Развитие координационных навыков у детей 7-8 лет с помощью модульной технологии

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Development of coordination skills in children aged
7

–

8 years using modular technology

Laziz KHOLMURODOV

1

Institute of Physical Education and Sports

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received July 2024

Received in revised form

15 July 2024

Accepted 25 July 2024

Available online

15 August 2024

This article is based on the results of pedagogical research

that considers age characteristics and the use of the Kurugov

teaching method in the development of coordination skills of
children aged 7

–

8 years in extracurricular activities.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss7/S-pp62-69

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

balance,

physical development,

extracurricular activities,

circular method,

coordination skills,

modular technology,

motor response.

Modulli texnologiya orqali 7

–

8 yoshdagi bolalarning

koordinatsion qobiliyatlarini rivojlantirish

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

muvozanat saqlash,

jismoniy rivojlanish,

darsdan tashqari

mashgʻulot,

aylanma mashg‘ulot uslubi,

koordinatsion qobiliyatlar,

modulli texnologiyasi,

harakat reaksiyasi.

Mazkur maqolada darsdan tashqari mashg‘ulotlarda

7

–

8 yoshdagi bolalarning koordinatsion qobiliyatlarini

rivojlantirishda yoshga xos xususiyatlarini inobatga olish

hamda aylanma mashgʻulot uslubi mashgʻulotlarda qo‘llash
bo‘yicha pedagogik tadqiqot natijalari asoslangan.

1

PhD, Associate Professor, Research Institute of Physical Education and Sports, Chirchik city, Uzbekistan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2024) / ISSN 2181-1415

63

Развитие координационных навыков у детей 7–8 лет

с помощью модульной технологии

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

равновесие,

физическое развитие,

внеклассная деятельность,

круговой метод,

координационные

способности,

модульная технология,

двигательная реакция.

Данная статья основана на результатах педагогического

исследования

по

развитию

координационных

способностей детей 7

-

8 лет во внеклассной деятельности, с

учётом

возрастных

особенностей

и

применением

кругового метода на занятиях.

DOLZARBLIGI

Bugungi kunda

boshlang‘ich ta’lim tizimi ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lib, ularda

bola shaxsini har tomonlama rivojlantirish, normal hayot faoliyati uchun qulay

sharoitlarni yaratishga qaratilgan milliy ta’lim tizimi mavjud. So‘nggi yillarda amalga

oshirilgan ilmiy tadqiqotlar, kam harakatchan turmush tarzi tufayli rivojlanishida,

jumladan, muvozanat saqlash qobiliyatining rivojlanishida ortda qolayotgan bolalar soni
ortib borayotganligidan dalolat bermoqda. Shuning uchun ham bolalarning jismoniy

tarbiyasida yangi pedagogik uslubiyatlarni, texnologiyalarni va yondashuvlarni ishlab
chiqish chora-

tadbirlari ustuvor yo‘nalishlardan biri bo‘lib qolmoqda. Jismoniy tarbiya

uslubiyatidagi kamchiliklar, boshlang‘ich yoshdagi bolalar harakat faoliyatining
noratsional tashkil qilinishi, olimlar tomonidan ushbu yoshdagi bolalarning ta’lim

-tarbiya

tizimi sohasining dolzarb muammosi sifatida qaralmoqda.

Respublikasizda ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish,

bolalarni har tomonlama

intellektual, axloqiy, estetik va jismoniy rivojlantirish, ta’lim

-tarbiya berish orqali ularni

ta’lim jarayoniga sifatli tayyorlash, zamonaviy ta’lim dasturlari va texnologiyalarni joriy

etish masalalariga e’tibor yanada kuchaytirilmoqda. Mazkur ma’lumotlarni inobatga
olgan holda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ta’lim

-

tarbiya va sog‘lomlashtirish

jarayonini samarali tashkil etish masalasi

–

kechiktirib bo‘lmas vazifalardan biri

hisoblanadi [1].

TADQIQOT MAQSADI:

Aylanma mashgʻulot uslubi orqali

9

–

10 yoshdagi bolalarning koordinatsion

qobiliyatlarini

rivojlantirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.

TADQIQOT VAZIFALARI:

Darsdan tashqari mashg‘ulotlar jarayonida 9–

10 yoshdagi bolalarning

koordinatsion qobiliyatlarini rivojlantirish uchun

aylanma mashgʻulot uslubini rejasini

ishlab chiqish;

Darsdan tashqari mashg‘ulotlarida 9

-10 yoshdagi bolalarning jismoniy rivojlanishi,

jismoniy tayyorgarligi

darajalarini uzviyligini ta’minlashga aylanma mashgʻulot uslubi

samaradorligini asoslash.

TADQIQOT NATIJALARI VA UNING MUHOKAMASI

Bolalarning yosh xususiyatlarini inobatga olgan holda darsdan tashqari jismoniy

tarbiya mashgʻulotining tayyorlov qismi soʻnggida modulli texnologiyadan foydalanishda

asosiy qismiga ajratilgan vaqtni qisqartirish ahamiyatsiz. Chunki, maxsus jismoniy

mashqlar majmuasi bolalarning jismoniy faolligini oshiradi, bu esa, mashgʻulotning

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2024) / ISSN 2181-1415

64

umumiy samaradorligini pasaytirmaydi, chunki modulning yoʻnalishi nafaqat yangi

harakatlarni oʻrganish, balki rivojlantirishda bolalarning umumiy jismoniy
tayyorgarligini oshirishga ham ta’sir qiladi.

Tadqiqot davomida boshlangʻich sinf bolalarining koordinatsion qobiliyatlarini

rivojlantirish noodatiy sharoitlarda tashkil qilinib, doimiy ravishda murakkablashib,

imkon qadar harakat amallarini bajarish deyarli avtomatizm darajasiga olib keldi.

1-

rasm. Boshlangʻich sinf oʻquvchilari uchun koordinatsion qobiliyatlarini

rivojlantirishning alohida modulini rejalashtirish uslubiyati

Har bir modul 4 ta bosqichdan iborat boʻlib, yurish, yugurish va

umumrivojlantiruvchi mashqlar majmuasini oʻz ichiga olgan mashgʻulotning tayyorlov
qismidan soʻng (asosiy qismni boshlashdan oldin) amalga oshirildi. Har bosqichda

mashqlar bajarilgandan soʻng, mashgʻulotning asosiy qismi davom etdi, uning mazmuni
ikkala guruh uchun (TG va NG) ham bir xil boʻlib, darsdan tashqari jismoniy tarbiya

(sport toʻgaragi) mashgʻulotlari dastur talablariga asosan olib borildi

(1-rasmga qarang).

Boshlangʻich sinf oʻquvchilarining koordinatsion qobiliyatlarini rivojlantirishda

umumrivojlantiruvchi mashqlar, mushak guruhlari boʻyicha choʻzish mashqlari,
akrobatik va gimnastikaning turli xil oddiy elementlari bilan mashgʻulotlarni olib borish

samarali usul hisoblanadi. Avvalambor bolalarning harakat amallarini samarali

oʻzlashtirishlari uchun mashgʻulotlar tashkil qilishda sport zalida xavfsizlik va oʻzini

tutish qoidalari rioya qilish boʻyicha koʻrsatmalar berib borish tavsiya etiladi. Aylanma
mashgʻulot uslubini qoʻllash sport toʻgaragining tashkiliy

-uslubiy shaklidir. Aylanma

mashgʻulot uslubi organizmning barcha mushak guruhlariga, shuningdek, yurak

-qon

tomir va nafas olish tizimlariga teng ravishda yuklamani me’yorlashni ta’minlaydi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2024) / ISSN 2181-1415

65

1-jadval

Boshlang‘ich sinf oʻquvchilarining koordinatsion qobiliyatlarini

rivojlantirishning yillik mashgʻulot dasturi

T/r

Nazorat mashqlari mazmuni

Oylar

Mashgʻulotlar

soni

1.

Harakat reaksiyasi qobiliyati (koʻrish va eshitish reaksiyasi)

Sentyabr

10

2.

Muvozanat saqlash funksiyasi

Oktyabr

10

3.

Fazoda harakatlanish qobiliyati

Noyabr

10

4.

Harakat koʻrsatkichlarini tabaqalashtirish qobiliyati

Dekabr

10

5.

Ritmik harakat qobiliyati

Yanvar

10

6.

Harakatlarni tartibga solish

Fevral

10

7.

Koordinatsion narvonidagi mashqlar texnikasiga oʻrgatish

Mart

10

Aprel

10

8.

Yakuniy

nazorat me’yorlari

May

10

Izoh:

Mazkur mashgʻulot dasturiga bolalarning yoshi, jinsi va yosh xususiyatlarini

hisobga olgan holda oʻzgartirishlar kiritilishi mumkin. Darsdan tashqari jismoniy tarbiya
mashgʻulotlari “Nizom” talablariga amal qilgan holda tashkil qilinishi lozim.

Harakat faolligining turli vositalaridan foydalangan holda ushbu mashqlar

yordamida organizmning barcha guruh mushaklarini qizdirish, shundan soʻng

koordinatsion qobiliyatlarini rivojlantirish uchun ishlab chiqilgan modulli texnologiyani

mashgʻulotlarda qoʻllash ijobiy natija beradi. Shuningdek, Biz oʻrgatish modulli
texnologiyasini amalda qoʻllash va boshlang‘ich sinf yoshdagi bolalarning koordinatsion

qobiliyatlarini rivojlantirish uchun yillik mashgʻulot dasturini ishlab chiqdik (1

-jadvalga

qarang).

Modulning kirish bosqichida har bir stansiyadagi mashqlarni bajarish va oʻtishda

ixtiyoriy tezlikda, vaqtni hisobga olmagan holda amalga oshirilib, ularni bajarishda

pauzalarsiz kompleksda va qayta takrorlashlar bilan amalga oshiriladi (2

–

3 marta

–

3 seriya). Belgilangan vazifani tushuntirishga koʻproq vaqt ajratiladi va uni sinov varianti

sifatida bajarib koʻrishlari mumkin. Mashqlar bajarishni oʻrganilib boʻlgandan soʻng,
mashgʻulotning rivojlantiruvchi bosqichiga oʻtish, bu yerda mashqlar majmuasi

oʻzgarishsiz qoladi, lekin yuklamaning ortishi, shiddati va bajarish ketma

-

ketligi oʻzgaradi

(2

–

3 marta

–

3 seriya). Koordinatsion qobiliyatlarini rivojlantirish uchun barcha

modullarda talabalar guruhini 2 ta kichik guruhga boʻlish mumkin (Harakat reaksiyasi
qobiliyati modulidan tashqari). Har bir seriyadan soʻng oddiydan murakkabga tamoyiliga

muvofiq dam olinadi. Bu nafaqat mashgʻulotning yuqori motor zichligini saqlab qoladi,

balki tashkilotchilik darajasini va yangi vazifani bajarishga tayyorligini oshiradi va har bir

mashgʻulotda oʻquvchilarga texnik xavfsizlik qoidalariga rioya qilishni eslatib turish

tavsiya etiladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2024) / ISSN 2181-1415

66

2-

rasm. Boshlangʻich sinf bolalarida harakat reaksiya qobiliyatini rivojlantirish

modulining tuzilishi va mazmuni

HARAKAT REAKSIYASI QOBILIYATI

Harakat reaksiya qobiliyati butun organizm yoki uning bir qismi tomonidan

oldindan ma’lum boʻlgan (noma’lum) signalga muvofiq butun yoki qisqa muddatli

harakatni tez va aniq bajarish qobiliyatidir. Oddiy va murakkab reaksiyalarning

koʻrsatkichlari mavjud boʻlib, ular orasida aniq bogʻliqlik yoʻq, chunki oddiy reaksiyalar
tugʻma omil bilan belgilanadi va atrof

-

muhit ta’siridan nisbatan barqaror boʻladi,

murakkab reaksiyalar esa ijtimoiy omillar

–

ta’lim

-

tarbiya ta’siriga bogʻliq. Bu yoshdagi

bolalarda harakat reaksiyasi (eshitish, koʻrish) qobiliyati qarama

-qarshilik holatini aniq

baholash va ularga oqilona harakat amallari bilan javob berish qobiliyati orqali
belgilanadi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2024) / ISSN 2181-1415

67

3-

rasm. Boshlangʻich sinf bolalarida muvozanat saqlash qobiliyatini rivojlantirish

modulining tuzilishi va mazmuni

MUVOZANAT SAQLASH QOBILIYATI

Muvozanat saqlash qobiliyati

–

statik va dinamik harakatlar vaqtida tananing

imkon qadar barqarorligini saqlab turish darajasi tushuniladi: yurishda, akrobatik

mashqlarni bajarishda, murakkab koordinatsion harakatlarni bajarish va boshqalarda.

Bolalarning muvozanat saqlash funksiyasini rivojlantirishda murakkab oʻzgaruvchan

harakatlarni bajarishda, zarurat tugʻilganda tananing statik holatida yoki ma’lum bir vaqt
oraligʻida harakatni bajarish barqarorligini ushlab turish orqali namoyon boʻladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2024) / ISSN 2181-1415

68

2-jadval

Tadqiqot boshida va yakunida tajriba va nazorat guruhi 7

–8 yoshdagi (oʻgʻil va qiz)

oʻquvchilarning koordinatsion qobiliyatlari rivojlanishi koʻrsatkichlari

dinamikasi

T/r

Koordinatsion qobiliyatlari

nazorat mashqlari mazmuni

G

u

ru

h

la

r

Tadqiqot

boshida

(

𝒙

̅

±σ)

Tadqiqot

oxirida

(

𝒙

̅

±σ)

t

P

1.

Harakat reaksiyasi (chizgʻichni

ushlash), sm

TG

18,14±3,22

14,35

±4,

27

4,32

<0,05

NG

17,26

±4,

42

15,28

±3,

71

1,42

>0,05

2.

Muvozanat saqlash funksiyasi

(Romberg sinovi), s

TG

8,27

±3,

41

11,11±3,53

3,84

<0,05

NG

7,17±4,31

10,14±3,49

1,28

>0,05

3.

Fazoda harakatlanish (oʻng va

chap qoʻl bilan belgilangan

oʻlchamni aniqlash), sm

TG

8,52

±3,

19

5,58

±2,

54

4,47

<0,05

NG

7,39

±

2,04

6,79

±1,

62

1,33

>0,05

4.

Harakat koʻrsatkichlarini

tabaqalashtirish (Tennis toʻpini

50% uzoqlikdan uloqtirish) sm

TG

108,24±13,15

92,41±16,56

3,85

<0,05

NG

112,38±9,12

99,58±12,24

1,12

>0,05

5.

Ritmik qobiliyat (belgilangan

ritmda sakrash), s

TG

2,13±0,23

1,03±0,28

4,39

<0,05

NG

1,69±0,56

1,11

±0,5

3

1,41

>0,05

6.

Harakatlarni muvofiqlashtirish

(Gimnastika tayoqchasi ustidan

sakrash), s

TG

12,58±1,88

9,67±1,82

4,53

<0,05

NG

11,31±1,71

10,53±1,73

1,23

>0,05

Tadqiqot yakunida modulli texnologiya

ni darsdan tashqari mashgʻulotlarda

qoʻllagandan soʻng, tajriba guruhi oʻquvchilarining harakat reaksiyasi

qobiliyati 22% ga

oshgan, bu k

oʻ

rsatkichlari

18,14±3,22

sm dan 14,35

±4,

27 sm gacha

oʻsganligi aniqlandi

(P<0,05).

Tajriba va nazorat koʻrsatkichlari oʻrtasida sezilarli farqlar bor ekanligi

kuzatildi. Qolaversa, “Chizgʻichni ushlash” testi boʻyicha tajriba va nazorat guruhi
koʻrsatkichlari bilan solishtirganda 17,26±4,42 sm dan 15,28±3,71 sm gacha (8%)

sezilarli oʻzgarishlar kuzatilmadi (2

-jadvalga qarang).

4-rasm. Tadqiqot boshida va oxirida 7

–

8 yoshdagi tajriba va nazorat guruhi

bolalarining “Harakat reaksiyasi” qobiliyati koʻrsatkichlari dinamikasi.

0

5

10

15

20

Tajriba guruhi

Nazorat guruhi

18,14

17,26

14,35

15,28

Tadqiqot boshida

Tadqiqot oxirida

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2024) / ISSN 2181-1415

69

Darsdan tashqari

mashgʻulotda muvozanat saqlash qobiliyati nazorat testi boʻyicha

tadqiqot yakunida 37% ga oshgan. Bu koʻrsatkichlari 8,27±3,41 s dan 11,11±3,53 s gacha

oʻsganligi (P<

0,0

5) va tajriba va nazorat guruhi oʻrtasidagi sezilarli farqlardan dalolat

beradi. Rombert nazorat sinovi boʻyicha tajriba va nazorat guruhi natijalari bilan

solishtirganda 7,17±4,31 s.dan 15,28±3,71 s.gacha (11%) sezilarli oʻzgarishlar

kuzatilmadi (4-rasmga qarang).

Xulosa

o‘rnida shuni aytish mumkinki, aylanma mashgʻulot usuli bolalarning

barcha mushak guruhlariga, shuningdek, yurak-qon tomir va nafas olish tizimlariga

yuklamani ta’sirini me’yorlashda yuqori samarali ekanligini koʻrsatdi. Maxsus tanlab
olingan mashqlar hajmi, shiddati, davomiyligi va takrorlash sonini me’yorlash orqali

bolalarning yangi harakat amallarini sifatli shakllantirishga yordam berishi tajriba

asoslandi. Ushbu uslubiyat natijasida boshlangʻich yoshdagi bolalarning oʻziga xos

shakllanishi va rivojlanishi belgilangan yoʻnalishda olib borilishiga zamin yaratiladi.

Demak, jismoniy mashqlarni tanlashda bolalarning yosh xususiyatlarini inobatga olgan

holda saralash, me’yorlash va belgilash juda ham muhimdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

:

1.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019

-yil 1-oktyabrdagi PQ-4467-son

“Xalq ta’limi tizimidagi maktabdan tashqari ta’lim samaradorligini tubdan oshirish chora

-

tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni

.

2.

Kerimov F.A. Sportda ilmiy tadqiqotlar. Darslik. Toshkent: “Ilmiy texnika

axboroti

–

press nashriyoti” 2023. –

380 b.

3.

Лях В. И.

Развитие координационных способностей у дошкольников. изд.,

«Спорт» –

М.: 2016. –

96 с.

4.

Usmonxajayev T.S., Islomova S.T. Maktabgacha ta’lim muassasalarida jismoniy

tarbiya T.: “Ilm Ziyo” nash. 2006. –

184 с.

5.

Xolmurodov L.Z. Developing the coordination skills of primary class students

//MENTAL ENLIGHTENMENT SCIENTIFIC

–

METHODOLOGICAL JOURNAL.

–

2022.

–

№.

6.

–

P. 54-60.

6.

Xolmurodov L.Z. Effectiveness of the development of function keeping right

balance in primary class students // MENTAL ENLIGHTENMENT SCIENTIFIC

–

METHODOLOGICAL JOURNAL.

–

2023.

–

№. 2. –

P. 215-220.

7.

Холмуродов Л.З. Бошланғич синф ўқувчиларининг мувозанат сақлаш

функциясини ривожлантириш самарадорлиги //Sportda ilmiy tadqiqotlar. –

2023.

–

№. 3. –

B. 68-72.

8.

Холмуродов Л.З. Бошланғич синф ўқувчиларининг координацион

қобилиятларини

ривожлантириш // Sportda ilmiy tadqiqotlar. –

2023.

–

№. 4. –

B. 3-7.