Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The creation technology of an English-Russian-Uzbek
terminological dictionary based on thesaurus technology
for non-philological students
Nigora ABDULLAYEVA
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2024
Received in revised form
15 June 2024
Accepted 25 June 2024
Available online
15 July 2024
This article discusses an approach to teaching foreign
languages to students of non-linguistic specialties at the
university, with an emphasis on economics and natural
sciences. The main attention is paid not only to students’
mastery of specialized vocabulary relevant to their future
professional activities but also to the development of the ability
to analyze information and apply the acquired knowledge in
professional communication in a foreign language, both orally
and in writing. The purpose of the training is to prepare
students for the effective use of a foreign language in the
professional sphere and international interaction, which helps
to increase their competitiveness in the labor market.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss6/S-pp81-86
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
two-phase communication
model,
communication skills of
everyday communication,
visual material,
terminological dictionary.
Nofilologik ta’lim yo‘nalishi talabalari uchun
tezaurus
texnologiyasi
asosida
inglizcha-ruscha-
o‘zbekcha
terminologik lug‘atini yaratish texnologiyasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ikki fazali kommunikativ
model,
kundalik muloqotning
kommunikativ ko‘nikmalari,
vizual material,
terminologik lug‘at.
Universitetning asosiy yo‘nalishi lingvistika bo‘lmagan
talabalarda, xususan, “iqtisodiy va tabiiy fanlar” yo‘nalishi
bo‘yicha talabalar nafaqat kelajakdagi kasbiy faoliyatga
yo‘naltirilgan ma’lum bir mavzu yuzasidan xorijiy tildagi leksik
materiallarga ega bo‘lishlari, balki olingan ma’lumotlarni tahlil
qilishlari, bilimlarni xorijiy tildagi kasbiy muloqotning og‘zaki
va yozma shakllarida qo‘llashlari kerak.
1
Senior Lecturer, Fergana State University. E-mail: shukronika@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
82
Технология
создания
англо
-
русско
-
узбекского
терминологического словаря на основе тезаурусной
технологии
для
студентов
нефилологического
направления
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
двухфазная
коммуникативная модель,
коммуникативные навыки
повседневного общения,
наглядный материал,
терминологический
словарь.
В данной статье рассматривается подход к обучению
иностранным языкам студентов неязыковых специальностей
в университете, с акцентом на экономические и естественные
науки. Основное внимание уделяется не только освоению
студентами специализированной лексики, соответствующей
их будущей профессиональной деятельности, но и развитию
умений анализировать информацию и применять полученные
знания в профессиональном общении на иностранном языке
как в устной, так и в письменной форме. Цель обучения
заключается в подготовке студентов к эффективному
использованию иностранного языка в профессиональной
сфере и международном взаимодействии, что способствует
повышению их конкурентоспособности на рынке труда.
Fan
–
tilni integrasiyalashgan o‘
rganish, bir tomondan, xorijiy tilning
kommunikativ kompetensiyasini, ikkinchi tomondan
–
fikrlash jarayonlarini kuchaytirish
orqali konseptual tasavvurni shakllantirishga yordam beradi. Bu CLIL modellarining
nazariy asoslari J.Kamminsning
“BICS (asosiy shaxslararo kommunikativ ko‘nikmalar) /
CALP (kognitiv akademik tilni bilish)
”
kommunikativ modeliga asoslanganligi bilan
oqlanadi. J.
Kammins nazariyasining asosi taksonomiyani qo‘ydi. B.
Blum bu yangi o‘quv
materialini o‘zlashtirishda talabalar ongida fikrlash jarayonlarining rivojlanishiga bog‘liq
bo‘lgan ta’lim maqsadlarining iyerarxik tarzda taqdim etilgan tasnifidir.
J. Kamminsning ikki fazali kommunikativ modeli (rasm. 1), bu yerda xorijiy tildagi
kommunikativ ko‘nikma va qobiliyatlarni o‘qitish jarayoni kvadrantlarga bo‘linadi: birinchi va
ikkinchi kvadrantlar( Kv. 1, Kv. 2) ESPga mos, bu o‘quv tilni yod olingan ma’lumotlarni
qo‘llashga qaratilgan; uchinchi va to‘rtinchi kvadrantlari (Kv. 3, kv. 4)
-
xorijiy tilni o‘rganishda
olingan bilimlarni tahlil etish, sintez qilish va baholash kabi bilim qobiliyatlari asosida amalga
oshiriladigan fan
–
tilni integrasiyalashgan o‘rganishdir (CLIL).
moslashtirilgan matn
oddiy haqiqiy matn
vizual qo‘llab
-quvvatlanadigan
matn
haqiqiy matn
(murakkablik oshirilgan)
1-rasm. J. Kamminsning ikki fazali kommunikativ modeli
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
83
Asosiy kommunikativ kompetensiya
–
BICSni shakllantirish jarayonida kundalik
muloqotning kommunikativ ko‘nikmalari va
malaka
larini shakllantirish ma’lum bir
kontekstda sodir bo‘ladi, model mualliflari esa kognitiv xarajatlar minimal ekanligini
ta’kidlashadi.
Xolbuki, kognitiv-akademik tilni bilish-CALP shakllangan vaziyatlar yanada
murakkab g‘oyalarni ifoda etish uchun katta ahamiyatga ega.
Universitetning asosiy yo‘nalishi lingvistika bo‘lmagan talabalarda, xususan,
“
iqtisodiy va tabiiy fanlar
”
yo‘nalishi bo‘yicha talabalar nafaqat kelajakdagi kasbiy
faoliyatga yo‘naltirilgan ma’lum bir mavzu bo‘yicha xorijiy tildagi leksik materiallarga ega
bo‘lishlari, balki olingan ma’lumotlarni tahlil qilishlari, bilimlarni xorijiy tildagi kasbiy
muloqotning og‘zaki va yozma shakllarida qo‘llashlari kerak. Ikki fazali kommunikativ
model asosida
xorijiy tilni o‘qitish quyidagicha ko‘rib chiqilishi mumkin:
1-kvadrant. Xorijiy tilda yangi mavzuni oldingi bilimlarga asoslanib muhokama
qilish, shu bilan o‘qituvchi talabalarning tegishli fanlar bo‘yicha yangi mavzu
tushunchalari bilan tanishligini aniqlaydi. Ushbu bosqichda moslashtirilgan matn
ishlatiladi, o‘qituvchi talabalarni yangi lug‘at bilan tanishtiradi, xorijiy va ona tillarida
ta’riflar beradi. Agar kerak bo‘lsa, yangi lug‘atni yaxshiroq tushunish uchun vizual
materiallardan foydalaniladi.
2-kvadrant. Ushbu bosqichda leksik-grammatik va fonetik mashqlar bajariladi.
Oddiy haqiqiy kasbga yo‘naltirilgan matnlar o‘qish, tarjima qilish va tinglash uchun
ishlatiladi.
3-k
vadrant. Ushbu bosqichda haqiqiy matn, shuningdek uning og‘zaki yoki yozma
tarjimasi o‘qiladi. Yangi leksik birliklarni o‘zlashtirishga qaratilgan til mashqlari,
shuningdek matnning umumiy tushunchasini tekshirishga qaratilgan nutq mashqlari
pirovardida talabalarning olingan ma’lumotlarni sintez qilish va tahlil
etish
ko‘nikmalarini, shuningdek, muayyan kasbiy lug‘atdan foydalangan holda bahslashish va
umumlashtirish qobiliyatini rivojlantirishga yordam beradi.
4-kvadrant. Ushbu bosqichda murakkabligi oshgan haqiqiy matnlardan
foydalanish tavsiya etiladi (masalan, ilmiy maqolalar, texnik ko‘rsatmalar va boshqalar).
Bu yerda til materialining assimilyatsiyasi va tarkib jihatining assimilyatsiyasi kuzatiladi.
Ushbu bosqichning mashqlari olingan bilimlarni va shakllangan ko‘nikma va malakalarni
o‘zlashtirish va baholashni nazorat qilishga qaratilgan.
Universitetning xorijiy til o‘qituvchilari oldida o‘z fanlarini xorijiy tildagi kasbiy
tezaurus shaklida taqdim etish vazifasi turibdi va talaba, o‘z navbatida, ushbu bilim
tizimlari to‘plamini kasbiy sohada o‘zlashtirishi va uni samarali kasbiy aloqa maqsadida
mutaxassis o‘zining shaxsiy tezaurusiga aylantirishi kerak. Shunday qilib, mutaxassisning
shaxsiy tezaurusini amaliy bilimlar, kasbiy yo‘naltirilgan o‘qitish jarayonida shakllangan
kasbiy tajriba, ishlab chiqarish amaliyoti, shuningdek, so‘zning keng ma’nosida turli xil
kasbga yo‘naltirilgan matnlardan olingan nazariy bilimlar to‘plami sifatida aniqlash
mumkin.
Texnologiya deganda
“ta’lim maqsadlariga erishish uchun shaxsiy va instrumental
vositalarni amalga oshiradigan o‘quv va tarbiyaviy kognitiv vazifalarni hal qilishga
qaratilgan o‘qituvchining o‘quv faoliyati va talabalarning o‘quv
hamda kognitiv
faoliyatining o‘zaro bog‘liq harakatlari (texnikasi) tizimi tushuniladi”
.
Xorijiy tillarni o‘qitishning zamonaviy usullarining antropotsentrik paradigmasi va
lingvistik ta’limning samarali tabiati sharoitida talaba o‘z ta’lim mahsulotlarini yaratish
jarayonida dunyoning yagona ijtimoiy-
madaniy rasmini o‘zlashtirishga qodir bo‘lgan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
84
o‘quv jarayonining faol va to‘laqonli subyektiga aylanadi [Koryakovseva 2018: 35].
Shaxsiy ta’lim mahsuloti deganda “tadqiqot, ijodiy, amaliyotga yo‘naltirilgan, o‘quv va
ma’lumotnoma xarakteridagi axborot va matnli mahsulot, shuningdek talabalar
tomonidan o‘rganilgan, ularning mustaqil ishlashini ta’minlaydigan o‘quv va kognitiv
faoliyat usullari (texnikasi) tushuniladi
”
[Galskova 2018: 247].
Tezaurus tipidagi o‘quv terminologik lug‘atni yaratish texnologiyasi quyidagi
sxemada
keltirilgan
bir
nechta
ketma-
ket
qo‘llaniladigan
harakatlarning
kombinatsiyasini o‘z ichiga oladi:
Tezaurus tipidagi inglizcha-ruscha-
o‘zbekcha terminologik lug‘atini yaratish
texnologiyasi
Tezaurus tipidagi inglizcha-ruscha-
o‘zbekcha terminologik lug‘atini yaratish maqsadini belgilash
Universitetning nofilologik yo‘nalishlari talabalarining xorijiy tilni o‘rganishga motivatsion
tayyorgarligi darajasini aniqlash
Tezaurus tipidagi inglizcha-ruscha-
o‘zbekcha terminologik lug‘atni yaratish bo‘yicha loyiha
faoliyatini tashkil etish
Loyiha ishining tuzilishi
Tezaurus tipidagi inglizcha-ruscha-
o‘zbekcha terminologik lug‘at
korpusini yaratish
1. loyiha
mavzusini,
loyiha
turini,
ishtirokchilar sonini tasdiqlash;
2. tezaurus
tipidagi
inglizcha-ruscha-
o‘zbekcha terminologik lug‘at
korpusini
yaratish;
3. xorijiy tili darslarida guruhlarda olingan
ma’lumotlarning oraliq muhokamalarini
o‘tkazish;
4. loyihalarni taqdim etish va himoya
qilish;
5. loyiha natijalarini jamoaviy muhokama
qilish, ekspert baholash (kafedra professor-
mutaxassislarini
jalb
qilgan
holda
ekspertizadan o‘tkazish);
6. olingan natijalarni amaliyotga tatbiq
etish.
1. leksik birliklarni tanlash uchun
matnlarni mantiqiy va konseptual tahlil
qilish;
2.
yetakchi asosiy atamalarning lug‘at
konseptual maqolalarini shakllantirish;
3. asosiy tushunchalar va ularning
ta’riflarini tanlash;
4. o‘zbek tilidagi so‘zlarning assosiativ
bog‘lanishlarini aniqlash;
5. inglizcha-ruscha-
o‘zbekcha terminologik
lug‘atni, shu jumladan tasnifdagi barcha
so‘zlarni va ideografik
qismlarni tuzish.
Tezaurus tipidagi inglizcha-ruscha-
o‘zbekcha terminologik lug‘atning elektron shaklini ishlab
chiqish.
Tezaurus tipidagi inglizcha-ruscha-
o‘zbekcha terminologik lug‘atni yaratish
texnologiyasini batafsil ko‘rib chiqamiz.
Shaxsiy ta’lim mahsuloti sifatida o‘quv terminologik lug‘atini yaratishdan maqsad
individual motivatsiyalangan talabaning o‘z ta’limiga, uning darajasi va sifatiga
munosabatini rivojlantirish, shuningdek mutaxassislik bo‘yicha katta hajmdagi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
85
ma’lumotlar bilan mustaqil ishlash ko‘nikmalarini egallash, kerakli ma’lumotlarni
tanlash,
turli manbalar, olingan ma’lumotlarni tahlil qilish va asosli xulosalar chiqarish
qobiliyatidir. Lug‘atni yaratish ustida ishlash jarayonida talabaning shaxsiy rivojlanishi
kognitiv, qiymatga yo‘naltirilgan tajriba, o‘zaro ta’sir va o‘zini o‘zi anglash tajribasi tufayli
sodir bo‘ladi.
Yuqoridagilarga asoslanib, lug‘at yaratishni boshlashdan oldin o‘qituvchi
talabalarning umuman ta’lim faoliyatiga va xususan xorijiy tilni o‘rganishga motivatsion
tayyorgarligi darajasini aniqlashi, shuningdek talabalarning o‘z mutaxassisligi bo‘yicha
xorijiy tilni o‘rganishga bo‘lgan qiziqish darajasini aniqlashi kerak.
Kasbiy xorijiy tilni o‘qitishda terminologik xarakterdagi leksik birliklarni tanlash
mezonlari mazmuni va miqdoriy tarkibi bo‘yicha o‘qitishning maqsad va vazifalariga
bog‘liq.
Tadqiqot ishimizda tezaurus tipidagi lug‘atni ishlab chiqishda biz leksik birliklarni
tanlashning quyidagi mezonlariga amal qildik:
1. Yetarlilik mezoni, uning asosida kelajakdagi mutaxassisning kasbiy faoliyati
to‘g‘risidagi ma’lumotlarni saqlash va uzatish uchun kalit bo‘lgan leksik birliklar
aniqlanadi.
2.
Tezaurus tipidagi terminologiya lug‘atiga nafaqat mutaxassislik atamalarini,
balki tanlangan sohaning umumiy, umumiy ilmiy, umumiy texnik lug‘atlarini va umumiy
terminologiyasini kiritishni nazarda tutadigan chastota mezoni.
3. Muayyan mavzuning leksik birliklari tanlangan tematik mezon. Leksik birliklarni
tematik asosda guruhlash “qishloq xo‘jaligi” sohasining
“Dorivor o‘simliklarni yetishtirish
va qayta ishlash yo‘nalishi”
bo‘yicha “
xorijiy til
”
fanining ish dasturiga kiritilgan mavzular
bo‘yicha amalga oshiriladi. Xorijiy tildagi kasbiy muloqotni o‘rganish jarayonida talabalar
jami 10 ta
mavzuni o‘rganishlari kerak.
4. Integrat
siya mezoni, uning asosida “qishloq xo‘jaligi” sohasining
“
Dorivor
o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash yo‘nalishi”
asosiy fanlarga taalluqli leksik
birliklar tanlanadi. Ushbu mezonni qo‘llash ingliz tilida terminologik xarakterdagi leksik
birliklarni tanlashga yordam beradi, ularning ekvivalentlari rus va o‘zbek tillarida
talabalar tomonidan o‘zlarining kasbiy ta’lim sohalarida doimiy ravishda foydalaniladi.
5.
Lingvistik xarakter mezonlari: so‘zlarning muvofiqligi mezonlari, noaniqlik,
semantik qiymat. Bizning ishimizda ushbu mezonlar ma’lum mavzular bo‘yicha lug‘at
konseptual maqolasini tuzishda hisobga olinadi.
Leksik minimumning mazmuni va miqdoriy tarkibi bo‘yicha ish dasturlari va
“
xorijiy til
”
namunaviy dasturining tahlili shuni ko‘rsatdiki, zarur leksik materiallar soni
1500 dan 3000 leksik birlikgacha o‘zgarib turadi, ulardan 1200–
1700 leksik birlik
samarali darajada o‘zlashtirilishi kerak.
Bizning fikrimizcha, ushbu birliklarning soni sifat bilan bog‘liq bo‘lishi kerak,
chunki amaliyot shuni ko‘rsatadiki, “
oqilona
”
miqdor va
“
munosib
”
sifatga rioya qilish
talabalar tomonidan leksik birliklarni yetarli darajada o‘zlashtirishga, birlashtirishga va
kasbiy aloqada foydalanishga olib keladi. Shunday qilib, o‘qituvchi va talaba faoliyat
sohasi bo‘yicha keng qo‘llaniladigan kalit so‘zlarni (xorijiy tildagi kasbiy tezaurus bazasi)
aniqlashlari kerak, ular atrofdagi so‘zlar bilan birgalikda kelajakdagi mutaxassisning
xorijiy tildagi kasbiy og‘zaki va yozma muloqotida qo‘llaniladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
86
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Galskova N. D., Gez N. I. Chet tillarini oʻqitish nazariyasi. Lingvodidaktika va
metodika: tilshunoslik universitetlari va oliy pedagogika oʻquv yurtlarining chet tillari
fakultetlari talabalari uchun darslik.
–
[6 nashr.].
–
Moskva: Akademiya, 2009.
–
246 b.
2.
Galskova N. D., Gez N. I. Chet tillarini oʻqitish nazariyasi. Lingvodidaktika va
metodika: tilshunoslik universitetlari va oliy pedagogika oʻquv yurtlarining chet tillari
fakultetlari talabalari uchun darslik.
–
[6 nashr.].
–
Moskva: Akademiya, 2009.
–
336 b.
3.
Abdulmyanova I. R. Kasbiy ta
’
limning maqsadi sifatida shaxsning kasbiy
tezaurusini shakllantirish / I. R. Abdulmyanova / / Tomsk Davlat Pedagogika universiteti
Axborotnomasi.
–
2010.
–
№. 2.
–
bb. 36-39.
4.
Cummins
J.
Cognitive/academic
language
proficiency,
linguistic
interdependence, the optimum age question and some other matters / Working Papers
on Bilingualism.
–
1979. P. 198
–
202.
5.
Xaleeva I. I. Osnovi teorii obucheniya ponimaniyu inoyazichnoy rechi
(podgotovka perevodchika) / I. I. Xaleeva.
–
Moskva, 1989.
6.
Safonova V. V. Chet tillarini oʻqitishda ijtimoiy
-madaniy yondashuv. Moskva: Oliy
Maktab, Amskort International, 1991. 231 b.
