Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The evolution stages and linguodidactic research of
pragmatic competence within receptive and productive
types of communication in teaching the English language
Marat ESHANOV
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
15 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
15 June 2024
The text of the article succinctly and discusses the evolution
and development of pragmatic competence within English
language teaching, emphasizing its relationship with mother
tongue learning and English as a second or foreign language
(ESL/EFL) pragmatics. The article details how to integrate
pragmatic learning into these contexts. An analysis of various
models of communicative competencies is also carried out,
which determine both successes and problems in developing,
understanding, and implementing pragmatic competencies in
ESL and EFL.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss5/S-pp48-55
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
foreign language,
model,
ability,
strategy,
pragmalinguistic
components,
task,
acquisition of
communication skills.
Ingliz tilini o‘qitishda kommunikatsiyaning reseptiv
va produktiv turlarida pragmatik kompetentsiyaning
rivojlanish bosqichlari va lingvodidaktik tadqiqi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
xorijiy til,
model,
qobiliyat,
strategiya,
pragmalingvistik
komponentlar,
vazifa,
muloqot ko‘nikmalarini
o‘zlashtirish.
Maqolada ingliz tilini o‘qitish doirasida pragmatik
kompetentsiyaning evolyutsiyasi va rivojlanish bosqichlari
muhokama qilinadi, uning ona tilini o‘rganish va ingliz tilini
ikkinchi yoki chet tili (ESL/EFL) pragmatikasi sohasidagi
yutuqlar bilan yaqin aloqasi aniqlanadi. Ushbu kontekstlarda
pragmatik
o‘qitishning
integratsiyasi
ham
batafsil
ko‘rsatilgan. Bundan tashqari, maqolada kommunikativ
kompetentsiyalarning turli xil modellari atroflicha ko‘rib
1
PhD Student, Uzbekistan State World Languages University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2024) / ISSN 2181-1415
49
chiqilgan va tahlil qilingan. Ushbu tahlil orqali ESL va
EFL sharoitida pragmatik kompetentsiyani rivojlantirish,
tushunish
va
amalga
oshirishdagi
muvaffaqiyat
va
muammolarni o‘rganilgan.
Этапы эволюции и лингводидактические исследования
прагматической компетенции в рамках рецептивного и
продуктивного типов коммуникации при обучении
английскому языку
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
иностранный язык,
модель,
навыки,
стратегия,
прагмалингвистические
компоненты,
обретение навыков
общения
.
Текст статьи кратко и четко обсуждает эволюцию и
развитие
прагматической
компетенции
в
рамках
преподавания английского языка, подчеркивая ее связь с
изучением родного языка и прагматики английского как
второго или иностранного языка (ESL/EFL). В статье
подробно описывается, как интегрировать прагматическое
обучение в эти контексты. Также проводится анализ
различных моделей коммуникативных компетенций,
определяющих как успехи, так и проблемы в развитии,
понимании и реализации прагматических компетенций в
сферах ESL и EFL.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasida mustaqil, erkin va tanqidiy fikrlaydigan yoshlarni
tarbiyalash masalasi eng dolzarb vazifalardan biridir. Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev
“Ta’lim sifatini oshirish –
Yangi O‘zbekiston taraqqiyotining yakkayu yagona to‘g‘ri
yo‘lidir”
,
–
deya
ta’kidlaydi. Shuningdek
, bu maqsadlarga erishish uchun sohada
boshlangan islohotlarni davom ettirish, ustoz va murabbiylar bilan ko
‘
proq uchrashish,
mavjud muammolarni birgalikda hal qilish, bu boradagi vazifalarni hayotga tatbiq etishga
ko
‘
maklashish zarurligini ko
‘
p ta
’
kidlaydilar. Albatta, inson o
‘
zligini, o
‘
z tanasini, aql-
zakovatini yanada rivojlantirishi, o
‘
z ustida doimiy ishlashi muhimdir.
Dunyoda turli soha vakillari o
‘
rtasida o
‘
zaro muloqot qilishga kirisha oladigan chet
tili mutaxassislarini, ayniqsa oliy bilim va murakkab muloqot ko
‘
nikmalariga ega ingliz
tili mutaxassisligi bo
‘
yicha filologlarni va o
‘
qituvchilarni kasbiy tayyorlash bugungi kunda
alohida ahamiyatga ega. Zamonaviy filolog va chet tili o
‘
qituvchisini kasbiy
tayyorlashning muvaffaqiyati jahonning ilg
‘
or mamlakatlarida va O
‘
zbekiston
Respublikasida ham oliy kasbiy ta
’
limni rivojlantirishning mavjud tendensiyalarini
hisobga olishga bog
‘
liq bo
‘
lib, uning uzluksizligi, modernizatsiyasi, insonparvarlashuvi,
demokratlashuvi, integratsiyasi va intensivligini o
‘
z ichiga oladi. Ushbu yondashuvlarni
jamiyat taraqqiyotining zamonaviy tendensiyalariga muvofiq bo
‘
lajak chet tili
o
‘
qituvchisini tayyorlashning nazariy va uslubiy asoslarini tadqiq qilish orqali hayotga
tatbiq etish mumkin.
Oliy ta
’
lim muassasalarining Xorijiy til va adabiyoti (ingliz tili) yo
‘
nalishi
talabalarini kasbiy tayyorlashning tarkibiy qismlaridan biri pragmatik kompetentsiyani
rivojlantirish bo
‘
lib, u o
‘
z navbatida global va professional muloqot muammolarini hal
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2024) / ISSN 2181-1415
50
qilishning samarali vositasi hisoblanadi. Chet tili mutaxassisligi talabalarining pragmatik
malakasi o
‘
rganilayotgan xorijiy tilda asl matn va uning maqsadlariga muvofiq qabul
qilish, tahlil qilish, tushunish va qabul qiluvchiga ma
’
lum ta
’
sir ko
‘
rsatish qobiliyatini
anglatadi.
Pragmatik kompetentsiyani rivojlantirish bo
‘
lajak professional filolog va
kompetentli xorijiy til o
‘
qituvchisini tayyorlashning butun dasturi davomida, uning o
‘
quv,
ilmiy va kasbiy-amaliy faoliyatining barcha turlarida izchil amalga oshiriladi. Filolog-
ingliz tili o
‘
qituvchi mutaxassislarining kasbiy tayyorgarligi ixtisoslashgan bo
‘
lib,
tilshunoslik va lingvodidaktika sohasidagi ilmiy-tadqiqot va amaliy ishlarga
yo
‘
naltirilgan.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Pragmatik kompetentsiyani rivojlantirish taniqli xorij tilshunoslari, metodistlari,
MDH va yurtimiz olimlar asarlarida yoritilgan bo
‘
lib, uni rivojlantirish milliy ta
’
limni
modernizatsiya qilishning nazariy va uslubiy asosi bo
‘
lgan kompetentsiya yondashuvi
asosida amalga oshiriladi. Ushbu yondashuv filolog, shuningdek, xorijiy til
o‘qituvchisining pragmatik malakasini takomillashtirish uchun muhim bo‘lgan asosiy
kompetentsiyalarni shakllantirish va rivojlantirish uchun shart-
sharoitlarni ta’minlaydi.
Pragmatik kompetentsiyani takomillashtirish bilan bog‘liq masalalarning yetarli darajada
rivojlanmaganligi chet tilni o‘qitish uchun bo‘lajak xorijiy til mutaxassislarining umuman
kasbiy kompetentsiyasini rivojlantirish jarayonini murakkablashtiradi.Shu munosabat
bilan, pragmatik kompetentsiya tarkibini aniqlash va uni rivojlantirishtirishga doir
masalalar yoritilgan tadqiqot ishlarini tahlillashni va buning natijasida olingan
ma’lumotlardan pedagogik tadqiqotimizda tadqiqotimiz vazifalariga mos ravishda
foydalanishni va ulardan kerakli xuloslar olishni o‘z oldimizga maqsad qilib qo‘ydik.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Tadqiqotimiz markazida kommunikatsiyaning asosiy reseptiv va produktiv
turlarida kommunikativ kompetentsiyaning tarkibiy qismi sifatida pragmatik
kompetentsiyaning komponentlari va yo‘nalishlarining rivojlanish bosqichlarini
quyidagicha ko‘rib chiqamiz. Ma’lumki, til ta’limiga ixtisoslashgan oliy ta’lim
muassasalarida xorijiy tillarni o‘qitish nazariyasi va amaliyotida kommunikativ metod
muhim o‘rin tutadi, u kommunikativ malakani rivojlantirishga qaratilgan. Ilmiy va
metodologik adabiyotlarda ushbu atamani va uning ta’sirini aniqlash bo‘yicha turlicha
nuqtai nazarlar mavjud. Ko‘pchilik tadqiqotchilar muloqot qilish qobiliyati ko‘p qirrali
ekanligini tan olishsa-da, ular qaysi komponent eng muhim ekanligi borasida farq
qilishadi. Ushbu munozara I.L. Bim, N.I. Gez, V.V. Safonova, N. Xomskiy, D. Xeymslar,
L. Baxman, V. Ulrix, van Ek va Trim J.L.M. va boshqalarning fikrlarini yaqqol namoyon
qiladi. Bir nechta asosiy mualliflarning, shu jumladan R.P. Milrud, L. Bim, V.V. Safonova va
van Ek va Trim J.L.M. kommunikativ kompetentsiya tarkibini aniqlashga doir tadqiqot
ishlari e’tiborga loyiqdir. Tadqiqotchilar kompetentsiya tushunchasini diskursiv, tematik,
ijtimoiy, kompensatsiya va ta’lim elementlarini o‘z ichiga olish uchun kengaytirdilar.
Yevropa Kengashi hujjatlarida, ayniqsa 2001-yilgi "CEFR
–
Common European Framework
of Reference for Languages" hujjatida, muloqot qilish qobiliyatining til, ijtimoiy-madaniy
va amaliy jihatlari muhimligi ta’kidlangan. Muloqot qilish qobiliyatining pragmatik
tarkibiy qismi muhimdir. Ba’zi olimlar "pragmatik" so‘zi qabul qiluvchining javoblariga
e’tibor qaratganligi sababli "kommunikativ" so‘zi bilan bir xil bo‘lishi mumkinligini
ta’kidlaydilar.
Ushbu nuqtai nazar ushbu atamalarning bir-
biri bilan birga bo‘lishiga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2024) / ISSN 2181-1415
51
salbiy ta’sir qilmaydi. M.
Kroskiy buni ta’sirni kommunikatsion jarayonning funksiyasi
sifatida aniqlash orqali qo‘llab
-
quvvatlaydi, kommunikatorning g‘oyalari va
munosabatlarini o‘zgartiradi. Y.S.
Stepanov ham pragmatizmni muallif tomonidan kerakli
natijalarga erishish uchun ishlatiladigan vositalar va usullar to‘plami sifatida ko‘radi.
Pragmatik kompetentsiya, ma’lum fikrlarni shakllantirish uchun til vositasi sifatida, tilni
fikrlash vositasi sifatida tushunishga yordam beradi. Tildan foydalanish og‘zaki
muloqotga daxldor bo‘lgani va har bir kommunikativ harakat o‘zaro aloqani o‘z ichiga
olganligi sababli, pragmatik kompetentsiya tilning asosiy kommunikativ funksiyasini
aniqlaydi. Shunday qilib, pragmatik kompetentsiya kommunikativ kompetentsiya bilan
bir qatorda mustaqil subyekt sifatida oqlanadi. U turli kommunikatsiyaviy vazifalarda,
masalan, ma’lumot berish, rag‘batlantirish, fikr bildirish, baholash va aloqalar o‘rnatish,
shuningdek suhbatdoshning xatti-
harakatlariga samarali ta’sir ko‘rsatishda muvaffaqiyat
qozonishga yordam beradi.
Olimlar keltirgan pragmatik kompetentsiya ta’riflari, pragmatik kompetentsiya
model yo‘ki yo‘nalishlarni quyidagi jadvalda keltirishni lozim deb topdik.
Pragmatik kompetentsiya komponentlari va yo‘nalishlari
№
Tadqiqotchilar
Pragmatik kompetentsiya ta’rifi, pragmatik kompetentsiya
modellari
va yo‘nalishlari
1.
R.P. Milrud
Kommunikatsion yo‘naltirilgan o‘qitishda pragmatik kompetentsiya
muhim ahamiyatga ega ekanligini ta’kidlab, u ma’lum vaziyatlarda
kommunikatsion tarkibni yetkazishga tayyorlikni o‘z ichiga olishini va
kommunikatsion strategiyalarni o‘zlashtirishdan kelib chiqishini ta’kidlaydi.
2.
R.S.Doroxov
Pragmatik kompetentsiya madaniyatga doir faktlar ifodasi, so‘zlash
jarayonida so‘zlovchi tomonidan tanlangan resipientga ta’sir
3.
J.Jalolov,
G.Mahkamova
Pragmatik kompetentsiya madaniyatga doir faktlar ifodasi, so‘zlash
jarayonida so‘zlovchi tomonidan tanlangan resipientga ta’sir
sotsiolingvistik va pragmatik kompetentsiyalar bir-
biri bilan bog‘liq
bo‘lgan
boshqalarni
(diskurs,
sotsiokultural,
strategik,
ijtimoiy
kompetentsiyalarni) qamrab oladi. Pragmatik kompetentsiya tushunilishi va
ishlab chiqarilishi kerak bo‘lgan nutq / nutqda illokutsion funktsiyalari yoki
ta’sirini, shuningdek, uning mosligini ta’sir qiladigan ijtimoiy
-tarkib omillari,
aloqa strategiyalarini bilish bilan bog‘liq. Bu maqsadli til jamoasida mavjud
bo‘lgan xulq
-atvor qoidalari kabi madaniy omillarni bilish, shuningdek,
madaniyatlararo muloqotdagi farqlar va o‘xshashliklarni o‘z i
chiga olgan
madaniy o‘zaro ongni o‘z ichiga oladi.Ushbu kommunikativ malaka modeli
to‘rtta til qobiliyatining ahamiyatini ta’kidlaydi, chunki ular so‘zlangan yoki
yozma nutqni talqin qilish va ishlab chiqarishning namoyon bo‘lishi sifatida
ko‘riladi (matn + vaziyat).
4.
Celce-Murcia va
Olshtain
Pragmatika
muloqot
kechadigan
kontekstni,
shuningdek
til
foydalanuvchisining niyatlarini o‘rganadi…
Pragmatika shuningdek tildan foydalanuvchilarining niyat qilgan
ma’nosini talqin etish uchun tinglovchilar va o‘quvchilarni qanday so‘zlangan
va yozilgan narsalar haqida xulosalar chiqarishini tadqiq etadi.
5.
D.L.Chiesa
U.Azizov
S.Xan
K.Nazmutdinova
K.Tangirova
Pragmatik kompetentsiya
–
ma’noni (ijtimoiy) kontekstda talqin qilish va
yetkazish qobiliyati. Ma’noda aytilgandan ko‘ra ko‘proq narsa bor. Dialog
shakli,
tuzilishi va ma’nolari/semantikasi jihatidan noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin,
lekin bu pragmatik ma’no nuqtai nazaridan to‘g‘ri bo‘la oladi. Suhbatdoshlar
bir-
birining ma’nolarini hatto grammatik jihatdan notog‘ri gaplar bilan ham
tushunib olishlari mumkin, muloqot shunda ham muvaffaqiyatlidir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2024) / ISSN 2181-1415
52
6.
Kasper va Rose
Ushbu olimlar pragmatik kompetentsiyaga ta’rif berishda ko‘proq
pragmatik bilim, pragmatik hodisa atamalarini qo‘llagan.
Pragmatik hodisalar nutqiy aktlar va funktsiyalari, implikatorlar,
an’anaviy formulalar, registr va muloyimlik, leksik, so‘zsiz va janrga bo‘lib
o‘rganiladi.
7.
Purpura
Pragmatik bilimlarga pragmatika bilan bog‘liq bo‘lgan ma’lumotlar
tuzilmalarining aqliy tasavvurlari kiradi. Pragmatik kompetentsiya yoki
qobiliyat, biz uni sinonim sifatida ishlatadigan bo‘lsak, oddiy ma’lumotlar
tuzilmasidan tashqariga chiqib, ma’lumotlar tuzilmasini ma’lum bir tarzda
ishlatish qobiliyatini o‘z ichiga oladi. Oxir oqibatda, pragmatik ijro pragmatik
hodisalarni haqiqiy aloqa voqealariga qo‘llashdir. Bajarish –
bu kuzatilishi
mumkin bo‘lgan qobiliyat. Biroq, u to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri qobiliyat ifodasi emas,
chunki vaziyatning cheklovlari, vazifaning talablari yoki xotira kabi turli
omillar bajarishga to‘sqinlik qilishi mumkin.
Chet tilidagi pragmatik kompetentsiyani rivojlantirish modeli va uslublari bir qator
xorij va MDH olimlari, jumladan, J. Purpura, 2004; Y. Tello Rueda, 2006; N. Taguchi,
2009-yil; V.N. Vasilina, 2012; I.A. Ishutina, I.V. Salosina, 2015-yil; V. Laughlin, J. Wain,
J. Schmidgall, 2015-yil kabi tilshunoslar va metodistlar tomonidan takomillashtirilgan.
Baxman va Palmerning kommunikativ til qobiliyatlari modeli pragmatik
tadqiqotlarda eng ko‘p ishlatiladigan va muhokama qilinadigan model bo‘lib, deyarli
30 yildan ortiq vaqt davomida doimiy ravishda ishlab chiqilmoqda. Baxmanning versiyasi
"Pragmatik kompetentsiya" atamasini birinchi marta kiritgan deb nomlansa-da, aslida
Baxman va Palmerning kommunikativ kompetentsiya modeli birinchi bo‘lib "Pragmatik
kompetentsiya" atamasini lug‘at, aloqa va tashkilotni o‘z ichiga olgan toifa sifatida kiritdi
–
shu bilan avval paydo bo‘lgan Evropa funksional diskursiga ergashdi. Pragmatik
kompetentsiya bilan bir qatorda, ushbu original model grammatik kompetentsiya
(morfologiya va sintaksis) va sotsiolingvistik kompetentsiyani (registr, tabiiylik,
nolingvistik til) o‘z ichiga olgan. 1982
-yilda Baxman va Palmer Kanale va Sveyn
tizimining kengroq kommunikatsion kontekstlarda ishlashini aks ettiruvchi ushbu asliy
uchta komponentli modelni tekshirish bo‘yicha tadqiqot o‘tkazdi. Tasdiqlovchi omillar
tahlili yordamida ular grammatik/pragmatik va sotsiolingvistik xususiyatlarning
mavjudligi haqida dalillar topdilar. Ushbu natijalar nafaqat bir nechta tahliliy
komponentlar bilan tilshunoslik malakasining ko‘p o‘lchamli tuzilishini tasdiqladi, balki
doimiy ravishda rivojlanayotgan Communicative Language Ability modeliga kiritilgan
lingvistika toifasining ikkilamchi tuzilishiga ham olib keldi.
Celce-
Murcia olib borgan tadqiqotga ko‘ra, aktsion yoki harakat kompetentsiya,
avvalo, muloqot qilish va tushunish qobiliyati sifatida ta’riflanadi. Til funksiyalaridan
kontekstlashtirilgan foydalanishni bilish, kommunikatsion maqsadni ifodalaydigan so‘z
sxemalari registr, uslubini bilish asosida aktsion niyatni til shakli bilan bog‘lash, ya’ni
illokatsion kuch (nutq aktlari va nutq uslublari) kabi masalalar tadqiqotchining tadqiqot
yo‘nalishlaridan sanalgan. Buni Lich va Baxman keltirgan pragmatik yoki illokatsion
qobiliyatlarga o‘xshatsa bo‘ladi.
Celce-Murcianing fikricha, ijtimoiy-
madaniy kompetentsiya tilning o‘zgaruvchan
ishlatilishi bilan bog‘liq pragmatik omillarga muvofiq, umumiy ijtimoiy va madaniy
muloqot kontekstida xabarlarni qanday to‘g‘ri ifodalash to‘g‘risidagi og‘zaki bilimlarni
tavsiflaydi. Celce-Murcia va boshqalar ijtimoiy-
madaniy kompetentsiyaning to‘rtta
tarkibiy qismini o‘z ichiga olgan: (a) ijtimoiy kontekstual omillar (masalan, hokimiyat
munosabatlari, jinsi), (b) stilistik moslik (masalan, registr, muloyimlik strategiyasi),
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2024) / ISSN 2181-1415
53
(c) madaniy omillar (boshqa madaniyatlarni bilish, dialekt farqlari) va (d) og‘zaki
bo‘lmagan omillar (masalan, tana tili, kommunikatsion xatti
-harakatlar, proksemik, taktil,
paralingvistik komponentlar, sukutdan foydalanish). Shunday qilib, ijtimoiy-madaniy
kompetentsiya Baxmanning dastlabki sotsiolingvistik kompetentsiyasiga kiritilgan kichik
komponentlar diapazonini kengaytiradi.
Celce-
Murcia modelining turli (quyi) komponentlari muloqot darajasida o‘zaro
ta’sir o‘tkazadi. Diskursiv kompetentsiya
kommunikatsion kompetentsiyaning markaziy
komponenti bo‘lib, u ijtimoiy
-madaniy kompetentsiyaning pastga harakatlanuvchi
jarayoni va aktsional va til kompetentsiyasining yuqoriga harakatlanuvchi jarayoni bilan
o‘zaro bog‘liqdir. Boshqacha qilib aytganda, nutq atrofdagi til, ijtimoiy
-madaniy va amaliy
bilimlar bilan shakllanadi.
Kanale va Sveyn (1980), Kanale (1983) va Savinyon (1983) singari, Celce-Murcia
strategik kompetentsiyani barcha kompetentsiyalarni qo‘llab
-quvvatlashning asosiy
tizimi sifatida ko‘radi, u aloqalar buzilganda resurs sifatida mavjud.
Celce-Murcia, Uso-Xuan va Martines-
Florning fikrlariga ko‘ra, Uso
-Xuan va Martines-
Florning kommunikativ kompetentsiya modeli diskurs kompetentsiya markaziy yadrosini
saqlab qoladi, shuningdek, pragmatik kompetentsiya va madaniyatlararo kompetentsiyani
asosiy komponentlar sifatida o‘z ichiga oladi. Taklif etilgan pragmatik kompetentsiya
Baxman ta’riflariga o‘xshash va Celce
-Murcia va boshqalar tomonidan tavsiya qilingan
harakat va ijtimoiy-
madaniy kompetentsiya bilan eng yaqin bog‘liqdir. Demak, pragmatik
kompetentsiya nutqiy aktlar va funktsiyalari, shuningdek, xushmuomalalik va kontekst
haqida ijtimoiy-
pragmatik bilimlarni o‘z ichiga oladi.
Tildan foydalanishning (ikkinchi, xorijiy til) ko‘pincha madaniyatlararo
xususiyatini namoyon qilishiga harakat qilib, Uso-Xuan va Martines-Flor madaniyatlararo
kompetentsiyani madaniy xabardorlikni ta’kidlaydigan toifaga kiritadilar. Bu holda, u
maqsadli til jamoasining ijtimoiy-
madaniy bilimlarini, dialektlarni bilish va og‘zaki
bo‘lmagan signallarni bilish, masalan, tana tili, bo‘shliqdan foydalanish, tegish yoki sukut
saqlashni o‘z ichiga oladi. Shunday qilib, madaniyatlararo kompetentsiya Lich tomonidan
sotsiologiyaga kiritilgan bilim komponentlarini batafsilroq tasvirlaydi. Bundan tashqari,
u o‘quvchilarning ona tili va madaniy bilimlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni ta’kidlaydi.
XULOSA
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash lozimki, pragmatik kompetentsiya va muloqot ijrosi
nutq so‘zlovchisining va til foydalanuvchisining niyatining fundamental tamoyillari,
ratsionallik va hamkorlikning o‘zaro taxminlari va kontekst xususiyatlarida namoyon
bo‘ladi. Xorijiy tildan foydalanishda ham ushbu asosiy prinsiplarga e’tibor qaratish zarur,
shunda muloqot amaliy jihatdan samarali bo‘ladi. Demak, pragmatik kompetentsiya
tilning ma’noli ishlashini tushunish, ya’ni tildan foydalanishdagi ma’nolarning dinamik
tuzilishini kuzatishga asoslanadi.
Kommunikativ kompetentsiya tarkibida rivojlanuvchi modellarning barchasini
hisobga olsak, ular ko‘pincha juda o‘xshash yoki hatto bir xil komponentlarni ifodalovchi
bo‘ladi, garchi ular har xil atamalardan foydalansa ham. Xeymsdan Baxman va
Palmergacha bo‘lgan modellar pragmatik kompetentsiya va uning tarkibiy qismlarining
batafsil tavsifini o‘z ichiga oladi. Garchi ular ushbu tarkibiy qismlar o‘zaro qanday
bog‘liqligini tasvirlamasa ham, ular umumiy bilim manbalari va xususan ikkita manba:
grammatik (lingvistik) va kontekst (ijtimoiy me’yorlar) konvensiyalari o‘rtasidagi o‘zaro
ta’sirchanlikni va o‘zaro ta’sirni ta’kidlaydilar. Bundan tashqari, kontekst nafaqat uning
muhimligini ta’kidlaydi, balki keyingi modellarda ham markaziy rol o‘ynaydi.
Kontekstning ahamiyati oshgani sayin, tilni o‘rganish konteksti va har bir inson
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2024) / ISSN 2181-1415
54
tomonidan tildan foydalanish konteksti ham e’tiborga olinib, tildan foydalanishning
ijtimoiy-madaniy jihatlari va madaniy-
tarmoq jihatlari ham e’tiborga olinadi, ularning
turli til jamoalarida ma’no ifodalashga ta’sirini ta’kidlab o‘tiladi.
Shunday qilib, pragmatik kompetentsiya o‘z ichiga muloqotda grammatik
tuzilmalardan tashqariga chiqadigan ma’no yaratish uchun o‘zaro ta’sir qiladigan turli xil
bilim komponentlarini oladi. Bu esa o‘z o‘rnida turli kommunikatsiyaga oid sharoitlarda,
ayniqsa, chet tilini, ingliz tilining muloqot ko‘nikmalarini o‘zlashtirishda, ya’ni og‘zaki,
yozma yoki gibrid muloqotda samarali nutqiy aktlarni amalga oshirish uchun lingvistik
va lingvistik bo‘lmagan kontekst ma’lumotlarini strategik ravishda ishlatishni anglatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘Y
XATI:
1.
Bachman, L. F., & Palmer, A. S. (2010). Language testing in practice. Oxford:
Oxford University Press.
2.
Bardovi-Harlig, K. (2000). Pragmatics and second language acquisition. In R. B.
Kaplan (Ed.), Oxford handbook of applied linguistics (pp. 182
–
192). Oxford: Oxford
University Press.
3.
Bardovi-Harlig, K. (2011). Exploring the pragmatics of interlanguage pragmatics:
Definition by design. In A. Trosborg (Ed.), Handbook of Pragmatics: Pragmatics across
languages and cultures (pp. 219-260). Berlin: Mouton de Gruyter.
4.
Bespalova,
S.
(2003).
Kommunikativno-prakticheskaya
organizatsiya
obucheniye inostrannim yazikam: Avtoref. diss…. ped. fanlar. nomz. Saransk.
5.
Bouton, L. (1994). Conversational implicature in the second language: Learned
slowly when not deliberately taught. Journal of Pragmatics,
22
, 157-167.
6.
Celce-Murcia, M. (2007). Rethinking the role of communicative competence in
language teaching. In E. A. Soler & M. P. Safont Jordà (Eds.), Intercultural language use
and language learning (pp. 48-49). Springer.
7.
Ishihara, N., & Cohen, A. (2022). Teaching and learning pragmatics: Where
language and culture meet. New York, NY: Routledge.
8.
Jalolov, J. J., Makhkamova, G. T., & Ashurov, S. (2015). English language teaching
methodology. Tashkent: Fan va texnologiya.
9.
Kasper, G., & Rose, K. (2002). Pragmatic development in a second language.
Oxford, UK: Blackwell.
10.
Kim, Y., & Taguchi, N. (2015). Promoting task-based pragmatics instruction in EFL
classroom context: The role of task complexity. Modern Language Journal, 99, 656
–
677.
11.
O‘Keeffe, A., Clancy, B., & Adolphs, S. (2011). Introducing pragmatics in use.
London, England: Routledge.
12.
“O‘zbekiston Respublikasida xorijiy tillarni o‘rganishni ommalashtirishni sifat
jihatidan yangi bosqichga olib chiqish chora tadbirlari
to‘g‘risida”gi 2021 yil PQ–
5117
–
son qarori.
13.
Purpura, J. (2004). Assessing grammar. Cambridge, England: Cambridge
University Press.
14.
Robinson, P. (2011). Task-based language learning: A review of issues.
Language Learning, 61, 1
–
36.
15.
Savignon, S. J. (2002). Communicative language teaching: Linguistic theory and
classroom practice. In S. J. Savignon (Ed.), Interpreting communicative language teaching:
Contexts and concerns in teacher education (pp. 1
–
27). New Haven, CT: Yale University
Press.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
05 (2024) / ISSN 2181-1415
55
16.
Taguchi, N. (Ed.). (2019). The Routledge handbook of SLA and pragmatics. New
York, NY: Routledge.
17.
Usó
-Juan, E., & Ruiz-Madrid, M. N. (Eds.). (2007). Pedagogical reflections on
learning languages in instructed settings. Cambridge, England: Cambridge Scholars Press.
18.
Zolotov, P. Y. (2020). Metodika formirovaniya pragmaticheskoy kompetensii
studentov na osnove korpusnix texnologiy: Avtoref. diss…. ped. kand. nauk. Tambov.
19.
https://carla.umn.edu/speechacts/index.html
20.
https://teachingpragmatics.com/
