Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Non-governmental non-profit organizations
–
initiator of
the protection of human dignity and human rights
Jasur KENJAEV
Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
15 May 2024
Accepted 15 June 2024
Available online
25 June 2024
This article analyzes the socio-political and legal foundations
of non-governmental non-profit organizations as a social
association that considers civil society's formation and people
’
s
honor, dignity, and interests as a primary task.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss3-pp183-191
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
non-governmental non-
profit organization,
human interest,
human rights,
non-governmental
organizations,
civil society.
Nodavlat notijorat tashkilotlari
–
inson sha
’
ni va haq-
huquqlarini himoya qilishning tashabbuskori
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
nodavlat notijorat tashkilot,
inson manfaatlati,
inson huquqlari,
nohukumat tashkilotlar,
fuqarolik jamiyati.
Mazkur maqolada nodavlat notijorat tashkilotlari fuqarolik
jamiyati shakllanishini nazarga tutuvchi, insonlarning sha
’
ni,
qadr-qimmati va manfaatlarini birlamchi vazifa sifatida
k
o‘
radigan ijtimoiy birlashma sifatidagi ijtimoiy-siyosiy va
huquqiy asoslari tahlilga tortilgan.
1
Senior lecturer, Lieutenant Colonel, Institute for Advanced Studies of the Ministry of Internal Affairs of the
Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
184
Негосударственные некоммерческие организации –
инициатор защиты человеческого достоинства и прав
человека
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
негосударственная
некоммерческая
организация,
интересы человека,
права человека,
неправительственные
организации,
гражданское общество.
В
данной
статье
анализируются
социально
-
политические и правовые основы негосударственных
некоммерческих
организаций
как
общественных
объединений,
способствующих
формированию
гражданского общества и считающих честь, достоинство и
интересы людей первоочередной задачей.
KIRISH VA DOLZARBLIGI
Inson huquqlari bo
‘
yicha hukumatga qarashli bo
‘
lmagan organlar tizimida asosiy
o
‘
rinni egallab turgan, bugun dunyo hamjamiyati, siyosiy doiralarda qizg
‘
iz
o
‘
rganilayotgan fuqarolik jamiyatining muhim institutlaridan biri sifatida nodavlat
notijorat tashkilotlarini ko
‘
rsatib o
‘
tishimiz mumkin.
Hamma davrlarda ham nodavlat notijorat tashkilotlari fuqarolik jamiyatining
muhim tarkibiy qismi va uning rivojlanishining ko
‘
rsatkichi bo
‘
lib xizmat qilgan.
O‘
zbekistonda fuqarolik jamiyati institutlari faoliyatida qonun ustuvorligini
mustahkamlash, demokratik boshqaruvni takomillashtirish, inson huquqlarini himoya
qilish hamda fuqarolarning siyosiy-huquqiy madaniyatini oshirish, ularning faol
fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish
o‘
ziga xos dolzarblik kasb etib bormoqda [1].
Shuni ta
’
kidlash
o‘
rinliki,
jamoat birlashmalari davlatdan mustaqil b
o‘
lgan, alohida
faoliyat yuritadigan va, ayni vaqtda, davlat institutlariga ta
’
sir
o‘
tkaza oladigan,
davlatning ijtimoiy hayotga, shuningdek, fuqarolaming shaxsiy hayotiga asossiz
aralashuvidan muhofaza qilishga y
o‘
naltirilgan tashkilotlar b
o‘
lib, ularning davlatga
nisbatan mustaqilligi quyidagilarda k
o‘
rinadi:
birinchidan,
ular
o‘
z ichki va tafkibiy tuzilishi hamda faoliyatining y
o‘
nalishlarini
mustaqil belgilaydilar;
ikkinchidan,
o‘
z irodalarini
o‘
zlari ifoda etadilar va bu normativ iroda tashkilot
a
’
zolariga majburiy b
o‘
ladi;
uchinchidan,
mazkur ijtimoiy tuzilmalar
o‘
z ustavlari vositasida tashkilot
a
’
zolarining huquq va burchlarini mustaqil belgilaydilar;
t
o‘
rtinchidan,
o‘
z mulki va mabla
g‘
lariga ega b
o‘
lib, ularni
o‘
z ixliyori va ehtiyojiga
qarab tasarruf etadilar [2]. Bundan tashkilotlar
o‘
z a
’
zolarining huquq va burchlarini
munosib himoya qilish barobarida
o‘
z faoliyat mezonlarini ham mustaqil idora etishga
harakat qilib keladi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Nodavlat notijorat tashkiloti jismoniy va yuridik shaxslarning huquqlari va
qonuniy manfaatlarini, boshqa demokratik qadriyatlarni himoya qilish, ijtimoiy, madaniy
va ma
’
rifiy maqsadlarga erishish, ma
’
naviy va boshqa nomoddiy ehtiyojlarni qondirish,
hayriya faoliyatini amalga oshirish uchun hamda boshqa ijtimoiy foydali maqsadlarda
tuziladi [3].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
185
Bizning fikrimizcha, nodavlat tashkilotlar davlat institutidan faoliyat mezoni va
maqsadi bilan farq qiluvchi, ma
’
lum shaxshlar
–
jismoniy yoki yuridik shaxslar
tomonidan tashkil topadigan tashkilot b
o‘
lib, ular foyda olishni emas, aksincha, fuqarolik
jamiyati shakllanishini nazarga tutuvchi, fuqarolarning sha
’
ni, qadr-qimmati va
manfaatlarini birlamchi vazifa sifatida k
o‘
radigan ijtimoiy birlashmalar, deyish mumkin.
Shuni ham alohida ta
’
lidlash lozimki, zamonaviy dunyoda jamiyat hayotining
deyarli barcha sohalarini qamrab olgan k
o‘
plab nodavlat tashkilotlar va harakatlar
mavjud. Nodavlat notijorat tashkilotlarining keng qamrovli tizimining shakllangani
fuqarolik jamiyati rivojlanishining muhim k
o‘
rsatkichi, uning manfaatlari xilma-xilligi va
tuzilishining dalilidir.
Nodavlat sektori avval-boshda XX asrning
o‘
rtalaridan boshlab k
o‘
plab
tadqiqotchilar e
’
tiborini torta boshlagan edi, bunda asosan, iqtisodiy, ijtimoiy siyosiy va
madaniy aktor sifatida maydonga chiqqan edi. Vaqt
o‘
tishi bilan ular jamiyatlar ijtimoiy-
siyosiy, iqtisodiy-madaniy va huquqiy faoliyat sohalarida yorqin namoyon b
o‘
la
boshlaydi, qolaversa, ular faoliyatini q
o‘
llab-quvvatlash va yanada tizimlashtirishga
harakat kuchayadi.
Tadqiqot doirasidan kelib chiqib shuni ta
’
kidlash lozimki, nodavlat notijorat
tashkilotlarining asosiy vazifasi
o‘
z a
’
zolarining manfaatlarini himoya qilishdan
iboratligini ham ta
’
kidlash lozim. Bundan tashqari, fuqarolar faoliyatini t
o‘g‘
ri y
o‘
naltirish
va amalga oshirish, ular manfaatalarini himoya qilishga qaratilgan faoliyatga
ixtisoslashgan, deyish mumkin.
Inson huquqlari b
o‘
yicha notijorat tashkilotlarining faoliyati barcha sohalarni
qamrab oladi. Xususan, jamiyat hayotidagi siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalar
va “rivojlangan fuqarolik jamiyatidagi odamlar o‘
rtasidagi gorizontal ijtimoiy aloqalarni
aks ettiradi". Shuningdek, nodavlat notijorat tashkilotlarining faoliyati inson huquqlari
tashkilotlari birdamlik, amaliy tamoyillarga asoslanadi hamda huquqlarning universalligi
va ajratilmasili, barcha uchun birdek amal qilishini ham inobatga olishi kerak [4].
Ayrim manbalarda, Nodavlat notijorat tashkilotlarining institutsional rivojlanishi
XX asrning 40-
yillari ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi, o‘shanda ularning davlat va fuqarolar
o‘rtasidagi ikki tomonlama aloqani ta’minlovchi funktsional institut sifatidagi faoliyati
BMT tomonidan e’tirof etilgan [
5].
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Jamoatchilik axboroti departamenti ta’rifiga
ko‘ra, “nodavlat tashkilot –
bu mahalliy, shtat yoki xalqaro tashkilotlarda tashkil etilgan
fuqarolarning har qanday ixtiyoriy notijorat birlashmasi (asl “notijorat ko‘ngillilar
guruhi”)”. Muayyan natijalarga erishishga yo‘naltirilgan va umumiy manfaatlar bilan
birlashgan odamlar boshchiligidagi nodavlat tashkilotlar turli xil muammolarni hal
qiladilar va ko‘plab insonparvarlik funksiyalarini bajaradilar” [
6].
Bugun inson huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlarning qanday naf keltirmoqda
ular qaysilar degan savolga quyidagi ba
’
zilarini sanab
o‘
tish lozim:
–
inson huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlar bunday hollarda yaxshiroq
yordam k
o‘
rsatadilar davlat huquqni q
o‘
llash mexanizmi
o‘
z maqsadini oqlamaydi;
–
huquqni himoya qilish tashkilotlaridan yordam k
o‘
rsatish tartibi, kamroq
tomonidan amalga oshirilayotgan huquq va erkinliklarni himoya qilish jarayoniga
nisbatan byurokratik davlat organlariga murojaat qiladi;
–
inson huquqlari b
o‘
yicha notijorat tashkilotlari yangi sifatida ishlaydi inson
huquqlarini himoya qilishda davlat hokimiyatidan farqli
o‘
laroq, mexanizm huquqlarni
himoya qilishning ustuvor masalalarini hal etishda jamoatchilikning keng ishtiroki [7].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
186
Bundan tashqari, ushbu tashkilotlar inson huquqlari buzilishi b
o‘
yicha aniqlangan
kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan amaliy qadamlar tashlaydi va ba
’
zida kerakli
amaliy choralarni k
o‘
rish ishlari b
o‘
yicha tashabbuskorlik k
o‘
rsatishadi.
V.A. Konovalovning s
o‘
zlariga k
o‘
ra, inson huquqlari nodavlat notijorat
tashkilotlarining asosiy vazifasi b
o‘
lib, shuningdek, inson huquqlariga rioya qilish
sohasidagi hukumat faoliyatini nazorat qilishdir [8].
Mahalliy soha vakili D. Salayevning fikricha, fuqarolik jamiyati rivojlanar ekan,
uning institutsional asoslari ham shakllanib, taraqqiy etib boradi. Jamiyatdagi k
o‘
plab
ijtimoiy, iqtisodiy, ma
’
naviy va ma
’
rifiy muammolarni hal qilishda nodavlat notijorat
tashkilotlarining ishtiroki yanada kuchayadi. Nodavlat notijorat tashkilotlarining huquqiy
davlat shakllanishidagi roli ham alohida ahamiyatga ega. Ular bu jarayonni “quyidan”,
omma ichidan turib kuchaytiradi, ijtimoiy munosabatlarga
o‘
zini
o‘
zi boshqarishning
yangicha elementlarini olib kiradi, huquqiy qadriyatlar ustuvorligini qaror toptiradi,
fuqarolarda jamiyat manfaatlarini himoya qilish borasida hokimiyatga ta
’
sir k
o‘
rsatishga
qodir ekanliklariga ishonch uy
g‘
otadi [9]. Fuqarolarnign bu tipdagi tashkilotlarga
ishonchining ortish ham shunday faoliyatda oshib boradi va nodavlat tashkilotlarning
yashovchanligi va jtimoiy-siyosiy tizimga egaligi namoyon b
o‘
ladi.
Zero, bizning jamiyatda nodavlat notijorat tashkilotlari hozirgi kunda inson huquq
va erkinliklari hamda qonuniy manfaatlarini qimoya qilishning muhim omiliga, ijtimoiy
tayanchiga aylanmoqda.
Nodavlat notijorat tashkilotlari respublikada amalga oshirilayotgan islohotlarni o‘z
a’zolari ishtirokida tashkil qilishlari va ularga nisbatan o‘z fikrlarini bildirishlari,
islohotlar natijasida o‘z oldilarida turgan vazifalarni aniqlab olishlari va jamiyatning
barcha a’zolarini ulami bajarishga jalb etishlari lozim. Bu esa, o‘z navbatida, jamiyatdagi
barcha kuchlarni yagona maqsad
–
vatan taraqqiyoti, xalq farovonligi va yurt tinchligi
yo‘lida birlashtiradi.
Nodavlat notijorat tashkilotlarining vakolatlari kengayib va faoliyati rivojlanib
borishi, o‘
z navbatida, inson manfaatlari, huquqlari va erkinliklarini himoya qilishning
o‘ziga xos modeli –
institutlashgan tizimi sifatida yanada takomillashib borayotgaligni
bugun kuzatish mumkin.
Soha olimi, akademik A. Saidov quyidagi fikrni ilgari suradi, nodavlat sektorning
asosiy vazifalaridan biri
–
fuqarolarda mas’uliyat hissini uyg‘otish, o‘zgalarga yordam
ko‘rsatish, millat, ayniqsa, yoshlar kelajagi haqida qayg‘urishga o‘rgatishsir. Ma’lum
bo‘lishicha, ko‘plab fuqarolarning nodavlat sektorida ishtirok etishi natijasida davlat
hokimiyati va boshqaruv organlari tomonidan ishlab chiqiladigan hamda qabul qilinadigan
qarorlar, qonunlarga muayyan o‘zgartirishlar kiritilishiga zamin yaratadi [
10].
Bu
o‘
rinda akademik fikriga q
o‘
shimcha qilgan holda shuni ta
’
kidlash lozimki,
nodavlat sektorning asosiy vazifalari endi
o‘
z a
’
zolarini manffatlari va istaklarini r
o‘
yobga
chiqarish bilan chegaralanib qolmasdan, bundan tashqari, yangi ijtimoiy rivojlanish
jarayonlarini jamiyat a
’
zolarini undashi va kerak b
o‘
lsa tashabbuskoriga aylanishi kerak.
Shu o‘rinda xorijlik olima Ye.V.
Shakleinaning fikrini ham keltirib o‘tish lozim:
“Notijorat tashkilotlarni tashkil etishdan ko‘zlangan asosiy maqsad –
tom ma’noda
umumjamiyat manfaatlari uchun foydali,
ishtirokchilariiig mulkiy manfaatlari bo‘lmagan,
faoliyati asosan uchinchi shaxslarning ma’naviy, madaniy, ma’rifiy va boshqa ehtiyojlarini
qondirish bilan bog‘liqligidir” [1
1
]. Olimning bu fikiriga qo‘shilgan holda bizning
jamiyatda ham mazkur turdagi tashkilotlarning asosiy faoliyati jamiyat a’zolarining
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
187
ma’naviy, madaniy, ma’rifiy va ijtimoiy manfaatlari, ularning munosib yashash tarzini
o‘rganish va shu asosda davlat tashkilotlariga ma’lum bir hissasini qo‘shib borish
maqsadi bilan uyg‘unlashgan.
Siyosatshunos olim D. Ernazarovning fikricha, NNTlarning asosiy vazifalaridan biri
bu fuqarolarni har tomonlama yetuk qilib tarbiyalashdan iborat. Fuqarolarning davlat va
jamiyat boshqaruvidaga faol ishtiroki
–
davlat ijtimoiy-siyosiy hayotining so
g‘
lomligidan
dalolat beradi. Fuqarolar faolligi har bir insonda kompetentlikni shakllantiradi.
O‘
z navbatida, barcha insonlarda hayot falsafasi, fuqarolik pozitsiyasi, ichki axloqiy-
siyosiy normalari, qarashlarini shakllantiradi.
Xalqaro va mahalliy NNTlari jamiyatning ijtimoiy qatlamlari va davlat hokimiyati
organlari o‘rtasida vositachi rolini o‘ynaydi. Davlat siyosatidagi o‘zgarishlarni jadallashtirish
hamda muhtojlarga yordam ko‘rsatishda, umumiy manfaatlarni ko‘zlash, ilgari surish va
himoya qilish xilma-xil faoliyat turlari orqali amalga oshiriladi. Xalqaro va mahalliy
NNTlarning ko‘pligi va rang
-
barangligi jamiyat a’zolarining huquq va erkinliklari
ta’minlanishi, davlatning demokratik tamoyillar asosida rivojlanishini ta’minlaydi [1
2].
Nodavlat tashkilotlarining bugungi kunga kelib son jihatidan emas, balki sifat jihatidan
qarashlari, tashabbuslari va maqsadlari kengayib borishi jamiyat a’zolarining fuqarolik
jamiyati institutlariga bo‘lgan ishonchini ortishiga katta hissa bo‘lib qo‘shiladi.
Zotan, bu tashkilotlar asosan fuqarolik jamiyati institutlaridan eng muhimi
hisoblanadi, chunki ular jamiyatdagi muammoarni tizimli hal qilishga harakat qilib
kelishadi. Aslida ularning asosiy maqsadi ham, jamiyat va unda istiqomat qiluvchi ma
’
lum
bir toifadagi, kerak b
o‘
lsa barcha fuqarolarning ijtimoiy, madaniy va huquqiy
muammolarini bartaraf etib borish bulan belgilanadi. Shu jihati bilan ularni ijtimoiy va
siyosiy institutlar deyish mumkin b
o‘
ladi.
L. Tangriyevning fikricha, nodavlat uyushmalari va jamoat tashkilotlari fuqarolarga
eng yaqin, ularning qiziqish va manfaatlarini t
o‘
liq ifoda eta oladigan ixtiyoriy
birlashmalardir. Aynan shu nuqtai nazardan, ular davlat hokimiyati bilan xalq
o‘
rtasidagi
vositachi institut sifatida qaraladi [13].
Nodavlat notijorat tashkilotlarining fuqarolik jamiyati va qonun ustuvorligi
tizimidagi
o‘
rni va roli k
o‘
p jihatdan ularning vazifalari bilan belgilanadi. NNTlarning eng
muhim vazifasi boshqa siyosiy institutlar bilan munosabatlarda
o‘
z a
’
zolarining
manfaatlarini ifodalash va himoya qilishdir. Jamoat birlashmalari nafaqat
o‘
z a
’
zolarining
o‘
ziga xos ehtiyojlari va manfaatlarini anglash va ifodalashga hissa q
o‘
shadi, balki guruh
talablarini davlat organlari va siyosiy elita e
’
tiboriga etkazish majburiyatini oladi.
NNTlar yordamida fuqarolik jamiyati bosqichma-bosqich aniq tuzilmaga ega
b
o‘
lmoqda. Tashkilot a
’
zolarini ijtimoiy ahamiyatga ega muammolarni hal qilishga jalb
qilish orqali NNT faol hayotiy pozitsiyani shakllantirishga, fuqarolarning siyosiy bilimi va
madaniyatini oshirishga hissa q
o‘
shadi va shu orqali fuqarolarni ijtimoiylashtirish
funktsiyasini bajaradi.
Har qanday nodavlat tashkilotlari
o‘
z a
’
zolarining
o‘
ziga xos ehtiyoj va
manfaatlarini anglashi va ifoda etishiga hissa q
o‘
shibgina qolmay, balki aholining ma
’
lum
bir qismi talablarini davlat organlari va siyosiy tuzilmalar e
’
tiboriga yetkazish
mas
’
uliyatini ham
o‘
z zimmasiga oladi.
Nodavlat notijorat tashkilotlari yordamida fuqarolik jamiyati bosqichma-bosqich
o‘
ziga xos tuzilmaga ega b
o‘
lib boradi. Nodavlat notijorat tashkilotlari
o‘
z a
’
zolarining
ijtimoiy muammolarni hal etishga harakatini kuchaytirish orqali jamiyat a
’
zolarida faol
fuqarolik pozitsiyasini qaror topishi hamda siyosiy-huquqiy bilimlari va siyosiy ongi
oshishiga xizmat qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
188
Bundan tashqari, fuqarolik jamiyatini rivojlantirish jarayoni bevosita
jamoatchilikning undagi ishtiroki darajasiga, fuqarolarning huquqiy ongi darajasiga va
ularning insonning asosiy huquqlaridan biri
–
birlashish, jamoat birlashmalari tuzish va
ularga q
o‘
shilish huquqini amalga oshirish qobiliyatiga bo
g‘
liq b
o‘
ladi.
Vaholanki, jamoat birlashmalari davlat huquqiy sohasining t
o‘
la huquqli
sub
’
ektlari hisoblanadi, ammo ularning huquqiy va tashkiliy shakllariga qarab ularni
huquqiy tartibga solish xususiyatlari mavjud. Shu bilan birga, ular maxsus huquqiy
layoqatga ega, ya
’
ni ular faqat
o‘
z ustavida k
o‘
rsatilgan jamoat faoliyati turlarini amalga
oshirish huquqiga ega.
Jahon tarixi nafaqat davlatning ichki va tashqi siyosatiga, balki umuman xalqaro
munosabatlarga ham jiddiy ta
’
sir k
o‘
rsatuvchi jamoat birlashmalarining ahamiyati ortib
borayotganini yaqqol k
o‘
rsatib turibdi. K
o‘
pgina xalqaro huquqiy hujjatlarda jamoat
birlashmalarining inson huquqlarini himoya qilishda, milliy, mintaqaviy va xalqaro
darajadagi insonparvarlik faoliyatida muhim roli belgilangan va shu orqali e
’
tirof etilgan
hamda hukumatlar va jamoat birlashmalari
o‘
rtasidagi hamkorlik muhimligi ta
’
kidlangan.
Shuni ham ta
’
kidlash lozimki, notijorat tashkilotlari inson huquqlari faoliyati bilan
shu
g‘
ullanuvchi nodavlat sektordir. Negaki, inson huquq va erkinliklarini himoya qilish,
ular faoliyatining jamiyat manfaatlari bilan uy
g‘
unligini ta
’
minlashi, jamiyatda ularnng
himoya qilinishiga erishish va kerakli amalish choralarni k
o‘
rib borishi muhim
hisonlanadi.
Е.V.
Nelyubinaning qayd etishicha, nodavlat tashkilotlarning asosiy vazifasi davlat
tomonidan va jamiyatning ijtimoiy-
siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy
-madaniy sohalariga jalb
qilingan ishtirokchilari tomonidan inson huquqlariga rioya qilinishi uchun fuqaro
nazoratini ta’minlashdan iborat [
14].
NNT fuqarolarning k
o‘
ngilli uyushmasi sifatida aholining hayot tarzi, intilishlari,
qiziqishlari, muammolari bilan yetarli darajada xabardor b
o‘
lib,
o‘
z faoliyati davomida
ularni amalga oshirish uchun k
o‘
mak beradi.
NNT o‘z a’zolari va qatnashchilarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini ifodalash
va himoya qilish, ijtimoiy hayotning turli masalalariga doir tashabbuslar bilan chiqish, davlat
hokimiyati va boshqaruv organlariga takliflar kiritish huquqlariga egadirlar.
Demak, NNT xalq bilan davlat o‘rtasidagi vosita, aholi xohishirodasini inobatga olib,
ularni himoya qilib faoliyat yurituvchi tashkilot ekanligi bilan ahamiyatga egadir. NNTni
rivojlantirishdan maqsad
–
jamiyat a’zolarining manfaatlari muvozanatini ta’minlash va
himoya qilish. Siyosiy va ijtimoiy sohada esa davlat tizimlariga muqobil kuch sifatida ular
adolat tarozini hayotda hukmronlik qilishiga hissa qo‘shishlari lozim [1
5].
Barcha nodavlat notijorat tashkilotlarini insonning asosiy huquqlari, erkinliklari va
majburiyatlarini amalga oshirish b
o‘
yicha jamoat institutlari b
o‘
lib, demokratiyaning
asosiy tashkiliy shakllaridan biri sifatida faoliyat yuritishi birlashtiradi [16]. Ya
’
ni,
nodavlat notijorat tashkilotlarining muhim va asosiy vazifasi shundan iborat b
o‘
lishi
kerakki, ular ijtimoiy qatlamlar manfaatlari va haq-huquqlarini, ijtimoiy ehtiyojlarini
artikulyatsiya (
o‘
zaro birlashtiradi) maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Agar yaqin o‘tmishga nazar tashlaydigan bo‘lsak, mustaqillikning dastlabki
yillaridan boshlab mazkur tashkilotlar bor imkoniyat va faoliyat mezonlarini inson
manfaatlarini ta’minlashga qaratishga harakatni boshlagan. Xususan, 1991
-yilning
15-
fevralida qabul qilingan dastlabki O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston
Respublikasida jamoat birlashmalari to‘g‘risida”gi Qonunining
[17] 3-moddasida jamoat
birlashmalari fuqarolik, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar hamda
erkinliklami ro‘yobga chiqarish va himoya qilish, fuqarolaming faolligi va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
189
tashabbuskorligini, davlat va jamiyat ishlarini boshqarishda ularning ishtirok etishini
rivojlantirish, kasbukor va havaskorlik qiziqishlarini qondirish, ilmiy, texnikaviy va
badiiy ijodkorlikni rivojlantirish, aholining sihat-salomatligini saqlash, xayriya faohyatida
qatnashish, madaniy-
ma’rifiy, jismoniy tarbiya
-
sog‘lomlashtirish va sport ishlarini
o‘tkazish, tabiatni, tarix va madaniyat yodgorliklarini muhofaza qilish, vatanparvarlik va
insonparvarlik tarbiyasi, respublikalararo va xalqaro aloqalami kengaytirish, xalqlar
o‘rtasida tinchlik va do‘stlikni mustahkamlash, qonunda taqiqlanmagan boshqa faoliyatni
amalga oshirish maqsadlarida tuzilishi ko‘rsatib o‘tilgan
[18].
Qolaversa, O‘zbekistonda o‘tkazilayotgan islohotlar doirasida fuqarolik jamiyatini
shakllantirish uchun qonunchihk, tashkiliy, moddiy shart-sharoitlami yaratib berishga
qaratilgan qator chora-tadbirlar qabul qilindi. Kuchli fuqarolik jamiyatini yanada
rivojlantirishga oid chora-
tadbirlami ko‘zda tutuvchi, jamiyatni demokratlashtirish va
yangilash, mamlakatni isloh qilish va modemizatsiyalashning maqsadlari va vazifalarini
amalga oshirish bo‘yicha dastur amalga oshirilgan.
Bundan tashqari, 2007-yil 3-yanvarda qabul qilingan
O‘
zbekiston Respublikasining
“Nodavlat
notijorat tashkilotlari faoliyatining kafolatlari t
o‘g‘risida”gi O‘
RQ
–
76-son
qonunida esa, Nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyati, ularni q
o‘
llab-quvvatlash
kafolatlari hamda Nodavlat notijorat tashkilotlarining huquqlari va qonuniy
manfaatlarini himoya qilish mexanizmlari
o‘
z ahamiyatini topadi [19].
Nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyatining samaradorligini oshirishga qaratilgan
200 dan ortiq normativ-huquqiy hujjat qabul qilindi, ularni har tomonlama q
o‘
llab-
quvvatlash uchun zarur institutsional baza yaratildi.
Bugungi kunda faoliyat k
o‘
rsatayotgan 9 200 dan ziyod nodavlat notijorat
tashkiloti jismoniy va yuridik shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini,
demokratik qadriyatlarni himoya qilishda, ijtimoiy, madaniy va ma
’
rifiy maqsadlarga
erishishda muhim rol
o‘
ynamoqda.
Shu jihatlardan kelib chiqib
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil
4-
mayda “Mamlakatni demokratik yangilash jarayonida fuqarolik jamiyati
institutlarining rolini tubdan oshirish chora-tadbirlari t
o‘g‘risida”gi PF–
5430-son
Farmoni qvbul qabul qilinadi. Farmon asosida nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyatini
rivojlantirishga, ularning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishni
ta
’
minlashga doir masalalarni tizimli hal etib borish bo
g‘
liq vazifalar belgilab berilishi
bilan bir qatorda,
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti huzurida Fuqarolik jamiyatini
rivojlantirish b
o‘
yicha maslahat kengashi tuzildi [20].
Eng muhimi, 2023-yil 1-
mayda yangi tahrirda qabul qilingan Oʻzbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida ham nodavlat notijorat tashkilotlari institutining huquqiy
maqomi konstitutsiya darajasida belgilandi. Konstitutsiyaning XIII bobi “Fuqarolik
jamiyati institutlari”
[21] deb nomlanib, nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyatini tashkil
etish va amalga oshirishga oid davlatning majburiyatlari belgilandi. Yangi
konstitutsiyaviy qoidalar asosida nodavlat notijorat tashkilotlari faoliyatini huquqiy
tartibga solishga oid qonunchilik tizimini modernizatsiya qilish muhim hisoblanadi.
XULOSA
Umuman olganda, inson huquqlarini himoya qilish NNTning mudom
tashabbuskorligi, ijtimoiy-siyoisy moslashuvchanligi va harakatchanligining asosiy
mezoniga aylanib bormoqda, bu jihat
o‘
z navbatida, mazkur turdagi tashkilotlarning
ma
’
lum bir guruh, keng jamoa va umumna jamiyat a
’
zolari huquqlarini qanday ta
’
minlash
mumkinligini tushunish imkonini beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
190
Keng qamrovli demokratik
o‘
zgarishlarning ustuvor y
o‘
nalishi sifatida inson
huquqlari, manfaatlari va erkinliklini, uning salohiyatini r
o‘
yobga chiqarish uchun qulay
sharoitlar ta
’
minlangan kuchli va ochiq fuqarolik jamiyatini qurish belgilandi. Qisqa vaqt
ichida
O‘
zbekistonda aholining keng qatlamlari tomonidan q
o‘
llab-quvvatlanadigan
fuqarolik jamiyati institutlari, mustaqil, barqaror NNT tizimini rivojlantirishga qaratilgan
chora-tadbirlar amalga oshirildi.
Zotan,
“
Kuchli davlatdan
–
kuchli fuqarolik jamiyati sari
”
konsepsiyasi doirasida
bugun jamiyat amalga oshirilayotgan keng k
o‘
lamdagi ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy-huquqiy,
madaniy-ma
’
rifiy islohotlarda fuqarolik institutlari, shu jumladan, nodavlat notijorat
tashkilotlarining
o‘
rni muhim b
o‘
lib, bu jarayonlar mazkur nokumat tashkilotlarning
fuqarolar huquqlari, erkinliklari va manfaatlarini himoya qilish b
o‘
yicha
o‘
z vakolatlarini
kengaytirishi bilan bo
g‘
liq holda kechayotganligni ham ta
’
kidlash lozim.
Inson huquq va erkinliklariga amal qilinishini ta
’
minlash, har bir shaxsning qadr-
qimmatini e
’
zozlash biz barpo etayotgan ochiq, erkin va adolatli jamiyatning ajralmas
xususiyatidir [22]. Jamiyatlar
o‘
z oldiga ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-ma
’
rifiy va siyosiy-
huquqiy jihatdan modernzatsiyalashuvchi maqsad qilib olar ekan, bunda sharoitda
NNTlarning ijtimoiy faolligi va ijtimoiy mobilliga muhim ahamiyat kasb etadi va bu
masala doim
o‘
z dolzarbliligini saqlab qolaveradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Салаев Д.Ж. Ўзбекистон тараққиётининг янги босқичида фуқаролик
жамияти институтлари фаолиятини ислоҳ қилиш масалалари (ННТ мисолида).
Сиёс.фан.бўй.фалс.док. (РhD) дисс.автореф.
-
Т.:
2022. -
Б. 5.
2.
Odilqoriyev X. Konstitutsiya va fuqarolik jamiyati.
–
T.: Sharq, 2002.
–
B. 175-176.
3.
Ўзбекистон Республикасининг “Нодавлат нотижорат ташкилотлари
тўғрисида”ги Қонунининг 2
-
моддаси. www.lex.uz.
4.
Збаражский Н.В. Виды и классификация правозащитных организаций
применительно к защите прав человека. /
Пробелы в российском
законодательстве. 2012.
-
№ 1.
-
С. 13
-16.
5.
United Nations Charter, Chapter 10: The Economic and Social Council, Article
61-72 // http://www.un-documents.net/ch-10.htm.
6.
Т
he Department of Public Information // http://www.un.org/en/hq/dpi/.
7.
Шитова Т.В., Шарифуллина Н.Р. Участие в правозащитной деятельности
некоммерческих организаций в защите прав и свобод граждан. Международный
научно
-
практический журнал "Эпоха науки".
-
№ 20, 2019.
-
С. 346.
8.
Коновалов В.А. Неправительственные правозащитные организации в
становлении и развитии гражданского общества Российской Федерации // Труды
Оренбургского института (филиала) Московской государственной юридической
академии. 2019.
-
№ 39.
-
С. 27.
9.
Салаев Д.Ж. Ўзбекистон тараққиётининг янги босқичида фуқаролик
жамияти институтлари фаолиятини ислоҳ қилиш масалалари (ННТ мисолида).
Сиёс.фан.бўй.фалс.док. (РhD) ...дисс.автореф.
-
Т.: 2022.
-
Б. 15.
10.
Саидов С. Ижтимоий капитал
-
фуқаролик жамиятинипг мухим мезони
[Матн]: монография. –
Т.: Kafolat print company, 2019. –Б. 75.
11.
Толибов И.И. Нодавлат нотижорат ташкилотларининг хуқукий
асосларини такомиллаштириш. Монография. –Т.
,
2023, “ТОР IМАGЕ МЕDIА”
босмахонаси.
-
Б. 14.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
191
12.
Эрназаров Д.З. Ўзбекистонда давлат ижтимоий сиёсати самарадорлигини
оширишда
нодавлат
нотижорат
ташкилотларининг
роли.
/
Сиёс.фан.бўй.фалс.докт. (PhD) ...дисс.автореф.
-
Т.: 2018. –Б. 11.
13.
Тангриев Л. Мустақиллик ва жамоат ташкилотлари.
-
Т.: Янги аср авлоди,
2000.
–18 бет.
14.
Нариманов Б.А. Нодавлат нотижорат ташкилотларининг ташкилий
-
ҳуқуқий
асосларини такомиллаштириш масалалари [Матн]: монография. /
Б.А.Нариманов.
-
Т.: ТДЮУ, 2023. –Б. 9.
15.
Каримов И.А. Ўзбекистон XXI асрга интилмоқда // Биз келажагимизни ўз
қўлимиз
билан қурамиз. 7
-
Жилд. –Т.: Ўзбекистон, 1999. –
B. 23.
16.
Хатаев И.Е., Марзоева Т.Х. Неправительственные организации как
субъекты гражданского общества // Современные научные исследования и
инновации. 2015.
-
№12. https://web.snauka.ru/issues/2015/12/61891.
17.
O‘zbekiston
Respublikasining
“O‘zbekiston
Respublikasida
jamoat
birlashmalari to‘g‘risida”gi Qonu
- ni (O'zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining
Axborotnomasi, 1991-yil, 4-son, 76-modda; 1992-yil, 9-son, 363-
modda; O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-yil, 4-5-son, 126-modda; 1998-yil,
3-son, 38-modda; 2004-yil, 1-2-son, 18-modda, 5-son, 90-modda, 3-dekabr).
18.
Ўзбекистон Республикасининг “Ўзбекистон Республикасида жамоат
бирлашмалари тўғрисида”ги Қонуни. Манба: https://lex.uz/docs/111825.
19.
Qarang: https://lex.uz/uz/docs/1101278.
20.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 4 майда
ПФ
-5430-
сон Фармони. https://lex.uz/uz/docs/3721649.
21.
https://lex.uz/docs/6445145/.
22.
Мирзиёев Ш.М. Миллий тикланишдан –
миллий юксалиш сари. –
Т.: «Ўзбекистон» НМИУ, 2020. –Б. 115.
