обращения: 14.03.2017).
4. Андрее В. И. Педагогика творческого саморазвития. –
Казань, 1996.–568 с.
5. Арбузова Е. Н. Методика преподавания биологии / Е.Н. Арбузова, В. В.
Половцов // Вестник Омского гос. пед. ун
-
та: научный журнал.
- 2007.
6. Береснева И. В. Психологические особенности детей
младшего Школьного
возраста//URL:http://www.prodlenka.ru (дата обращения: 26.10.2017).
7
. Береснева И. В. Психологические особенности детей младшего
школьного
возраста//URL:http://www.prodlenka.ru (дата обращения: 26.10.2017).
