Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Physico-chemical changes and findings occurring in the
processes of sunflower and black cumin oil
Muborak KHAMRAKULOVA
Fergana Polytechnic Institute
Tashkent Institute of Chemical Technology
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
15 May 2024
Accepted 15 June 2024
Available online
25 June 2024
The main objective of this study is to obtain high quality
healthy oil through in-depth study of sunflower and black seed
oil. The article presents the physicochemical properties of the
tested samples of sunflower oil. A sample of sunflower oil was
taken, and its physicochemical properties were experimentally
determined: density, saponification number, iodine and acid
number. Sunflower oil density data can be accurately estimated
using saponification number and iodine number or an empirical
equation. Various literature sources on the study of black cumin
oil have been reviewed, and experiments are being conducted
on the chemical composition of the oil.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss3-pp151-155
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
sunflower oil,
black sedana oil,
physical parameters,
chemical parameters,
density,
tocopherols,
fatty acids.
Kungaboqar va qora sedana moylarini ishlab chiqarish
jarayolarida sodir bo‘ladigan fizik
-
kimyoviy o‘zgarishlar
va olingan xulosalar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kungaboqar yog‘i,
qora sedana moyi,
fizik ko‘rsatkichlar,
kimyoviy ko‘rsatkichlar,
zichlik, tokoferollar,
yog‘ kislotalar.
Ushbu tadqiqotning asosiy maqsadi
–
kungaboqar va qora
sedana yog‘ini chuqur o‘rganib yuqori sifatli, foydali yog‘ ajratib
olishga qaratilgan. Quyidagi maqolada tajribada ko‘rilgan
kungaboqar yog‘i namunalarining fizik
-kimyoviy xossalari
to‘g‘risida hisobot berib o‘tilgan. Kungaboqar yog‘ining
namunasi olindi. Ularning fizik-kimyoviy xossalari: kungaboqar
yog‘i zichligi, sovunlanish soni, yod soni va kislota soni
eksperimental ravishda aniqlandi. Kungaboqar yog‘ining zichlik
1
PhD, Docent, Fergana Polytechnic Institute. Fergana, Uzbekistan. E-mail: m.hamraqulova@ferpi.uz
2
PhD, Professor, Tashkent Institute of Chemical Technology. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: r.akramova@gmail.com
3
PhD Student, Tashkent Institute of Chemical Technology. Tashkent, Uzbekistan. E-mail: s.uktamova@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
152
ma'lumotlarini aniqlik bilan baholash mumkin, uni sovunlanish
soni va yod soni yoki empirik tenglama yordamida aniq
baholash mumkin. Qora sedana moyini o‘rganish uchun turli
adabiyotlar ko‘rib chiqildi va yog‘ning kimyoviy tarkibi ustida
tajrbalar olib borilmoqda.
Физико
-
химические изменения и выводы, происходящие
в процессах подсолнечного и масла черного тмина
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
подсолнечное масло,
масло черного кунжута,
физические параметры,
химические параметры,
плотность,
токоферолы,
жирные кислоты.
Основной целью данного исследования является
получение высококачественного полезного масла путем
углубленного изучения подсолнечного и масла черного
тмина. В статье представлены физико
-
химические
свойства испытанных образцов подсолнечного масла. Была
взята проба подсолнечного масла, и экспериментально
определены его физико
-
химические свойства: плотность,
число омыления, йодное и кислотное число. Данные о
плотности подсолнечного масла можно точно оценить,
используя число омыления и йодное число или
эмпирическое уравнение. Были рассмотрены различные
литературные источники по изучению масла черного
тмина, и проводятся эксперименты по химическому
составу масла
.
KIRISH
O‘simlik yog‘i XVIII asrning birinchi yarmida Ruminiyada ishlab chiqarilgan [1].
Hozirda, kungaboqar
–
asosiy yog‘li urug‘li ekin hisoblanadi. Jahonda ishlab chiqarish
bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinda turadi [2]. Kungaboqar yog‘idan asosan Ruminiya davlati ko‘p
foydalanadi. Bu yog‘dan asosan ovqat pishirish, qovurish, salat tayyorlash va margarin
ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Kimyoviy tozalashning asosiy bosqichlari: kungaboqar
yog‘i qovuriladi, neytrallanadi va yuviladi, oqartiriladi (rangli iflosliklarni olib tashlash),
va deodorizatsiyalanadi (yog‘ hidini chiqaradigan uchuvchi komponentlar va yoqimsiz
ta'mlarni olib tashlash) [3].
Kungaboqar yog‘ida uglevod konsentratsiyasi –
taxminan 25,5%. Oqsillar
2,3% egallaydi. Taninlar
–
1,7%. Shuningdek fosfolipidlar, vitaminlar (A, E),
karotinoidlar, limon va xloroganik kabi organik kislotalarning tarkibi mavjud.
So‘ngi paytlarda noan’anaviy yog‘li o‘simliklarga qiziqish ortdi. Yog‘li o‘simliklar
ozuqaviy, sanoat va farmasevtik ahamiyatga ega bo‘lgan yog‘larning muhim manbalari
hisoblanadi. Turli moyli urug‘lar orasida qora zira alohida qiziqish uyg‘otadi, chunki u
muhim antioksidant xususiyatlarga ega. Uni ko‘plab nomlar bilan atashadi –
rim
kaliandri, nigella, sedana, kaindji va h.k.
Uning tarkibida yog‘ kislotalari, efir moylari, vitaminlar, fonelik birikmalar,
alkaloidlar, saponinlar, sterollar, minerallar, aminokislotalar, oqsillar va uglevodlar
mavjud. Mineral komponentlari orasida kalsiy va magniy ustunlik qiladi [4].
Timoxinon xinonlar oilasining a'zosi bo‘lib, kimyoviy formulaga ega C
10
H
12
O
2
.
Timoxinon o‘ziga xos hid va ta'mga ega bo‘lgan sariq kristall moddadir. Timoxinonning
kimyoviy tuzilishi 2 va 5 radikallari ikkita metil guruhi va 6 radikali izopropil guruhi
bo‘lgan xinon halqasidan iborat [5].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
153
Timoxinon etanol, metanol va xloroform kabi organik erituvchilarda eriydi, lekin
suvda erimaydi. Uning erish nuqtasi 45-46
℃
va qaynash nuqtasi 243
℃
. Timoxinon ikki
qo‘shni bo‘lgan xenon xalqasi mavjudligi sababli yuqori reaktiv molekula hisoblanadi [6].
METOD
O‘simlik moyini qayta ishlaydigan korxonalardan kungaboqar yog‘i namunasi
olindi. Xomashyo tarkibidagi moy miqdori aniqlandi.
1-jadval.
Xomashyo tarkibidagi moy miqdori
Ekin turi va moy tutuvchi qismi
Lipidlar miqdori, %
Kungaboqar urug‘i
33-57
Qora sedana urug‘i
30-35
O‘simlik urug‘lari ustida olib borilayotgan tadqiqotlar davomida, urug‘lardan
presslash usulida moy ajratib olindi, ushbu jarayonda o‘zimizning O‘zbekiston hududida
yetishtirilgan kungaboqar va qora sedana urug‘laridan foydalanildi. Ularning tarkibda
yog‘ kislotalar gaz xromotografik usulida aniqlandi. Savunlanish soni, yod soni va kislota
sonini aniqlash uchun ishlatiladigan reaktivlar: kaliy gidroksidi, xlorid kislotasi, kaliy
yodidi, natriy tiosulfat, xloroform, distillangan suv va etanol. Tadqiqotda ishlatilgan
barcha reaktivlar analitik daraja. Tajriba 20
℃
dan 80
℃
harorat oralig‘ida o‘rganildi.
Zichlik o‘lchovlarida noaniqlik 0.0005 g/sm
3
± edi. O‘lchov kamerasidagi harorat
± 0.02 ℃
ichida nazorat qilindi. Barcha o‘lchovlar har bir haroratda uch marta
takrorlangan va natijalar o‘rtacha hisoblangan. Atmosfera zichligi aniqlandi va bosim
standart holatda olib borildi.
Emperik metodi
–
korrelyatsion tenglamalar orqali kungaboqar yog‘ining zichligi
aniqlanadi. Pantzaris tenglamasi orqali aniqlandi (1,2).
0.8534 0.000308 *
0.000157 *
– 0.00068 *
p
SV
IV
t
=
+
+
(1)
0.8475 0.000308 *
0.000271 *
– 0.00068 *
p
SV
IV
t
=
+
+
(2)
Empirik tenglamalarning aniqligidan foydalanib o‘simlik yog‘ining turli
temperaturadagi taxminiy zichliklari orasidagi nisbiy xatolikni quyidagi formula orqali
topdik:
ρ exp ρ calc
ρ exp
RE
−
=
(3)
ρ exp −
tajribadan oldin o‘lchangan zichlik;
ρ calc −
tajribadan keyin aniqlangan zichlik.
NATIJA
Eksperimental tarzda aniqlangan kungaboqar yog‘ining zichlik, yog‘ kislotalar
tarkibi, sovunlanish soni, yod soni, va o‘rganilgan namunalarning kislota soni quyidagi
jadvallarda keltirilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
154
2-jadval.
Moylarning yog‘
kislotalari tarkibi
№
Yog‘ va
moylarning
nomi
To‘yingan yog‘ kislotalari %
To‘yinmagan yog‘ kislotalar %
Araxin
Miristin Steorin
Palmitin
Olein
Linol
Linolen
1.
Qora sedana
0.29
0.22
1.95-
2.41
9.57-11.5
15.45-
17.82
39.1-54.83
11.95
2.
Kungaboqar
moyi
-
-
1.4-5.6
3.6-11.6
24-50
41-66
-
Текст
Moylarni tarkibiy komponentlarini aniqlash jarayonida kungaboqar
tarkibidagi jami fosfotidlar va tokoferollar miqdori o‘rganildi. O‘rganish davomida
kungaboqar moyi tarkibida fosfolipidlarning miqdori 0,4-0,7 %, tokoferollar miqdori esa
45-
70 mg/gr ekanligi ma’lum bo‘ldi.
1-rasm.
Moylarni tarkibiy komponentlarini aniqlash jarayoni
3-jadval.
Kungaboqar moyi ko‘rsatkichlari
№
Ko‘rsatkihlar nomi
Kungaboqar moyi
1.
Nissbiy zichligi (x ℃/suv 20 ℃ x=20 ℃
0,899-
0,914 x=20 ℃
2.
Nur sindirish ko‘rsatkichlari (40 ℃)
1,461-1,468
Kungaboqar yog‘ining zichligi xom yog‘dan tashqari ishlab chiqarishning turli
bosqichlari deyarli o‘zgarmaydi. Zichlik harorat oshishi
bilan kamayadi.
Kislota qiymati xom yog‘dan deodorizatsiyalangan yog‘gacha sezilarli darajada
kamayadi. Kungaboqar yog‘i namunalarida yod soni va sovunlanish soni o‘simlik yog‘ini
qayta ishlashning turli bosqichlari biroz farq qiladi. Hisobotning aniqligi nisbiy
xatolik ko‘rsatkichlari yordamida baholandi. Kungaboqar yog‘ining zichligi 0.0006 dan
0.003 gacha o‘zgarganda nisbiy xatolik hisoblanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
3 (2024) / ISSN 2181-1415
155
4-jadval.
Xom, oqlangan va deodorizatsiya qilingan kungaboqar yog‘i
Komponentlar
Xom yog‘
Oqlangan
yog‘
Dezodoratsiyalangan yog‘
Sovunlanish soni
212.141
209.474
209.446
Yod soni
85.915
83.561
83.824
Kislota soni
2.584
0.465
0.366
XULOSA
O‘simlik yog‘ini qayta ishlash jarayonida olingan kungaboqar yog‘ining namunasini
zichligi,
sovunlanish soni, yod soni va kislota soni aniqlandi. Kislota qiymati xom yog‘
(2.584) dan deodorizatsiyalangan yog‘ (0.366)gacha sezilarli darajada kamayadi.
Kungaboqar yog‘i namunalarida yod soni va sovunlanish soni o‘simlik yog‘ini qayta
ishlashning turli bosqichlari biroz farq qildi. Sovunlanish soni, yod soni mavjud bolganda
korrelatsion tenglamalar asosida kungaboqar yog‘ining zichligini aniqlash mumkin.
Kungaboqar yog‘ining zichligini sovunlanish soni va yod soniga asoslanib korrelyatsion
-
bashoratli tenglamalar bilan aniqlash mumkin. Qora sedana urug‘ida faol oqsillar va
lipidlarda eruvchi elementlar mavjudligi o‘rganildi. So‘ngi paytlarda ushbu urug‘ butun
dunyo bo‘ylab tadqiqot uchun muhim mavzuga aylandi. Ammo bu ko‘p qirrali
fitoterapevtik urug‘ning yangi xususiyatlari va ta’sirlarini aniqlash uchun ko‘plab
tadqiqotlar o‘tkazilishi va uning samaradorligini isbotlash uchun turli sinovlarda
qo‘llanilishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Agarwal R., Kharya MD., Shrivastava R. (2013) Antiinflammatory effects of
Nigella Sativa oil on paw edema in albino rats. Annals of biological Research, 117-120.
2.
C. Banu, Handbook of food industry engineer (in Romanian). Editura Tehnica,
Bucuresti, 2002.
3.
Е.В. Феськова., О.С. Игнатовец., И.М.Савич. Определение компонентного
состава семян чернушки посевной (Nigella Sativa). 2018. БГГУ
-2, 167-170.
4.
Elsevier.com
5.
F. Gunstone, Oils and Fats in the Food Industry, Blackwell Publshing Ltd., 2008.
6.
www.dce.gov.ro
