Пенология и перспективы законодательства по исполнению уголовного наказания

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Penology and perspectives legislation for realization of
criminal punishment

Akrom SAIDOV

1

University of Public Security of the Republic of Uzbekistan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2024

Received in revised form

15 May 2024

Accepted 15 June 2024

Available online

25 June 2024

In this article, the author analyzes the historical processes of

penal law related to the execution of punishment, the emerging

trends and their features, as well as the directions of
development, and features of the current legislation, including

the prospects for its changes, and also deeply explores the
processes of adoption and development Criminal Executive Code.

At the same time, the candidate explores the concept of the

science of penology. The author has examined the types, goals,
and developments associated with the practice of executing

punishments, and formulated proposals that can currently be
recommended for testing.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss3-pp156-164

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Constitution,

code,

penology,

formation,

miranda rule,

comparative studies,

penitentiary system,

strategy,

decree,

div,

index,

legislation,

rule of law,

punishment,

crime,

colony,

regime.

Пенология ва жазони ижро этиш қонунчилигининг
истиқболлари

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

Конституция,

кодекс,

пенология,

формация,

Мазкур

мақолада

муаллиф

жазони

ижро

этиш

қонунчилигининг

тарихий

жараёнлари

,

жазони

ижро

этиш

билан

боғлиқ

тенденцияларнинг

ўзига

хос

хусусиятларини

,

унинг

ривожланиш

йўналишларини

таҳлиб

этиб

,

ҳозирда

1

Doctor of Philosophy (PhD) in Law, Deputy Head of the Special Faculty, University of Public Security of the

Republic of Uzbekistan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

157

миранда қоидаси,

компаративистика,

пенитенциар тизим,

стратегия,

фармон,

орган,

индекс,

қонунчилик

,

қонун

устиворлиги,

жазо,

жиноят,

колония,

режим

амалда

бўлган

қонунчиликнинг

ўзига

ҳос

хусусиятлари

,

уни

ривожлантириш

йўналишлари

ҳамда

Жиноят

-

ижроия

кодекснинг

қабул

қилиниши

ҳамда

ривожланиши

билан

боғлиқ

жараёнларни

чуқур

тадқиқ

этади

.

Шу билан бирга талабгор пенология фанининг

тушунчаси. Турлари, мақсадлари, жазони ижро этиш
амалиётига тааллуқли бўлган ишланмаларни таҳлилий
ўрганиб,

ҳозирда

қўлланилиши

мумкин

бўлган

таклифларни келтиради.

Пенология и перспективы законодательства по
исполнению уголовного наказания

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Конституция,

Кодекс,

Пенология,

Формация,

Правило Миранды,

компаративистика,

пенитенциарная система,

стратегия,

Указ,

орган,

индекс,

законодательство,

верховенство закона,

наказание,

преступление,

колония,

режим.

В данной статье автор анализирует исторические

процессы уголовно

-

исполнительного права, связанные с

исполнением наказания, проявляющиеся при этом

тенденции и их особенности, а также, направления
развития, особенности действующего законодательства,

включая перспективы его изменений, а также глубоко
исследует процессы принятия и развития Уголовно

-

исполнительного кодекса.

В то же время соискатель исследует понятие науки

пенологии. Автором исследованы виды, цели и разработки,
связанные с практикой исполнения наказаний, и

сформулированы предложения, которые в настоящее
время могут быть рекомендованы для апробации.

Сўнгги йилларда мамлакатимизда маҳкумлар учун қулай шарт

-

шароитлар

яратилиши уларнинг ҳуқуқ ва эркинликларига риоя этилиши ҳамда шаъни ва
қадр

-

қиммати ҳурмат қилинишини таъминлаш борасида кенг кўламли ишлар

амалга оширилмоқда.

Шу билан бирга, маҳкумлар билан тарбиявий ишларни самарали ташкил

этиш орқали уларнинг тузалиш йўлига ўтишига кўмаклашиш, шунингдек, жазони

ижро этиш муассасаларида меҳнатга жалб этилган маҳкумларга ҳақ тўланадиган
иш даврини уларнинг умумий меҳнат стажига қўшиб ҳисоблаш тизимини жорий

этишда замонавий ахборот технологияларидан кенг фойдаланиш зарурати юзага
келмоқда.

Жазони ижро этиш қонунчилигининг истиқболлари тўғрисида гапирадиган

бўлсак, зарурий равишда

пенологиянинг турлари

тўғрисидаги масалани ёритиш

керак бўлади.

Авваламбор, пенологиянинг турлари тўртта, улар бир биридан фарқ

қилувчи

қуйидаги хусусиятларга эга:

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

158

Классик пенология.

Мазкур йўналиш жазони жиноятчилик билан

курашдаги энг муҳим восита сифатида кўрилишини белгилаган. Классик
пенологлар ҳисоблайдиларки Жиноят содир этишда айбдор бўлган шахсга

нисбатан қўлланиладиган жазо ёки бошқа ҳуқуқий таъсир чораси одилона
бўлиши, яъни жиноятнинг оғир

-

енгиллигига, айбнинг ва шахснинг ижтимоий

хавфлилик даражасига мувофиқ бўлиши керак. Ўзга сўзлар билан айтганда
жиноятнинг ижтимоий хавфлилик даражаси айбдор шахсга суд томонидан

белгиланадиган жазо мутаносиб бўлиши шарт. Жазонинг жиддийлиги содир
этилган жиноятнинг ижтимоий хавфлилиги ва оғирлигига нисбатан

пропорционал бўлиши керак. Классик пенологиянинг (унинг концептуал
пойдеворини) пайдо бўлишига ХVII

-

ХIХ асрларда ижод қилган қуйидаги олимлар

ва файласуфлар ҳисса қўшганлар:

Г.

Галилей, Р.

Декарт, Ф.

Бэкон, И.

Ньютон,

Дж.

Локк, Г.

Лейбниц, Д.

Юм, О.

Конт,

Дж.Ст.

Милль, Ст.

Джевонс, У.

Уэвелл

[1].

Позитивистик пенология.

Бу йўналишда энг асосий эътибор жиноятчиликка

ва жиноий хатти

-

ҳаракатларни тадқиқ этишга қаратилган. Позитивист пенологлар

ҳисоблайдиларки, жиноятчиликнинг сабаблари, ҳар бир одамнинг фъел

-

ҳуйида

мужассам бўлади, унинг бундай тизимини бевосита генетика, биология ва

психология бошқаради, шунингдек ижтимоий омиллар ва ташқи муҳитнинг
омиллари ҳам жиноятчиликка бевосита таъсир кўрсатиш имкониятига эга.

Позитивистик пенологиянинг машҳур вакиллари сифатида

Джереми Бентам

(1748

–1832) ва Джон Остин (1790–

1859)

намоён бўлади ва уларнинг илмий

ишлари, ҳозирги даврда ҳам нуфузли манбалар сифатида тан олинади. Улар билан
биргаликда шу соҳада меҳнат қилган

Карл Бергбомни,

“манфаатлар

юриспруденциясини” ишлаб чиққан

Рудольф фон Иерингни

ва “миллий

суверенитет” ишланмасининг муаллифи

Адемар Эсменни

эслаш мумкин [2, C.10].

Ислоҳотлар пенологияси.

Мазкур пенология рецидивизмнинг даражасини

пасайтириш ва реабилитациянинг муҳимлиги билан боғлиқ масалаларга урғу

беради. Ислоҳотчи пенологлар ҳисоблайдиларки жиноятчини криминал юриш

-

туришдан фақат унинг маълумотини ошириш, унга таълим бериш, маслаҳатлар

бериш ва ўзга криминалдан тузалиш воситаларини ишлатиш мақсадга
мувофиқдир. Франция файласуфи

Мишель Фуко,

ўзининг илмий риволаси

“Назорат ва жазолаш. Турмани юзага келиши”да “яхши пенитенциар ҳолатда
бўлган вазият”нинг еттита универсал принципларини намоён қилган:

–

маҳкум

-

жиноятчининг хатти

-

ҳаракатларини ўзгартириш, тузатиш;

–

содир этилган жиноятнинг оғирлик даражасига, ёшига, оғишмаларига ва

қайта тарбиялаш босқичларига қараб, маҳкумларни тақсимлаш ва уларни бир
биридан ажратиш;

–

жазонинг миқдорини маҳкумларнинг шахсига оид таърифларига қараб

ўзгартириш, агарда уларга нисбатан бўлган таъсир хатти

-

ҳаракатларини

ўзгаришига олиб келса. Агар маънавий ўзини шахсини ўзгартириш ҳолати юзага
келган бўлса, у ҳолда бу шахсни муддатидан илгари жазодан озод қилиш;

–

маҳкумларнинг меҳнат фаолияти уларни криминал ҳаётдан тузалишининг

ва жамиятлашувининг асосий элементи ҳисобланади;

–

маҳкумларни тарбиялаш ва бу тарбиялаш умумий жиҳатдан –

диний ва

маданий соҳага каратилган бўлиб, ихтисослик бўйича таълим бериш уларни

мутахассис сифатида етиштиришдир;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

159

–

жазони ижро этиш муассасининг махсус персонали маҳкумлар устидан

назорат қилади ва турма режимини амалга оширишда раҳбарлик қилади.

Бу шахслар тегишли маънавий сифат ва техник кўникмаларга эга бўлиб,

маҳкумлар тўғри йўлга кириб, социаллашув жараёнида фаол иштирок этадилар;

–

собиқ маҳкумларнинг тўлиқ ресоциаллашувини амалга оширишда доимий

равишда йўлбошчилик қилиб, уларга кўмак бериш [3, C.111].

Реституциявий пенология.

Унинг классик шаклида мазкур пенология

1974 йил 28 май куни Китченер деб номланган шахарнинг Онтарио вилояти

(Канада) да

ҳамда

1977

–1978 йилларда АҚШдаги Индиана штатининг Элкхарт

шаҳрида

юзага

келган.

Унинг

хусусияти

жиноят

-

ҳуқуқий

тизимдан

ташқарида бўлса ҳам аммо у билан зич ҳолда ҳамкорлик қилиши билан

таърифланади.

Канадалик пробация хизматининг ходими Марк Йантци

айнан

шу реституциявий пенологиясининг асосчиси ҳисобланади[4]. Бу ҳамкорлик

маҳкум ва жабрланувчи ўртасида алоқаларни ташкил этиб, юзма

-

юз уларнинг

манфаатларини мулоқот асосида муайянлаштириб, жабрланувчининг зарарини

қоплашга

йўналтиради ва маҳкумнинг ўз айбини тан олган ҳолда бу зарарни тўла

қоплаш ҳаракатига олиб келади [5, C.79].

Шу билан бирга пенологиянинг учта компоненти мавжуддир:

1.

“Ал қасос мин ал ҳақ”.

Маҳкумга нисбатан у томонидан содир этилган

жиноий ҳаракат учун қасос олишдир. Қасос жазонинг маънавият жиҳатидан

асослайди ва кўпгина ҳолларда жамият томонидан жиноий қилмишни қоралаш

усули сифатида намоён бўлади.

2.

Реабилитация.

Мазкур тушунча ҳуқуқбузарларнинг

тузалиш ва жамиятга

реинтеграция жараёнларига қўшилиш усули сифатида намоён бўлади.

Реабилитация (оқланиш) жиноий қилмишнинг туб илдизли сабабларини

даволашнинг муҳимлигини кўрсатади, яъни бирон бир нарсага тобеликдан ёки

руҳий касалликдан тузалиш ва шу йўл билан рецидивизм даражасини пасайтириш.

3.

Реституция

–

бу жиноятчи томонидан жабрланувчига нисбатан

тўланадиган товон сифатида намоён бўлади. Бу демакки маҳкумлар ўзининг

жиноий қилмишлари натижасида келтирган моддий зарарни тўла қоплаб бериши

ва зарарни бартараф этиш учун ишлаши шарт.

Пенологиянинг бу учта элементи жиноий қилмишга қарши курашда учта ҳар

хил ёндошувга эга: қасос

-

жазолашга урғу беради, реабилитация –ислоҳ қилишни

тарғиб қилади, реституция эса моддий жавобгарликка энг асосий эътиборни

қаратган

бўлади.

Айнан шу жиҳатларга қараб, жазони ижро этиш соҳасида келажакда натижа

берувчи ислоҳотларни амалга ошириш керак бўлади, бу эса назарияда пайдо

бўлган яна битта ғояга эътибор қаратилишини тақозо қилмоқда. Мазкур назария

Грешам Сайкс томонидан тақдим этилган бўлиб, унинг рисоласи

“Асиралар

жамияти”

(1958 йил)да турмалар тўғрисидаги маълумотлар энг таъсирчан

монографиялар ичида ўз нуфузли ўрнини топди [6].

Китобнинг 4

-

бобида Сайкс турмадаги ҳаётга оид бешта калитли

йўқотишларни қайд этади:

1)

шахс озодликдан маҳрум этилади;

2)

тегишли моллар ва хизматлардан жудо бўлиши;

3)

гетеросексуал алоқалардан ажралиб қолиши;

4)

автономиядан ажралиб қолиши, яъни шахс мустақил равишда қарорларни

қабул қилишга ва ўз ҳаётини мустақил назорат қилиш имкониятидан маҳрум

бўлади;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

160

5)

хавфсизлик ҳолатидан жудо бўлади.

Сайкс бундай ҳолларни

“ҳисбга олиниши билан боғлиқ истироблар”

сифатида таърифлаган, аммо у нималар истиробларга кирмаганлигини

аниқлаштирмасдан, фақатгина

“йўқотишлар ёки турмадаги ҳаётдан

умидсизликка тушмоқ”

деган тушунчани келтириб, уларни маҳкумларга атайлаб

қўлланиладиган жазо сифатида таърифлаган [7, P.64].

Кейинчалик,

“истироб, оғриқ”

тушунчаларининг дудмоллиги олимлар учун

аҳоли ва ҳудудларнинг кўпроқ доирасига бундай тушунчани кенгайтириб,

ишлатилишига олиб келди.

Ҳақиқаттан

ҳам Сайкс берган рўйхат ниҳоятда озчилик таърифига эга.

Турмалар эркак ва аёлларнинг уларнинг иродасига зид равишда эркинликдан

ажратиб турибди. Жиддий воқелик турмаларни барчалар учун аён бўлган ғам

-

ғуссага

тўла жойларга айлантириб, уларнинг таъсири фақат безовталик ҳиссини

келтиради, чунки бу ерда энг муҳим ва оддий мақомга эга бўлган масалалар

ҳокимиятнинг

аҳён

-

аҳёнда куч ишлатиш ва беҳисоб хатти

-

ҳаракатлари билан

иккинчи даражали ҳолга айланади. Шунга асосан, қизиқарлики, Сайкс фақатгина

оғриқ

-

истиробларнинг фақатгина бешта турини ажратган. Нью

-

Жерси штатига

қарашли

турмасида кўпгина соатларни тадқиқотга бағишлаб, у, шубҳасиз, шахсан

ўзи қўшимча истиробларни юзага келишининг гувоҳига а

йланар эди. Аммо у бу

масалага аниқлаштириш киритмади ва унинг руйҳати умумий жиҳатдан қамраб

олувчи

-

ми деган саволга ҳозирча ҳам аниқ жавоб йўқ. Бундай дудмоллик, унинг

келтирган формулировкасини фойда келтириш жиҳатидан чекламайди,балки

унинг таърифини нақадар муваффақиятга эгалигини кўрсатади, чунки бундай

“нотўлиқлик тадқиқотчиларни мазкур концепция устида яна ишлаб, уни

тобора кенгайтириб бориш учун йўл очади”

[8, P.297].

Ўзбекистон Республикаси бўйича жиноят ишлари бўйича судларда кўрилган

жиноят ишлари асосида чиқарилган айблов ҳукмларига биноан 2019 йили

27603 нафар судланувчи айбдор деб тан олиниб, уларга тегишли жавобгарликдан

маҳрум қилиш жазоси билан жазони ижро этиш муассасаларига юборилди. Агарда

бу кўрсаткични 100 фоиз сифатида қабул қиладиган бўлсак, 2020 йили содир

этилган жиноятлар учун 27999 нафар шахс айби бор деб тан олинди ва суднинг

айблов ҳукми асосида жавобгарликка тортилиб, жазони ижро этиш жойларига

юборилди. Судланган шахсларнинг сони 2020 йили 2019 йилга қараганда

101,44% ўсди. 2021 йили эса жиноятларнинг сони сезиларли даражада ўсди ва

судлар томонидан 45010 нафар шахс жазоланди. Шундай қилиб, судланганларнинг

сони кескин равишда 160,75% ошиб кетди. 2022 йили бўлса бу кўрсаткич

2021 йилга қараганда 56542 нафар шахсни ташкил қилди ва судланганларнинг

сони 125,62% ошиб кетди [9]. Шундай қилиб, судланганлик институти бўйича

Ўзбекистонда жиноий жавобгарликка тортилаётган шахсларнинг сони тобора

ўсиб бориши билан боғлиқ ҳавотирли оғишма намоён бўлмоқда ва бу ҳолатни

бартараф этиш учун Президентимиз “

2022

–2026 йилларга мўлжалланган Янги

Ўзбекистоннинг Тараққиёт Стратегиясини

“Инсонга эътибор ва сифатли

таълим йили”да амалга оширишга оид давлат Дастури тўғрисида”ги 28 февраль

2023 йилдаги ПФ–

27-

сон Фармонларини қабул қилдилар ва унда қуйидаги

вазифалар қўйилди:

“Вояга

етмаганларга

нисбатан

жиноий

жавобгарликни

янада

либераллаштириш;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

161

18 ёшга тўлгунга қадар содир этган жинояти (ўта оғир жиноятлар бундан

мустасно) учун шахс жазони ўтаб бўлганидан сўнг судланмаган ҳисобланишига
оид нормани қонунчиликка киритиш орқали бундай шахсларнинг судланганлик

тамғасидан халос бўлишини таъминлаш;

Мазкур масалалар бўйича Қонун лойиҳасини тайёрлаш (май 2023 йил);

Айрим

тоифадаги

жиноий

қилмишлар

учун

жавобгарликни

либераллаштириш;

Учувчисиз учадиган аппаратларни, уларнинг бутловчи ва эҳтиёт

қисмларини

қонунга хилоф равишда олиб кириш, ўтказиш, олиш, сақлаш ёки

улардан фойдаланиш ҳаракатларини биринчи марта содир этганлик учун
маъмурий жавобгарликни белгилаш;

Ушбу тоифадаги ҳуқуқбузарликлар учун Жиноят кодексида белгиланган

санкцияларга муқобил жазо чораларини киритиш (Қонун лойиҳаси

-

июль 2023 й.);

Жиноят ишини судларга айблов хулосаси (айблов далолатномаси) ва

ҳимоячи

фикри билан бирга тақдим этиш тартибини жорий этиш (Қонун лойиҳаси

–июль 2023 йил);

Жиноятларни тергов қилиш жараёнига рақамли технологияларни кенг

жорий этиш (норматив

-

ҳуқуқий ҳужжат лойиҳаси, август 2023 й.);

Кибержиноятчиликнинг олдини олиш. Олий таълим йўналишлари ва

мутахассисликлари классификаторига «Кибержиноятларнинг олдини олиш
фаолияти» таълим йўналиши ва мутахассислигини қўшиш орқали ушбу соҳа

бўйича бакалавр ва магистр кадрлар тайёрлашни йўлга қўйиш

Давлат хавфсизлик хизмати, Ички ишлар вазирлигининг белгиланган

умумий штат бирликлари доирасида киберхавфсизликни таъминлашга масъул
таркибий тузилмаларида Кибержиноятларнинг олдини олиш масалалари илмий

-

амалий тадқиқотлар марказлари ва уларнинг илмий даражалар берувчи илмий
кенгашлар фаолиятини йўлга қўйиш орқали ушбу соҳани стратегик, илмий ва

ҳуқуқий

таъминлашни кучайтириш (Норматив

-

ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳаларини

тайёрлаш сентябрь 2023 й.);

Кибержиноятларнинг олдини олиш методикасини ишлаб чиқиш ва

амалиётга жорий этиш (Идоравий ҳужжатни тайёрлаш, сентябрь 2023 й.) [10]”.

Демак, жазоларни қўллаш ва уларни ижро этиш соҳасидаги либераллашув

сиёсати давом эттирилади ва бу борада Ўзбекистон Республикаси Президентининг

“2022–2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг Тараққиёт
Стратегияси тўғрисида

”ги 28.01.2022 йилдаги ПФ–

60-

сон Фармонидаги

14-

мақсад: “Қонун устуворлиги ва конституциявий қонунийликни таъминлаш

ҳамда

инсон қадрини ушбу жараённинг бош мезони сифатида белгилаш.

Маҳкумлар ва жазони ўтаб бўлган шахсларнинг меҳнат, ижтимоий таъминот

ва халқаро эътироф этилган бошқа ҳуқуқларини таъминлаш, уларнинг ижтимоий

мослашуви ва

жамиятга реинтеграциясига

кўмаклашишнинг самарали

механизмларини жорий этиш, ушбу йўналишда давлат ва жамият

институтларининг биргаликдаги фаолиятини йўлга қўйиш.

Фуқароларга ҳуқуқий таъсир кўрсатиш, шу жумладан ҳаракатланиш

эркинлигини чеклаш билан боғлиқ чораларни қўллашда қонунийликни

сўзсиз таъминлаш ҳамда

рақамли технологияларни жорий этиш орқали

жамоатчилик назоратини кучайтириш

.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

162

Фуқароларни яшаш жойи бўйича ҳисобга олиш тизимини янада

соддалаштириш ва аҳолига қўшимча қулайликлар яратиш, ушбу йўналишда
бошланган ислоҳотларни якунига етказиш.

Жиноят, жиноят

-

процессуал ва жиноят ижроия қонунчилигини

такомиллаштириш сиёсатини изчил давом эттириш

, жиноий жазолар ва

уларни

ижро этиш тизимига инсонпарварлик тамойилини кенг жорий этиш

.

Қийноқларнинг

олдини олиш

бўйича превентив механизмларни

такомиллаштириш ва ушбу йўналишда махсус қонун қабул қилиш.

Ювенал адлия тизимини шакллантириш

ҳамда бола ҳуқуқлари

қонунчилигини кодификациялаш”

–

талабларидан иборат [11].

Ўзбекистон

Республикаси

Президентининг

“Ўзбекистон

–

2030»

Стратегиясини 2023 йилда сифатли ва ўз вақтида амалга ошириш чора

-

тадбирлари тўғрисида”ги Қарорида: жазони ижро этиш муассасаларида

сақланаётган ва жазо муддатини ўтаб чиққан, профилактик ҳисобда турган хотин

-

қизлар билан якка тартибдаги профилактик ҳамда ижтимоий

-

ҳуқуқий қўллаб

-

қувватлаш ишларини амалга ошириш(39.3

-

б);

тергов судьяси институтини жорий

этиш(84

-

мақсад; 15

-

б);Тергов ҳибсхоналарини айбланувчи ва судланувчини тўлиқ

кузатиш имконини берувчи видеокузатув тизимлари билан жиҳозлаш(84

-

мақсад;

20-

б.); Судлар ҳамда тергов органлари фаолиятида айрим процессуал

ҳаракатларни масофадан туриб амалга ошириш имкониятларини камида

2 баробарга ошириш (84

-

мақсад,34 б.); Жиноят

-

ижроия қонунчилигини қийноққа

солиш ва бошқа шафқатсиз, ғайриинсоний ёки қадр

-

қимматни камситувчи

муомала ҳамда жазо турларини қўллашнинг олдини олиш бўйича миллий

превентив механизмларни назарда тутувчи қуйидаги нормалар билан
тўлдириш:миллий превентив механизм иштирокчилари, уларнинг ваколатлари,

ҳуқуқ ва мажбуриятлари; жазони ижро этиш муассасаларига мониторинг
ташрифлари турлари ва даврийлиги; мониторинг ташрифларини ўтказиш

тартиби; мониторинг ташрифлари якунлари бўйича тавсиялар бериш; мониторинг
ташрифлари натижалари тўғрисидаги маълумотларнинг махфийлиги ва улардан

фойдаланиш тартиби(85

-

мақсад;17

-

п.); вазифалари қўйилганлиги жазони ижро

этиш тизимига нақадар эътибор берилганлигидан далолат бўлади [12].

Демак, келажакда мазкур тадбирлар янгича шаклга эга бўлган жазони ижро

этиш тизимини юзага келтиради ва унда асосий ролни жазони ижро этишда

манзил

-

колониялари ўйнайди. Уларнинг сонини купайтириш ижобий тавсифга эга

ва мазкур жазони ижро этиш жойларида:

оғир жинояти учун, шунингдек қасддан содир этган жинояти учун, агар у

илгари қасддан содир этган жинояти учун озодликдан маҳрум этишга ҳукм

қилинган бўлса, суд тайинлаган жазо муддатининг камида тўртдан бир қисмини
ўтаган маҳкумлар ўтади;

ўта оғир жинояти учун, шунингдек жазодан муддатидан илгари шартли

равишда озод қилиш ёки жазони енгилроғи билан алмаштириш қўлланилган ва

жазонинг ўталмаган қисми мобайнида қасддан содир этган янги жинояти учун суд
тайинлаган жазо муддатининг камида учдан бир қисмини ўтаган маҳкумлар

ўтказилади.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

163

Маҳкумлар чекланмаган миқдорда учрашув олиш ҳуқуқига эга. Учрашувлар,

одатда, ишдан бўш вақтда берилади. Учрашув маҳкумнинг илтимосига биноан

манзил

-

колония ҳудудидан ташқарида ўтказилиши мумкин.

Манзил

-

колония

ҳудудидан

ташқарида

ҳаракатланиш

чегаралари

маҳкумларга тилхат олиниб, маълум қилинади ва тилхат уларнинг шахсий

ҳужжатлар йиғмажилдига қўшиб қўйилади.

Маҳкумлар хоналарга бўлинган ётоқхоналарда яшайдилар. Маҳкумларнинг

исми ва отасининг исми бош ҳарфлари ҳамда фамилияси ёзилган рўйхат хоналар

эшигининг ташқи тарафига осиб қўйилади.

Нима учун бундай инновацион ғояни таклиф қилмоқдамиз, чунки

давлатимизнинг келажаги унинг баркамол ривожланиши билан боғлиқ ва

келажакда сув танқислиги энг асосий ролни ўйнашга бошлайди. Манзил

-

колониялардаги контингент мазкур масалани ечишда энг масъулиятли ва оғир

фронтга –

Президентимиз сув танқислигига қарши икки йиллик 47 канални

бетонлаш, сув исроф бўлаётган 6 канални таъмирлаш, Шеробод магистрал

каналини созлаш ва 90 минг га ерни қишлоқ ҳўжалиги учун тиклаш вазифаларини

қўйдилар. Фикримизча, агарда судланганларни манзил

-

колонияларга ўтказиш

йўли билан уларни айнан шу ишлар жараёнига жалб қилинса мақсадга мувофиқ

бўлади ва сувни тежаш сиёсатида ҳам пенология соҳасида ҳам сезиларли ижобий

натижаларга эга бўлишимиз мумкин бўлади.

Судланган шахсларнинг сони бўйича йиллик ҳисобидан кўринмоқдаки

40 мингдан ортиқ шахс ҳар йили жиноий жавобгарликка тортилмоқда, уларнинг

ҳолатини инобатга олган ҳолда жамият учун долзарб бўлган давлат манфаатига

эга бўлган объектларга манзил

-

колониялар шаклида ишга жалб қилиш сиёсатини

амалга оширилиши иккитарафлама фойда келтиради ва жамиятимизни

ривожланишига катта муваффақиятлар олиб келади.

Юқоридаги фикрлардан келиб чиқиб таъкидлаш жоизки, Ўзбекистон

Республикаси Президентининг 2021 йил 26 мартдаги ПФ

-6196-

сон Фармонига

асосан Жазони ижро этиш тизимида ишлаб чиқариш фаолиятини янада

кучайтириш бўйича янги чора

-

тадбирлар белгиланади:

–

жазони ижро этиш муассасаларига истисно тариқасида лицензия талаб

этиладиган айрим фаолият турлари билан тегишли лицензияни олмасдан

фаолиятни амалга ошириш ҳуқуқи берилади;

–

Жазони ижро этиш департаментининг Марказлаштирилган жамғармасини

қайта ташкил этиш ва озодликдан маҳрум этилган шахсларнинг ижро ҳужжатлари

бўйича Давлат бюджетига жазони ижро этиш муассасалари томонидан ундирилган

маблағларнинг 50 фоизи миқдоридаги ажратмаларни ҳамда бўш турган

бюджетдан

ташқари

маблағларни

тижорат

банклари

депозитларига

жойлаштириш ҳисобидан олинган даромадлар Жамғарманинг қўшимча

манбалари сифатида белгиланади.

Хулоса

ўрнида айтиш зарурки, республикамиз дадил қадамлар билан

илгарилаб, жазони ижро этиш қонунчилигини ривожлантириш, тамомила янги

бўлган фан йўналишларини тадқиқ этиш энг муҳим қадамлардан бирига

айланмоқда.

Пенологияя жиноятчилик билан курашдаги энг муҳим восита сифатида

кўрилишини белгилаганлигини юқорида келтириб ўтганлигимизни ҳисобга олиб,

жиноят содир этишда айбдор бўлган шахсга нисбатан қўлланиладиган жазо ёки

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

164

бошқа ҳуқуқий таъсир чораси одилона бўлиши, яъни жиноятнинг оғир

-

енгиллигига, айбнинг ва шахснинг ижтимоий хавфлилик даражасига мувофиқ

бўлиши кераклигини алоҳида таъкидлаш жоиз.

Бизнинг мазкур мақоламизда содир этилган жиноятларнинг ижтимоий

хавфлилик даражаси айбдор шахсга суд томонидан

белгиланадиган жазо

мутаносиб бўлиши шарт. Жазонинг жиддийлиги содир этилган жиноятнинг

ижтимоий хавфлилиги ва оғирлигига нисбатан пропорционал бўлиши
кераклигини доимо таъкидлаш келганмиз.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ

:

1.

Лебедев С.А. Курс лекций по философии науки. Москва, Изд

-

во МГТУ им. Н.Э.

Баумана, 2014, 318 с.

2.

Апсалямов Р. Г. Юридический позитивизм: понятие, сущность, история развития //

Проблемы права. –

2010. № 2. 152

-

156 с.;

Радько Т.Н. Медведева Н.Т. Позитивизм как научное

наследие и перспектива развития права в России // Государство и право. –

2005. № 3, 5

-

13 с.

3.

Фуко М.

Надзирать и наказывать. Рождение тюрьмы. М.: Ad Матеш, 1999. 478 с.;

Филимонов, О. В. Пенитенциарная система Российской Федерации в свете европейских

стандартов. Псков: Псковский юридический ин

-

т, 2008 –

С. 111.

4.

Примирение

жертв

и

преступников:

экспериментальная

площадка//https://studfile.net/preview/9941518/page:12/

5.

Ховард Зер

.

Восстановительное правосудие: Новый взгляд на преступление и

наказание

.

М

.,

Центр «Судебно

-

правая реформа» 2002. С.79., Акрамходжаев Б.Т.

Правовосстановительная функция в уголовном процессе. Т., Академия, С. 120.

6.

Sykes, G. 2007/1958. The Society of Captives: A Study of a Maximum Security Prison.

Princeton, NJ: Princeton University Press; Kevin D. Haggerty kevin.haggerty@ualberta.ca and Sandra

BuceriusView all authors and affiliations All articles https://doi.org/10.1177/26326663209; The
proliferating pains of imprisonment.

7.

Sykes, G. 2007/1958. The Society of Captives: A Study of a Maximum Security Prison.

Princeton, NJ: Princeton University Press-P.64.

8.

Davis MS (1986)

‘That’s classic!’ The phenomenology and rhetoric of successful social

theories.

Philosophy of the Social Sciences

16(3): 285

–

301.-P.297.

9.

Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика Агентлигидан олинган маълумотлар

10.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2022 –

2026 йилларга мўлжалланган

Янги Ўзбекистоннинг Тараққиёт Стратегиясини «Инсонга эътибор ва сифатли таълим
йили»да амалга оширишга оид давлат Дастури тўғрисида”ги 28 февраль 2023 йилдаги ПФ

-

27-

сон Фармони//Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 02.03.2023 й., 06/23/27/0121

-

сон; 29.12.2023 й., 06/23/214/0984

-

сон)

11.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг “2022 –

2026 йилларга мўлжалланган

Янги Ўзбекистоннинг Тараққиёт Стратегияси тўғрисида”ги 28.01.2022 йилдаги ПФ

-60-

сон

Фармони//Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 29.01.2022 й., 06/22/60/0082

-

сон,

18.03.2022 й., 06/22/89/0227

-

сон, 21.04.2022 й., 06/22/113/0330

-

сон; 10.02.2023 й.,

06/23/21/0085-

сон

12.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон–2030» Стратегиясини

2023 йилда сифатли ва ўз вақтида амалга ошириш чора

-

тадбирлари тўғрисида»ги Қарори//

Қонунчилик

маълумотлари миллий базаси, 12.09.2023 й., 07/23/300/0693

-

сон; 11.11.2023 й.,

06/23/193/0844-

сон; 24.11.2023 й., 06/23/199/0882

-

сон; 14.12.2023 й., 06/23/205/0934

-

сон.