Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Development of creativity of primary school students
based on new generation textbooks
Kamola NURALIYEVA
Namangan State Pedagogy Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
This article, based on the 4K model, highlights the vital skills
that need to be developed in primary school students in the
21st century. It also offers recommendations for effectively
organizing lessons using an integrated approach. In these
integrated lessons, students are shown methods for quickly and
easily mastering the topics being taught.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss9/S-pp103-107
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
education,
innovation,
4K model,
cooperation,
creativity,
critical thinking,
communication,
integration.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining yangi avlod darsliklari
asosida ijodkorligini rivojlantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ta’lim,
innovatsiya,
4K modeli,
kooperatsiya,
kreativlik,
tanqidiy fikrlash,
kommunikatsiya,
integratsiya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida 4K modeli
asosida XXI asrda rivojlantirish zarur bo‘lgan hayotiy, zaruriy
ko‘nikmalar
yoritilib
berilgan.
Shuningdek,
maqolada
integratsiyalashgan yondashuv asosida darslarni samarali
tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar berilgan. Integratsiyalashgan
usulda tashkil etilgan darslarda o‘quvchilar o‘tilayotgan
mavzularni tez va oson o‘zlashtirish yo‘llari ko‘rsatilgan.
1
Teacher, Namangan State Pedagogy Institute. E-mail: knuraliyeva4980@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
104
Развитие творческих способностей учащихся начальных
классов на основе учебников нового поколения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
образование,
инновации,
модель 4К,
сотрудничество,
творчество,
критическое мышление,
коммуникация,
интеграция.
В данной статье, на основе модели 4К, выделены
жизненно важные и необходимые навыки, которые
необходимо развивать у учащихся начальных классов
в XXI веке. Также представлены рекомендации по
эффективной организации занятий с использованием
комплексного подхода. На комплексно организованных
уроках учащимся демонстрируются методы быстрого и
легкого усвоения изучаемых тем.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 11-
maydagi “2022–
2026-yillarda
xalq ta’limini rivojlantirish milliy dasturini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarori bilan tasdiqlangan
Milliy o‘quv dasturi har bir sinf bosqichi yakunida o‘quvchilardan kutilayotgan natijalar va
bir sinfdan keyingi sinfga o‘tish va o‘quvchi nimaga erishishi kerakligi va baholash jarayonini
tushuntirish bo‘yicha yo‘l
-
yo‘riq ko‘rsatadigan hujjatdir. Milliy o‘quv dasturida quyidagilar
yetakchi o‘rinni egallaydi: izchillik, uzviylik, uzluksizlik, jamiyatni ijtimoiy
-iqtisodiy
rivojlantirish, fan va ilg‘or texnologiyalarni rivojlantirish, xalqaro ta’limning bugungi holatini
hisobga olgan holda ta’lim mazmunini jahon standartlariga moslashtirish, fan va ta’lim
integratsiyasini ta’minlash.
ASOSIY QISM
Hozirgi kunda turli jabhalarda o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Xususan, ta’lim sifatini
tubdan oshirish maqsadida o‘qituvchilar uchun o‘quv dasturlari, uslubiy qo‘llanmalar
ilg‘or xalqaro mezonlarga moslashtirilib, boshlang‘ich sinflarda davlat ta’lim standarti
o‘rniga ilg‘or xorijiy tajribaga asoslangan, bolaga ortiqcha yuklama belgilamaydigan
“Milliy o‘quv dasturi” joriy etildi.
Jamiyat taraqqiyoti uchun ilg‘or fikrlaydigan, qat’iyatli, maqsad sari intiluvchan,
mustaqil qarorlar qabul qiladigan, muammolarni ijobiy hal eta oladigan shaxslar zarur.
Bunday shaxslar iqtisodiyotni rivojlantirishi, jamiyatni boshqarishi va turmushni
farovonlashtirishlari mumkin. Milliy o‘quv dasturida XXI asr ko‘nikmalarini o‘quvchilarga
singdirish orqali ana shunday shaxslarni tarbiyalashga harakat qilinmoqda.
Ma’lumki, xalq ta’limi tizimini 2030
-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasida
belgilangan vazifalarga muvofiq, ilg‘or xorijiy tajribalar asosida 1–
4-
sinf darsliklari “4K”
modeli asosida yangidan tayyorlandi. “4K” modelidan foydalanish ko‘plab sinovlardan
muvaffaqiyatli o‘tdi. Ushbu zamonaviy yondashuv Singapur, Xitoy, Angliya, Finlyandiya,
Estoniya kabi ilg‘or ta’limga ega mamlakatlarda muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda.
Shuningdek, PISA va PIRLS kabi xalqaro reytinglarda yuqori o‘rinlarni egallagan
mamlakatlar ta’lim sohasida “4K” modeli o‘z ichiga olgan kommunikatsiya, kritik fikrlash,
kreativlik, kollaboratsiya kabi ko‘nikmalarga alohida e’tibor qaratmoqdalar. Shuning
uchun ham ular xalqaro reytinglarda yuksak natijalarga erishmoqda.
Boshlang‘ich ta’lim jarayonidagi bunday o‘zgarishlar darslarning qiziqarli va
samarali bo‘lishini ta’minlaydi. Maktablarda ta’lim sifati ko‘p jihatdan yaratilayotgan
darsliklarga bog‘liqdir. Ya’ni, ta’lim standartlariga javob berishi, o‘quvchini qiziqtirishi,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
105
fanga mehrini uyg‘otishi kerak. Shuningdek, darsliklardagi har bir mavzu integratsiya
asosida tashkil etilgan bo‘lib, o‘quvchining dunyoqarashini, tasavvur olamini, tanqidiy
fikrlashini, ijodkorligini va kommunikativ qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgandir.
Darslikdagi har bir mavzuda ushbu ko‘nikmalarni rivojlantirishga xizmat qiladigan
rasmlar, savollar, topshiriqlar, metodikalar va mashqlar mavjud. Bularning barchasi
o‘quvchilarning aqliy salohiyatini yuksaltirishga xizmat qiladi.
Boshlang‘ich sinflar uchun 4K modeli asosida yangi darsliklar ishlab chiqilganligi
katta
muvaffaqiyatdir. Qolaversa, yangi baholash tizimi joriy etildi. U nafaqat ma’lumotni
eslab qolishga balki 4K ko‘nikmalarini rivojlantirishga ham qaratilgan. Bu yangi
innovatsion yondashuvni o‘quvchilarning dunyoqarashida, mustaqil fikrlashida, erkin
tarzda fikrlarini bayon qilishida va ijodkorligida ko‘rish mumkin. XXI asr o‘quvchilarida
XXI asr ko‘nikmalari bo‘lishi lozim. Innovatsion yondashuvni qo‘llashdan asosiy maqsad
ham shu ko‘nikmalarni o‘quvchilarda rivojlantirishdir. Hamda ta’limning asosiy
maqsadi
–o‘quvchilarga bilim berish bilan chegaralanib qolmasdan, balki olgan bilimlarini
hayotda, amaliyotda qo‘llay olishga o‘rgatishdan iborat.
4K modelidan foydalangan holda
ta’lim olayotgan o‘quvchilar o‘rganishga ko‘proq ishtiyoqmand bo‘lishadi va maktabga
borishdan zavqlanishadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, 4K modelidan foydalangan holda
o‘rgangan o‘quvchilar fanlarda yaxshi natijalarga erishadilar.
4K modeli orqali o‘rgangan
o‘quvchilar tanqidiy fikrlash, muloqot, ijodkorlik va hamkorlik ko‘nikmalarini
rivojlantiradilar.
Ushbu metodologiya bolalarni har tomonlama rivojlantirishga
qaratilgan bo‘lib, 4K modeli o‘z tarkibiga 4 ta ko‘nikmani qamrab olgan:
Kollaboratsiya:
darsliklar o‘quvchilarning jamoada ishlash qobiliyatini
rivojlantirishga yordam beradigan tarzda tuzilgan. Bu o‘quvchilarga hamkorlik qilish,
samarali fikr almashish va o‘zaro qo‘llab
-
quvvatlash ko‘nikmalarini o‘rganishga
ko‘maklashadi.
Kommunikativlik:
o‘quvchilar o‘z fikrlarini aniq, ravshan ifodalashga,
suhbatdoshni tinglashga va tushunishga, ma’lumotni yetkazishda til vositalaridan unumli
foydalanishga o‘rganadi.
Kreativlik:
o‘quvchilar o‘z maqsadlariga erishish uchun yangi yondashuvlarni
qo‘llashni o‘rganadi, innovatsion yechimlarni ishlab chiqadilar va ijodiy muammolarni
hal qilish ko‘nikmalariga ega bo‘ladi.
Kritik (tanqidiy) fikrlash:
ushbu metodologiya o‘quvchilarning axborotni tanqidiy
baholash, o‘z fikri va mulohazalarini shakllantirish ko‘nikmalarini rivojlantirishni o‘z
ichiga oladi. O‘quvchilar muammolarga tahliliy nuqtayi nazardan yondashishni o‘rganadi
va mantiqiy fikrlash asosida o‘z nuqtai nazarini shakllantiradi.
Boshlang‘ich sinflarda ushbu 4ta ko‘nikmalarni rivojlantirishda ta’lim muhitining
holati, o‘quv jarayonini tashkil etish usullari, kasbiy ko‘nikmalarni o‘rgatish, o‘qitish
texnologiyalari va usullari, o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabat shakllariga e’tibor
qaratilgan.
Darsliklarni yaratishda bolalarning psixologik holati ham hisobga olingan.
O‘quvchilarning
ijodkorlik va fikrlash qobiliyatini rivojlantirish uchun turli xil rang-
barang rasm va illyustratsiyalardan unumli foydalanilgan. Ilmiy tadqiqotlar shuni
ko‘rsatadiki, bola ma’lumotni matndan ko‘ra tasvirlar orqali tezroq o‘zlashtiradi. Shuning
uchun yangi darsliklar yaratishda matnlar bilan bir qatorda rasmlarga ham alohida
e’tibor berilgan. Yangi darsliklarda oltita grafik qahramonlar mavjud. Dars davomida ular
o‘quvchilar bilan g‘oyibona suhbatlashadi, savol
-javob qiladi, turli topshiriqlar beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
106
O‘qituvchining asosiy quroli darslikdir. Amaldagi darsliklar eng yangi ilg‘or
pedagogik texnologiyalar asosida yaratildi. Agar alifbe kitobini misol keltiriladigan bo‘lsa,
mashq kitobi unga moslashtirilgan ya’ni bir
-biriga paralleldir. Mashq faqat daftarga
yozishdan iborat emas, o‘quvchilar mantiqiy fikrlashni ham o‘rganadilar: yetishmayotgan
harflarni, so‘zlarni topadilar, rasmlar asosida gaplar tuzadilar. Alifbo davridan ijodiy
fikrlash va fikrlarni ifodalashga moslashadilar. Ijodiy ish yozishda 3D rasmlar berilgan.
Ular asosida bola o‘z fikrlarini tasvirlashi mumkin. Umuman olganda darsliklar bola
tushunadigan kreativ yondashgan holda yaratilgan. 1-
sinfda o‘tilgan mavzular keyingi
sinflarda takrorlanib boradi. Bu mavzular haqidagi ma’lumotlar kengayib, ilmiy jihatdan
boyitilib boraveradi.
Bu darsliklarning yana bir yangiligi shundaki, masalan, matematika darsliklarida
tanqidiy va mantiqiy fikrlashga undaydigan va o‘quvchilarning o‘z ustida muntazam
ishlashiga qaratilgan misol-masalalar, topshiriqlar berilgan. Darslikda asosiy mavzudan
tashqari yondosh mavzudan ham foydalaniladi. Agar o‘lchovlar haqida gapiriladigan
bo‘lsa, O‘zbekiston Respublikasi hududi, viloyatlari, daryolar soni kabi ma’lumotlar
yondosh mavzu sifatida berilgan. Bu holat bevosita fanlar o‘rtasida integratsiyani yuzaga
keltiradi. Yangi avlod darsliklarida barcha fanlar bir-
biri bilan chambarchas bog‘liqdir.
Ya’ni bir
-
birini to‘ldiradi.
Boshlang‘ich sinflarda fanlarni integratsiyalashgan holda o‘qitish dars
samaradorligini oshiradi, vaqtdan unumli foydalaniladi, darsni chuqur o‘zlashtirishga
yordam beradi, bo‘sh vaqtni ko‘paytiradi va yangidan yangi bilimlarni egallashga zamin
yaratadi. Boshlang‘ich ta’limda ona tili, o‘qish savodxonligi, tabiiy fanlar integratsiyasini
misol keltirish mumkin. Masalan, 3-sinfda 1-
mavzu vatan haqida bo‘lib, o‘qish
savodxonligi, tabiiy fanlar, ona tili, matematika darsliklarida ham shu mavzu berilgan.
Masalan, o‘qish savodxonligi kitobida 1
-
mavzu “Vatan madhi dillarda” deb berilgan.
Vatan haqida matn va unga oid lug‘at so‘zlar, turli topshiriqlar berilgan. Ona tili kitobida
asosiy mavzu “Nutq” bo‘lib, mavzuga doir barcha mashqlarda esa vatan, davlat ramzlari,
vatanimiz allomalari berilgan. Matematika darsligida asosiy mavzu “1 dan 100 gacha
bo‘lgan sonlar” yondosh mavzu esa “O‘zbekiston Respublikasi”, mavzuga oid masala,
misol, diagramma va jadvallarda mamlakat shaharlari, daryolari, tabiati, viloyatlarning
umumiy maydonlariga doir topshiriqlar berilgan. Tabiiy fanlar darsligining mavzusi
“Yozni eslab” bo‘lib, undagi savollar, topshiriqlar, rasmlarda yurtning so‘lim joylari,
O‘zbekiston cho‘llari va xaritasi tasvirlangan. Bu esa
bolalarga mavzuni yaxshiroq
tushunishga yordam beradi. Uni kengroq va chuqurroq o‘zlashtirishga imkon yaratadi.
Hamda uzoq vaqt eslab qolishga yordam beradi. Bu dars samaradorligini oshiradi.
XULOSA
Integratsiya fanlararo va mavzulararo bog‘liqlikni amalga oshirib, darslarni
qiziqarli bo‘lishini ta’minlaydi. Chuqur tahlil qilishni talab qiladi, hodisalarni
umumlashtiradi, o‘quvchilarning bilim doirasini kengaytiradi. O‘z navbatida integratsion
dars o‘qituvchidan qo‘shimcha tayyorgarlik, katta bilim, yuksak kasb mahoratini talab
qiladi. Integratsion darsning asosiy xususiyati shundan iboratki, bunday dars bir
mavzuga asoslangan bo‘lib, u asosiy yo‘nalish hisoblanadi, qolganlari u bilan uzviy bog‘liq
bo‘lib, o‘rganishdagi jarayonlar, o‘quv predmeti mazmunini tushunish, uning mazmunini
anglashda hayot bilan munosabatda bo‘lish, olingan bilimlarni amalda qo‘llashda
o‘rgatadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
107
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXAT:
1.
Бацунов С.Н., Дереча И.И., Кунгурова И.М., Слизкова Е.В. Modern
Determinants of Development soft skills // Концепт. 2023. No 4. С. 198
-207. DOI 10.24
422/MCITO.2018.4.12 367. (in Russ.).
2.
Tojiyev B.B. (2024), Boshlang‘ich sinfo‘quvchilarida 4K ko‘nikmalarini
shakllantirish. ISSN: 2181-4066 DOI Journal 10.56017/2181-4066
3.
Umarov B. Educational Development And "Future Skills". The American Journal
of Social Science and Education Innovations, 2021/1, p. 78
