Современное совершенствование навыков использования научно-технических средств прокурора – криминалиста

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Modern improvement of skills in using scientific and
technical means of the prosecutor-criminologist

Bekzod RADJABOV

1

Law Enforcement Academy, Tashkent State University of Law

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2024

Received in revised form

15 September 2024
Accepted 25 September 2024

Available online

15 October 2024

This article presents proposals and recommendations for

their implementation in our national law enforcement practices,

along with an analysis of modern scientific and technical tools

used in the investigation and resolution of crimes, drawing on

the experiences of several developed countries.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss9/S-pp155-167

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

forensic prosecutor,

scientific and technical
means,

unmanned aerial vehicles,

investigative suitcases,
holographic photography,
hydrological examination,
odrological examination,

electronic system "Dare",
virtual inspection of the
scene,

Papilon applications, Adis-
sonda

Прокурор –

криминалистнинг замонавий

илмий–

техник воситалардан фойдаланиш кўникмасини
такомиллаштириш

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

прокурор

-

криминалист,

илмий

-

техник воситалар,

дронлар,

тергов чемоданлари,
голографик суратга олиш,
одрологик экспертиза,

полиграфик текширув,

Мазкур мақолада айрим ривожланган хорижий

давлатлар тажрибасида жиноятларни тергов қилиш ва

фош этишда қўлланилаётган замонавий илмий –

техник

воситалар таҳлил қилинган ҳолда уларни миллий ҳуқуқни
қўллаш амалиётимизга татбиқ этилиши бўйича таклиф ва

тавсиялар ишлаб чиқилган.

1

Senior Lecturer, Law Enforcement Academy, Independent Researcher, Tashkent State University of Law

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

156

“Dare” электрон тизим,
Ҳодиса содир бўлган

жойни виртуал кўздан
кечириш, Папильон,

Адис

-

сонда дастурлар.

Современное

совершенствование навыков использования

научно

-

технических средств прокурора –

криминалиста

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

прокурор

-

криминалист,

научно

-

технические

средства,

беспилотные летательные
аппараты,

следственные чемоданы,

голографическая
фотосъемка,
гидрологическая

экспертиза,
одрологическая
экспертиза, электронная
система «Dare»,

виртуальный осмотр
места происшествия,
приложения Papilon,

Adis-sonda.

В данной статье представлены предложения и

рекомендации по их внедрению в национальную
правоприменительную практику, а также проведен анализ
современных научно

-

технических средств, используемых

для расследования и раскрытия преступлений на примере

опыта ряда развитых стран.

Прокурор

-

криминалистлар сўроқ қилиш, юзлаштириш, ҳодиса содир бўлган

жойни кўздан кечириш, тергов эксперименти, тинтув, экспертиза тергов
ҳаракатларини

ўтказишда, шунингдек, ҳодиса содир бўлган жойдан олинган

ашёвий далилларни ишга алоқадорлигини аниқлашда, ушбу ҳаракатларни амалга
оширишда ўзининг махсус криминалистик

илмий техника воситаларидан

фойдаланади.

Бундай илмий техника воситаларидан фойдаланиш жиноятларни

муваффақиятли фош қилиш ва тергов қилишда юқори самарадорликка етаклайди.

Прокуратура органларини криминалистика техника воситалари билан

таъминлаш, шунингдек, жиноятчиликка қарши курашишни ташкил этиш ва
жиноятларни тергов қилишнинг илмий усулларини ёритувчи махсус ҳуқуқий
адабиётларнинг кириб келиши билан прокуратура органларида бир қатор мавжуд
муаммолар сабаб қуйидаги заруратни юзага келтирди:

–

прокуратура терговчиларига (ёш прокурорларни) жиноятларни очиш,

тергов қилиш, жиноятчиларни фош этишнинг илмий

-

техника имкониятлари

ва усулларини ўргатиш;

–

илмий асосланган криминалистик тавсиялар, энг янги илмий

-

техник

воситаларини тергов амалиётига жорий қилиш, шунингдек, илмий

-

техник

воситалардан тўғри фойдаланиш устидан назоратни амалга ошириш;

–

жиноятларни очишнинг илмий техник воситалари, тактикаси ва

усулларидан фойдаланишнинг ижобий тажрибасини оммалаштириш.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

157

–

Маълумки, ҳуқуқни қўллаш амалиётида тергов ҳаракатларини ўтказиш,

ашёвий далилларни топиш, улардан нусхалар кўчириш, қайд этиш ва тадқиқ этиш
билан боғлиқ ҳаракатлар

замонавий криминалистик –

техник воситалар

ёрдамидан фойдаланган ҳолда

амалга оширилади.

Жиноятчиликка қарши курашиш сиёсатида, криминалистик –

техник

воситалардан фойдаланиш кўпгина дунё мамлакатларининг доимий диққат
марказида бўлиб, айнан криминалистик ва илмий

-

техник воситалар учун моддий

маблағлар ажратиш, сарф

-

харажатлар қилиш мамлакат ҳукумати зиммасидаги

масала ҳисобланади.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 10 августдаги

“Суд

-

тергов фаолиятида шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш

кафолатларини янада кучайтириш чора

-

тадбирлари тўғрисида”ги 6041

-

сонли

Фармонининг 10

-

бандида,

давлат бюджети параметрларида прокуратура

органлари учун ажратилган маблағлар доирасида

ва

бюджетдан ташқари

маблағлари ҳисобидан

прокурор

-

криминалистларни замонавий махсус жиҳозлар

билан таъминлаш чораларини кўриб борилиши белгиланган.

Демак, мазкур фармон билан икки манба орқали прокуратурада илмий

-

техник воситалар билан таъминланади. Биринчиси, ҳар йили прокуратура
органлари учун бюджетдан ажратиладиган маблағларнинг бир қисми бўлса,
иккинчиси, бюджетдан ташқари маблағлар (грантлар, хорижий ташкилотларнинг
ҳомийлик

манбалари, донорлар маблағлари) ҳисобидан амалга оширилади.

Фармоннинг ушбу банди ижросини таъминлаш мақсадида,

2021

йил

давомида, прокуратура терговчилари учун янги

363

та камера,

503

та веб

-

камера,

414

та диктофон республика ва ҳудудий прокуратураларда фаолият олиб

бораётган прокурор

-

криминалистлар

79

та предметни ўзида мужассам қилган

криминалистик

тергов чемоданлари

билан таъминланган.

Ўзбекистон Республикаси Бош прокурорнинг 2021 йил 12 июлдаги

243-

сонли буйруғига кўра, терговда қўлланиладиган илмий

-

техника воситалари

билан таъминлашга бўлган эҳтиёжларни мунтазам равишда ўрганиб бориши,
улардан

фойдаланишга

доир

масалаларни

ҳал

қилиши

прокурор

-

криминалистлар

олдида турган вазифалардан бири ҳисобланади.

Рус олими Ю.

Познанский, “Замонавий техник –

информацион, ахборот

–

коммуникацион технологияларни қўллаш орқали мураккаб тергов ҳаракатларини
ўтказиш ва иш учун зарур бўлган далилий маълумотларни тўплаш, қайд этиш осон
кечади” деб таъкидлайди.

Прокурор

-

криминалист ҳодиса жойини суратга олиш ва видеотасвирга

тушириш нуқтаи назаридан терговда иштирок этиши учун зарурат туғилса,
мураккаб тергов ҳаракатларини ўтказишда ҳодиса содир бўлган жойдаги
версияларни аниқлаш ва кўрсатишда ўта аниқликдаги техник воситаларни
қўллаши

лозимлиги талаб этилади.

Замонавий илмий

-

техник воситаларни тергов амалиётига татбиқ этиш

тергов сифатида ижобий таъсир кўрсатувчи омиллардан биридир. Ҳуқуқни
қўллаш

амалиётида замонавий илмий

-

техник воситалар билан доимий равишда

таъминлаб бориш, маънан эскирган ва яроқсиз ҳолга келиб қолган илмий

-

техник

воситалардан фойдаланиш эса тергов сифатини пасайтиради, жиноятларни фош
этиш даражаси ҳам ўзига яраша ортда қолади.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

158

Ҳозирги

кунда ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш, кўрсатувларни

ҳодиса

содир бўлган жойда текшириш, тинтув, шахсни ушлаш ва адвокатдан воз

кечиш каби процессуал ҳаракатларини суратга олиш, видео тасвирга олишда

замонавий рақамли фотоаппарат, рақамли камералардан фойдаланиб келинмоқда.

Тергов амалиётида замонавий техника воситаларини қўллаш, айниқса

сунъий интеллектдан фойдаланиш

бўйича ҳам қатор чора

-

тадбирлар амалга

оширилиб келинмоқда.

Илғор

тажрибалар

асосида,

тергов

ҳаракатларини

ўтказишда

фойдаланиладиган техника воситалар тергов ишини осонлашишига, далилларни

мустаҳкамлашда жуда қўл келмоқда.

Айниқса, сўнги йилларда

учувчисиз учадиган дронлардан

кечиктириб

бўлмайдиган тергов, тезкор

-

қидирув тадбирларда фойдаланиш ўзининг ижобий

самарасини кўрсатмоқда.

Мамлакатимизда оғир ва ўта оғир жиноятлар бўйича

ҳодиса

содир бўлган

жойни

кўздан

кечиришда,

одамнинг

ташқи

қиёфа

белгиларини

идентификация қилишда

дронлардан фойдаланиш амалиётига катта эътибор

қаратилмоқда

.

Хусусан, давлатимиз раҳбари Ш.Мирзиёев жорий йилнинг 7 июнь куни Ички

ишлар вазирлиги Жамоат хавфсизлиги Департаментининг Мувофиқлаштириш ва

мониторинг қилиш марказидаги ташрифида,

айнан учувчисиз учадиган

дронлардан кенг фойдаланишни

назарда тутадиган тузилма тузилиши, уни

жиноятчиликка қарши курашиш, жамоат хавфсизлигини таъминлаш соҳасида

кенг қўллаш борасида фикрлари алоҳида таҳсинга сазовор.

Прокурор

-

криминалистлар томонидан оғир ва ўта оғир турдаги жиноятлар

бўйича кечиктириб бўлмас тергов ҳаракатларида иштирок этар экан, улар

томонидан янги замонавий криминалистик

-

техник воситалардан фойдаланиш,

уларни тергов амалиётида қўллаш бўйича зарур кўникмалар эга бўлишни талаб

қилинади

.

Янги

замонавий

техник

криминалистик

техника

ҳисобланган

“Matrice 300 RTK”

русумли учувчисиз учадиган дроннинг имкониятларини кўриб

чиқамиз.

Ушбу криминалистик

-

техник восита кенг бурчакли камерага эга бўлиб,

23 маротаба катталаштириш

, қўшимча равишда

8 марта катталаштириш

имкониятини берувчи термал тасвирлагич

ва

лазер масофа ўлчагичига

эга.

Бу криминалистик техник восита ИИВнинг биометрик идентификация

тизимига бевосита уланиб, одамлар кўп тўпланадиган жойларда реал вақт режимида

шахсни суратга олиб, уни биометрик идентификация қилиш (тизим орқали таниб

олиб, унинг шахсига доир маълумотлари келиб чиқиши) имконига эга.

Мазкур

дрондан

автомобил

йўлларида

ҳаракатланиб

кетаётган

автомашиналарни бошқариб кетаётган ҳайдовчиларни суратга олиш орқали

уларни бошқараётган шахсни аниқлашда ҳам фойдаланиш мумкин.

Таъкидланадиган яна бир жиҳати шуки, оммавий тартибсизликлар вақтида

ушбу дронни учириб, оммавий тартиббузарлар, улар орасидаги алоҳида

шахсларни суратга тушириб бир вақтнинг ўзида биометрик идентификация

қилиш

имконининг борлиги (маълумотлар базасидан ушбу шахсга доир

маълумотлари зудлик билан аниқлаб беради), тунги вақтларда қонунбузарлик,

жиноят содир этаётган шахслар ҳақидаги маълумотлар олишдаги криминалистик

-

техник аҳамияти юқоридир.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

159

Мазкур учувчисиз учадиган аппаратлардан келгусида прокуратура

органларида бўлиши, дронлардан оғир ва ўта оғир жиноятлар юзасидан ҳодиса
содир бўлган жойни кўздан кечиришда фойдаланилиши тергов ҳаракатларининг
сифатли бўлишига албатта ўз таъсирини кўрсатади.

Сўнги йилларда техника воситаларидан фойдаланган ҳолда суратга олиш ва

видеотасвирга олиш даражаси йилдан

-

йилга яхшилашиб бормоқда.

“360 градус остида видео ва фотосуратга олиш, максимал тиниқликда

кўрсатиш имкониятида эга бўлган Samsung “Gear 360” русумли камера аппарати
4096 х 2048 дюйм кенгликда фотосурат ва тасвирга олиш имконига эга”.

Бундан ташқари,

виртуал маконни моделлаштириш мақсадида,

виртуал

тизимдан ва визуал эффектлардан кенг фойдаланиб келинмоқда.

“Сўнгги вақтларда виртуал шлемлар майдонга чиқиб келди, дисплейлар

(Oculus “Rift”, HTC “Vive”) ёки смартфонлар учун қабул қилинган расмни
трансляция қилишга ёрдам берадиган дастурий таъминотлар (Samsung

“Gear VR”, “Homido”, “Fibrum”) ишлаб чиқилди”.

Ҳодиса

жойини кўздан кечиришда ишлатилган техник воситалар

ҳодисаларнинг

мураккаб жойларини сферик панорама шаклида тасвирга олиш

имкониятини ҳам тақдим этмоқда.

“Моддий объектларнинг сферик панорама методикаси асосида ўрганилиши,

кейинчалик қотиллик жиноятлари, уйда юз берган ёнғин ва у бўйича тайинланган
судга оид

–

ёнғин экспертизасида қўлланилиб келинмоқда”.

ТДЮУ тадқиқотчиси Б.Ҳамидов ҳам ўзининг монографик тадқиқот ишида,

суратга

олишнинг

стереоскопик

усулидан

голографик

усулига

ўтилаётганлигини,

голографик метод орқали ҳодиса жойидан топилган

объектларни

уч ўлчамда (3D) мустаҳкамлаб,

у ҳақда тўлиқ тасаввурга эга бўлиш

ва объектни ҳар томонлама ўрганишга имконият беради.

Ҳодиса

содир бўлган жойни голографик усулда қайд этиш усули АҚШ,

Россия, Хитой, МДҲ мамлакатларининг баъзиларида ҳодиса жойидаги ашёвий
далилларни қайд этишда голографик методлардан кўплаб фойдаланмоқда.

Б.Ҳамидов суратга олишнинг анъанавий усули ҳуқуқни муҳофаза қилиш

органлари учун етарли даражада қулайлик яратмай (ҳодиса жойидаги
далилларнинг умумий кўринишини, ҳолатини тасвирлайди холос), голографик
усулда суратга олишнинг ижобий томони объектни бир вақтнинг ўзида турли
ҳажмларда

кўриш, мустаҳкамлаш ва тадқиқ этиш имкони борлиги, жиноят содир

бўлган жойни қайта кўздан кечириш, экспертиза ўтказиш, ҳужжатлар ва бошқа
объектларни мустаҳкамлаш ҳамда тадқиқ этиш мумкинлиги деб таъкидлайди.

Ушбу олим томонидан тергов иши самарадорлигини ошириш учун “Адис”,

“Папильон” техник воситаларидан фойдаланиш яхши натижа беришини
таъкидлаган.

Айниқса, қўл бармоқ изларининг электрон нусхаларини олиш учун

“Папильон” тирик сканер тизими, бармоқ изларини зудлик билан аниқлаш
юзасидан тезкор” Папаильон” филтр текширув тизими, одамнинг ташки
қиёфасини

тиклаш бўйича “Папильон” полифейс тизими, шахсни ҳодиса жойида

дактилоскопик идентификация қилиш учун мобил ечим алоқа тизимларининг
афзаллик жиҳатлари ўрганилган.

Дарҳақиқат, ўзида бармоқ изларини акс эттирган ва мамлакатимизда

2012 йилдан буён фойдаланиб келинаётган биометрик паспорт тизими

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

160

жиноятларни фош этишда ўтган йиллардан фош этилмасдан қолган оғир ва ўта
оғир жиноятларни фош этишда жуда ҳам қўл келмоқда.

Республика Бош прокуратурасининг прокурор

-

криминалисти ташаббуси

билан жиноят ишининг батафсил ўрганилиши, шунингдек, жиноят иши бўйича
ҳар

томонлама тергов ҳаракатларини ўтказишни назарда тутувчи пухта

тайёрланган ёзма кўрсатма талабларини қўшимча бажарилиши, бир қатор
ўтказилган тергов ҳаракатлари ва биометрик тизимнинг имкониятларидан
тўлақонли фойдаланиш узоқ йиллардан буён очилмай келган жиноятнинг фош
этилиши сабаб бўлган.

Рақамларга назар ташлайдиган бўлсак, 2023 йилда терговда қонунийликни

таъминлаш мақсадида Республика Бош прокуратурасининг прокуратура
органлари тергов тармоқлари фаолияти устидан назорат бошқармаси ва унинг
қуйи

тармоқлари томонидан прокуратура органларининг терговга қадар

текширув ва дастлабки тергов жараёнида қабул қилинган қарорларининг
қонунийлиги

ва асослилиги ўрганилиб, иш учун аҳамиятли процессуал

ҳаракатларни

ўтказиш ҳақида 6800 га яқин ёзма кўрсатмалар берилган.

Шунингдек,

жиноятчилик

ва

тергов

масалалари

бўйича

қуйи

прокуратураларга 117 та кўрсатма ва топшириқ, 78 та йўналтирувчи хатлар
юборилган.

Терговчиларга процессуал ва криминалистик ёрдам кўрсатишга жиддий

эътибор қаратилиб, бу борда 430дан ортиқ тадбирлар ўтказилган.

Ушбу кўрилган чоралар натижасида прокуратура органларида тергов

қилинган

ишларнинг судларда реабилитация асосларига кўра тугатилиши, тергов

даврида ноқонуний жиноий жавобгарликка тортиш ҳолатлари йилдан

-

йилга

камайиши кузатилиб, 2023 йилда 2018 йилга нисбатан судлар томонидан оқлов
ҳукми

чиқариш 105 тага ёки 30 фоиз, шунингдек, терговда қонунга хилоф равишда

жавобгарликка тортиш 207 тага ёки 97 фоиз камайишига эришилди.

Шунингдек, бу даврда прокуратура органлари терговидан норози бўлиб

йўллаган мурожаатлар сони қарийб 6200 тага камайган.

2023 йилда Республика Бош прокуратураси прокурор

-

криминалистининг

ташаббуси билан узоқ йиллардан буён очилмасдан келаётган

5 та

қотиллик

жинояти фош этилган.

Хусусан, Республика Бош прокуратураси сўнгги йилларда содир этилиб фош

этилмай тергови тўхтатилган оғир ва ўта оғир жиноят ишларини ўрганиб чиқиш
учун жойлардаги прокуратура органларига тегишли тартибда топшириқ хатлари
юборилган.

Айрим фош этилмаган қотиллик жиноятларига оид ишлар Бош прокуратура

томонидан ўрганиб чиқилиб, ҳодиса жойидан олинган бармоқ излари бўйича
муқаддам ўтказилган экспертизалар жараёнида аниқланмаган бармоқ излари
Ички ишлар вазирлиги “Папильон”, “Адис сонда”, биометрик идентификация
тизимидаги бармоқ излари ҳодиса жойидан олинган бармоқ излари билан ўзаро
солиштирилганлиги натижасида жиноят содир этган шахслар аниқланишига
эришилган.

Масалан, Сергели туманида фуқаро С.Д.нинг жасади қотиллик аломатлари

билан топилганлиги, фуқаро Н.М.нинг ўлими юзасидан Бош прокуратура
томонидан ўтказилган терговда фуқаро С.М.Оилавий жанжал замирида хотини

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

161

С.М. оилавий жанжал замирида хотини Н.М. ни пичоқлаб ўлдирганлиги
аниқланган.

Прокурор

-

криминалист ташаббуси билан фош этилиши таъминланган

жиноят ишлари юзасидан амалиётдан кўплаб мисоллар келтириш мумкин.

Жумладан,

Қашқадарё

вилоятида Ғ.Т.нинг ўлими юзасидан қўзғатилган

жиноят иши бўйича 2021 йил 9 апрелда берилган бошқарма кўрсатмасидан сўнг иш
бўйича олинган бармоқ излари бўйича дактилоскопик экспертиза ўтказилган.

Натижада, бармоқ излари фуқаролар О.М. ва А.Т.га тегишли эканлиги

аниқланиб,

улар

жанжал

оқибатида

бундан

9

йил

олдин

Ғ.Т.ни қасддан ўлдирганликлари фош этилган ва уларнинг берган кўрсатувларига
асосан Ғ.Т.нинг жасади 2021 йил 17 октябрда Чироқчи туманидаги даладан
топилди.

Ёки, шу каби Бахмал туманида фуқаро Б.Х.нинг, Пахтаобод туманида

Л.Э. нинг бедарак йўқолганлиги ҳолати бўйича жиноят иши қўзғатишни рад этиш
ҳақидаги

ноқонуний қарорлар бошқарма томонидан бекор қилиниб, жиноят иши

қўзғатилганидан

сўнггина уларнинг қотиллик қурбони бўлганлиги аниқланган.

Хусусан, тергов давомида фуқаро У.Р. рашк замирида Б.Х.ни 7 йил олдин

Т.П. тамагирлик ниятида Л.Э.ни 3 йил олдин қасддан ўлдиргани аниқланиб,
жабрланувчиларнинг жасадлари кўмилган жойдан топилди.

Бундан ташқари, Учтепада Л.К.нинг жасади топилганлиги, Бўстонлиқда

К.А.нинг бедарак йўқолганлиги, Фарғона шаҳрида М.Х.нинг жасади топилганлиги,
Оққўрғонда вояга етмаганлар Ш.М., Ё.У. ва О.С.нинг бедарак йўқолганлиги, Яшнобод
туманида М.А.нинг бедарак йўқолганлиги, Марҳамат туманида И.А.га нисбатан
қотиллик

содир этилганлиги, Нурафшонда И.М.нинг бедарак йўқолганлиги, Деновда

Ш.Ж.нинг бедарак йўқолганлиги, Чинозда И.А.нинг бедарак йўқолганлиги ҳолатлари
юзасидан очилмасдан қолган қасддан одам ўлдириш жиноятлари фош этилган.

Ҳуқуқшунос

Ф.З.Мирзаевнинг фикрига кўра, жиноятларини тергов қилиш

жараёнида илмий

-

техник воситалардан фойдаланиш жиноятларни очиш

самарадорлигини ошириш билан бирга жиноят ишларини юритишга жалб этилган
фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш имконини яратади. Шахсий
дахлсизлик ва хавфсизлик, далилларнинг ишончлилиги илмий

-

техник

воситалардан фойдаланишнинг асосий шартларидан ҳисобланади, тергов
амалиётига

полиграф текшируви ва одрологик экспертиза имкониятларини

кенг жорий қилишни

таклиф қилган.

Полиграф воситасида сўроқни амалга оширишнинг муҳим шарти бу дастлаб

сўроқ қилинувчидан розилик олиш босқичи ҳисобланади, унинг розилиги
олиниши полиграф аппарати уланганда шахс ўзини эркин ва сокин тутиши учун
зарур.

Полиграф техника воситаси орқали сўроқ амалга оширилганда,

полиграфолог томонидан терговчи қарорида кўрсатилган саволларга жавоб олиш
учун шахснинг эмоционал ва психофизиологик ҳолатини ўрганиш орқали сўроқ
қилинувчининг

дастлаб терговига берган кўрсатувларининг рост ёки ёлғонлигига

аниқлик киритилади.

Шахсни

полиграфдан

ўтказиш

тегишли

мутахассис

-

полиграфолог

томонидан амалга оширилиб, бунинг учун терговчи томонидан сўроқ қилинган
шахснинг кўрсатувларининг рост ёки ёлғонлигини аниқлаш мақсадида,

судга оид психофизиологик экспертизаси тайинлаш қарори асосида амалга

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

162

оширади. Мазкур қарорга дастлабки сўроқ баённомаси илова қилиниб, полиграф
текширувига йўналтирилади. Полиграф текшируви натижалари алоҳида қайд
этилиб, унинг хулосаси иш бўйича эксперт хулосаси сифатида баҳоланади.

Кўп ҳолатларда терговчилар жиноят ишининг тергови якуни билан

шахснинг айбли ёки айбдор эмаслиги бўйича далиллар етарли бўлмаганда,
шахснинг психоэмоционал ҳолатини аниқлаш бўйича полиграф текшируви
натижаси якуний натижани беради.

Ф.Мирзаевнинг фикрларини қўллаб қувватлаган ҳолда, оғир ва ўта оғир

жиноятларни

тергов

қилишда,

полиграф,

суд

-

одрологик

экспертиза

имкониятларидан кўпроқ фойдаланишни тергов амалиётига ўзининг тергов
сифати ва самарадорлигига оширишга ўзининг ижобий таъсирини кўрсатади деб
ҳисоблаймиз

.

Полиграф текшируви бўйича 2017 йилда АКШнинг Мэриленд университети

олимлари томонидан тадқиқот амалга оширилган бўлиб, мазкур тадқиқот овоз ва
тана ҳаракатларини таҳлил қилиш орқали сўроқ қилиш давомида берилаётган
кўрсатувларнинг рост ёки ёлғонлик даражасини аниқлаш имкониятига эга бўлган
“Dare” тизимни синовдан ўтказишган. Мазкур синов натижасида “Dare” нинг
ижобийлик даражаси полиграф технологиясидан 5–7 фоизга ошиб 92 фоиздан
эканлиги аниқланган.

В.К.

Толоконников ва М.А.

Барсегянларнинг таъкидлашича, сўнгги вақтларда

Россия Федерацияси Тергов қўмитаси раҳбарияти тергов органларини
криминалистик

-

техник таъминлашга жуда катта аҳамият бераётганлигини, РФ

Тергов қўмитасининг Криминалистика бош марказида катта майдонларни видео
ва фотосуратга олишга мўлжалланган фотоаппаратлар, бедарак йўқолганларни
қидириб

топиш учун учувчисиз учадиган дронлар, сув ва ер ости қидирув

ишларини амалга ошириш учун транспорт воситалари, портатив турли
моддаларни

аниқловчи

спектометр

ва

бошқа

жиҳозлар

билан

таъминланганлигини, криминалистика бош маркази томонидан ҳодиса содир
бўлган жойни

3D модулларини яратиш ва виртуал текширишни назарда

тутувчи “Ҳодиса содир бўлган жойни виртуал кўздан кечириш” уқув

-

услубий

комьпютер дастурини ишлаб чиқишганлигини,

ҳудудий терговчилар

“квартира”, “уйдаги зинапоялар”, “кўча”, “дала”, “ўрмон”, “парк майдони” каби
жиноят жойи макетлари билан ишлаш имкониятига эгалигини, терговчи
криминалистлар фаолиятини ташкил этишдан мақсад тергов сифатини ошириш
бўлиб хизмат қиладидеб таъкидлайди.

Россия Федерацияси Тергов қўмитасининг Криминалистика бош маркази

янги технологиялар билан таъминланган. Хусусан, терговчи

-

криминалистлар

томонидан терговчиларга ўтказиладиган машғулотлар давомида янги
технологиялар билан таништирилади, криминалистика бош марказидан келган
таҳлилий воситалар (хусусан, рақамли маълумотларни тўплаш ва таҳлил қилиш
учун мўлжалланган “U

-

FED” мобиль комплекси, кийимдаги кўринмас бармоқ

изларини аниқлаш имконини берувчи

сияноакрилиант камералар

ва бошқа

дастлабки молекуляр генетик тадқиқот олиб бориш имкониятига эга бўлган

ДНК лабораториялари

имкониятлари билан) тадқиқоти жараёни билан яқиндан

танишиб амалиёт ўташади.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

163

Россия Федерацияси Тергов қўмитасининг Криминалистика бош маркази

суд

-

экспертиза муассасаларининг барча имкониятларига эга бўлиб, замонавий

илмий

-

техника воситалари билан таъминланган.

Прокурор

-

кримналист оғир ва ўта оғир жиноятлар бўйича тузилган тезкор

-

тергов гуруҳи аъзоси сифатида ҳодиса содир бўлган жойга чиққанида илмий

-

техник воситалардан фойдаланиш кўникмасига эга бўлиши лозим.

Ҳуқуқшунос

олим А.

Имомназаров ҳодиса содир бўлган жойни кўздан

кечиришда қўлланиладиган тўрт йирик туркумдаги кримналистик

-

техник

воситалар оптик жиҳозлар, суратга олиш воситалари, ёритиш қурилмалари овоз

ва видеоёзиш қурилмаларини изоҳланган.

Айниқса, кўздан кечиришда дронлардан фойдаланиш самарадорлигини,

ҳодиса

содир бўлган жойни дастлабки кўздан кечиргач, 3D модели орқали кўздан

кечириш афзалликларини баён қилган.

А.Имомназаров илмий

-

техника восита сифатида “Faro Focus 3D” техник

воситаси йўл транспорт ҳодисаси юз берганида ҳодиса содир бўлган жойни кўздан

кечириш, шу билан бирга

уч томонли лазерсканер кўринишини яратиш

самарадорлигини баён қилиб, ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш учун

сунъий ёритиш мосламаларининг ижобий жиҳатларини, замонавий электрон

оптик ўтказгичларнинг “Вес

-

4”, “Релеф

-

1”, “С

-

70” техник жиҳозларининг мавжуд

имкониятларини ёритган.

Бугунги даврда кўплаб жиноятлар ахборот технологиялари воситаси

ёрдамида содир этилаётгани кўплаб жиноятларни фош этиш, улар юзасидан

рақамли далилларни тадқиқ этиш имконига эга бўлган илмий

-

техник воситаларга

нисбатан эҳтиёж ҳам тобора ортиб бормоқда.

Рақамли маълумотларни тўплаш ва таҳлил қилиш учун ишлатиладиган “U

-

FED” мобиль комплекси юқори аҳамият касб этади.

Ушбу мобиль комплекси

–

мобил қурилмалардаги муқаддам ўчириб

юборилган файлларни қайта тиклаш, уларни идентификация қилиш, бошқа

рақамли флеш хотирали дискларда сақлаш, кўчириб олиш имконини беради.

Ушбу мобиль комплекс имкониятларидан фойдаланиш натижасида олинган

натижалардан

–

судга оид компютер техника экспертизаси ўтказишда ижобий

натижага эришилиши мумкин.

Прокурор

-

криминалистлар турли шароитларда оғир ва ўта оғир жиноятлар

бўйича ҳодиса содир бўлган жойларни кўздан кечиришни таъминлашлари учун

уларга бириктирилган ҳаракатдаги криминалистика лабораториялари бўлиши

лозимлигини алоҳида қайд этиш лозим.

Ҳаракатдаги

криминалистика лаборатория

–

ҳодиса

содир бўлган жойга

бориш, малакали кўздан кечириш, излар ва ашёвий далилларни қидириш, қайд

этиш, олиб қўйиш ва дастлабки ўрганиш учун техник жиҳозлар мажмуасига эга

автомобилда ичидаги кўчма лаборатория ушбу кўчма лаборатория прокурор

-

криминалистлар учун бевосита мўлжалланган.

Кўчма

криминалистик

лаборатория

автомашинаси

криминалист

ходимларининг ашёвий далилларни текшириш, олиб қўйиш ва текшириш

мақсадида тезкор

-

қидирув ва тергов ҳаракатлари ўтказиладиган жойларга

бориши учун мўлжалланган.

Мобил криминалистик лаборатория автоном иш режимида даладаги тергов

гуруҳига криминалистик ёрдам кўрсатиш учун мўлжалланган ва камида

8 кишигача бўлган мобил тергов гуруҳининг ишлаши учун мўлжалланган.

Лаборатория автомашинасининг ички томони 6 қисмга ажратилиши керак:

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

164

–

ҳайдовчи

кабинаси ва лаборатория салони;

–

маиший техника тўпламига эга маиший салон;

–

санитария

-

гигиена;

–

ухлаш хонаси,

–

юк бўлими,

–

вақтинча ушлаб турилган шахсларни қамоққа олингандан кейин ташиш,

тергов экспериментларини ўтказиш ва бошқалар учун алоҳида купега эга бўлиши
керак.

Қўшимча

жиҳозларни жойлаштириш ва тергов фаолиятини амалга ошириш

учун микроавтобус томига 2,4 м х 4,5 м ўлчамдаги горизонталь платформа
ўрнатилган (масалан, фото ва видео ёзувлар учун). Унинг фойдали майдони
камида 20 кв.м ташкил қилиши, тергов гуруҳи аъзолари ишлаши учун қулай
бўлиши лозим.

Баллистика соҳасида отиш қуроллари ва гилзалар бўйича гилзотекани

шакллантиришда энг янги замонавий

“Projectina VisionX” баллистик таҳлил

микроскопи

юқори натижа беради.

Ушбу микроскоп

дунёдаги энг кучли ва самарали баллистик таҳлил

илмий техник воситаси бўлиб,

оптик дизайни 1,3х –

243х гача катталаштириш

орқали тасвирларни энг катта визуал аниқликни таъминловчи хусусиятга эга
бўлиб, гилзадаги ёки ўқдаги майда изларни кўриш имконини беради.

Ушбу микроскоп биноклни бураш эмас балки, катталаштириш учун биргина

тугмачани босишни ўзи етарли. Текширув жараёнида қулайликни таъминлаш
учун ва иш унумдорлигини ошириш учун ушбу микроскопда дурбин 30 градусли
кўриш бурчагида жойлаштирилган.

Ушбу микроскоп баллистик тадқиқотларда энг оптимал эргономик ҳосил

қилишда

ёрдам беради.

Ушбу қурилманинг яна бир ижобий хусусияти ўзида хона ёруғлигига мос

равишда ўзгарувчан автоматик ёритувчи чироқларга эга.

Микроскоп дурбини электрон бошқариш панели орқали қўл омилини

аралашувисиз ўзгартириш мумкин.

Ушбу криминалист

-

техника воситаси 360 даражада айланиш ва ҳар қандай

ўлчамдаги далилларни эгиш имконини берувчи таянчлар ёрдамида далиллар
билан ишлаш имконига эга.

95-

233 мм. (3,7

-

9,2 дюйм) каттароқ далиллар билан ишлашда анча қулай

бўлиб, 1м. кенгликдаги жойни эгаллайди.

Ушбу криминалистик техника Швейцария олимларининг янги лойиҳаси

ҳисобланади

.

Ҳодиса

содир бўлган жойни кўздан кечиришда кўз билан кўриш имкони

бўлмаган биологик излар, яширин бармоқ излари, қон ва бошқа тана суюқликлари,
сочлар, бўёқ чиплари, толалар, майда изларни излашда фойдаланиш мумкин
бўлган замонавий ёруғлик тарқатувчи

“

PAGLAB MSA-810

”

қурилмаси

ҳисобланади

.

Ушбу замонавий криминалистик техник ускуна ҳодиса содир бўлган жойда

қулай

масофадан бошқариш имконига эга бўлиб, ўзидан ёруғлик нурлари

тарқатиши орқали изларни сканерлаш ва суратга олиш имконига эга.

Ушбу

техник воситалардан қоронғи жойларни кўздан кечиришда, кўз илғамас биологик

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

165

далилларни излашда зарур бўлиб, уни ички лаборатория шароитида ва ҳодиса
содир бўлган жойларни кўздан кечиришда бевосита фойдаланиш мумкин.

Ҳодиса

содир бўлган жойда пойабзалдан қолган изларни аниқлаш учун

махсус мўлжалланган

“CSL

-

Shoe”

номли янги замонавий криминалистик техник

воситаси бўлиб, ушбу техник восита орқали деворлар, бино ва бинонинг томида
махсус ёруғликлар таратиши йўли орқали пойабзал изларини аниқловчи ва
уларни тикловчи криминалистик

-

техник восита ҳисобланади.

Ушбу техник восита 2 соат (120 минут) узлуксиз ишлаш ва кенгайтирилган

ёруғлик интенсивлигини кучайтириш учун 55 ваттдан юқори Led қаторли
кескинликни таъминловчи контрастли ёритгичли ускуна ҳисобланади.

Шунингдек, ҳодиса содир бўлган жойни текширишда

“SL

-

450”

ксенон

портатив ёруғлик таёқчаси, ҳодиса содир бўлган жойдан олинган ашёлардаги
кўзга кўринмайдиган изларни аниқлаш ва уларни тиклаш имконига эга бўлган

“Cyanoacrylate fuming chamber with Touch Panel”

сенсор панелли тутунли

сияноакрилат камераси, нам ва ўзида биологик элементларни сақловчи
далилларни қуритишга мўлжалланган

“

Drying Cabinet for trace evidence Modell

VTR 850

”

русумли шкафлари прокурор

-

криминалистлар иши учун зарур бўлган

криминалистик техник воситалар жумласидандир.

Жиноятларни фош этиш ва тергов қилишда сунъий интеллектдан

фойдаланиш борасида кўплаб давлатларда ижобий тажриба шаклланиб улгурди.

Айниқса АҚШ, Россия, Германия, Англия, Жанубий Корея, Хитой ва бошқа

ривожланган давлатларнинг ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларида кузатишимиз
мумкин.

Масалан, Англиянинг Rolls

-

Royce Holdings Plc технологик концернига

нисбатан антикоррупцион тергов ҳаракатлари Британия фирибгарликка қарши
курашиш бюроси томонидан ўтказилган. Ravn томонидан ишлаб чиқилган сунъий
интеллект етти кишидан иборат тергов гуруҳига ёрдам бериб, беш кунда олти юз
минг та файлни таҳлил қилиб, ўттиз млн. ҳужжатни текширган.

Тадқиқотчи Б.

Шамсутдинов жиноят процессида сунъий интеллектдан

фойдаланишни икки ёндашув асосида амалга оширилиши мумкинлигини
таъкидлайди.

Биринчидан, сунъий интеллект тизимлари жиноят ишини юритишга масъул

бўлган давлат органлари ва мансабдор шахслар учун

ёрдамчи восита сифатида

,

яъни чекланган доирада кўллаш мумкинлигини эътироф этиб, тергов ва тезкор

-

қидирув

фаолиятини олиб борувчи шахс муайян маълумотларнинг киритилиши

натижасида процессуал ҳужжатларнинг автоматик шакллантирилиши, жиноят
процесси иштирокчилари томонидан ҳужжатларнинг бармоқ изи сканери орқали
имзоланиши, тергов ва суд жараёнларининг автоматик ёзиб олиниши ҳамда инсон
омилисиз оғзаки шаклдан матн шаклига ўгирилиши, тергов жараёнида жиноятга
оид маълумотлар сунъий интеллект томонидан мустақил таҳлил қилиниб, илгари
шунга ўхшаш жиноятни содир этган шахслар ҳақидаги маълумотларнинг қисқа
вақт ичида шакллантирилиши имконига эга бўлади деб таъкидлайди.

Иккинчидан, сунъий интеллект имкониятларидан кенгроқ фойдаланиш

мумкинлигини алоҳида эътироф этади. Бунда, жиноят ишини юритишга масъул
бўлган шахснинг номидан қарор қабул қилиш, жиноят иши натижаларини
олдиндан башорат қилиш, далилларни баҳолаш, терговни амалга ошириши,
қилмишнинг

жиноийлиги ҳақида якуний тўхтамга келиш, шахс ва қилмишнинг

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

166

тавсифидан келиб чиққан ҳолда жазо тайинлаши каби имкониятларга эга бўлиш
мумкинлигини таъкидлайди.

Бизнинг фикримизча, оғир ва ўта оғир жиноятларни тергов қилишда

прокурор

-

криминалистнинг терговчига кўрсатадиган ёрдами билан бир қаторда,

терговда сунъий интеллектдан фойдаланиш янада ижобий натижаларга эга
бўлишнинг калитидир.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

И.Р.Астанов, А.Турғунов. Тергов фаолиятини такомиллаштириш тҳамда

шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилишни таъминлашда прокурор

-

криминалистнинг ўрни.// Жамият ва инновациялар –

Общэство и инноватсии –

Soсiety and innovations speсial issue –

02 (2022) 503-

504 б. ISSN 2181

-1415

2.

Познанский Ю. Н. Информационные технологии как средство повышения

эффективности

деятельности

руководителей

органов

предварительного

следствия в системе МВД России // Труды Академии

управления МВД России.

2017. № 4 (44).

3.

Ковтун Ю.А., Шевцов Р.М., Винокуров Э.А., Архипцев И.Н., Ковтун В.А.

Применение технических средств фото и видеофиксации в ходе производства
осмотра места происшествия: тактические основы и процессуальные аспекты //
Пробелы в российском законодательстве. –

2018.

–

№6. –

С.

274.

4.

Абдурагимова Т.И., Трущенков И.В. Некоторые аспекты осмотра, обыска и

выемки в

целях обнаружения, фиксации и изъятия объектов для производства

судебной компьютерной экспертизы // Теория и практика судебной экспертизы:
международный опыт, проблемы, перспективы. Сборник научных трудов I
Международного форума. –

Москва, 2017. –

С.

29

5.

Садвакасов А.Р. О аудиовизуальной фиксации отдельных объектов при

производстве

осмотра места происшествия // Вестник современных

исследований. –

2018.

–

№

5.4 (20).

–

С. 548

6.

Б.Ҳ.Ҳамидов. Терговчининг процессуал тактик фаолияти ва унда

қўлланиладиган

илмий техник воситалар. Монография. Т.: ТДЮУ 2024. 104

-

б.

7.

А.Имомназаров. Сифатли тергов адолатга гаров. Ўзбекистон Республикаси

Бош прокуратураси “Huquq” газетасининг 2024 йил 22 февралда чоп этилган №8
сони. 3

-

бет.

8.

Ф.З.Мирзаев. Одам ўлдириш жиноятларини тергов қилиш бўйича хориж

амалиёти. //Ҳуқуқий

-

тадқиқотлар журнали. –

Тошкент . 2021 йил №6

9.

Рыжкова А. Бот рассудит. Как искусственный интеллект вживляют в

судебном практику//Русский репортер.

2018. №1

-

2. С.34

-35.

10.

В.К.Толоконников, М.А.Баргесян. Следователь

-

криминалист –

наставник

следователя. Вестник Самарской гуманитарной академии. “Право” 2014 №1 (15) с. 143

-147

11.

Шамсутдинов Б.

//

Жиноят процессида сунъий интеллект// ―Odillik

mezoni‖/№9/2020 йил. 24

-

бет.

12.

Имомназаров

А.Ҳ.

Кўздан

кечириш

тергов

ҳаракатини

такомиллаштиришнинг процессуал ва криминалистик жиҳатлари. 12.00.09

-

Жиноят процесси, криминалистика, тезкор

-

қидирув ҳуқуқи ва суд экспертизаси

йўналишидаги юридик фанлар бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси
автореферати. –

Тошкент. ҲМҚО Академия 2023 й. 17

-

б.

13.

http://www.amkmed.ru/speciallab/special/sp03/

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

167

14.

https://www.projectina.ch/products/comparison-microscopes/visionx

15.

https://www.projectina.ch/products/crime-scene-equipment/paglab

16.

https://www.projectina.ch/products/crime-scene-equipment/csl-shoe

17.

https://www.projectina.ch/products/crime-scene-equipment/drying-cabinets

18.

Британская полиция привлекла ИИ для помощи в раскрытии

преступлений. Хабр. Сообщество IT

-

специалистов //

(Электронный ресурс). –

Режим доступа:

URL: https://habr.com/ru/news/466471/