Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Basic pedagogical approaches and their assessment system
Kamola TURSUNBAYEVA
Andijan State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
This article explores the content of the pedagogical approach.
In addition, the main pedagogical approaches and their core
principles will be highlighted. The structural framework of the
evaluation system is also presented.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss9/S-pp65-69
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
pedagogical approach,
assessment system,
formative assessment,
summative assessment,
normative assessment,
self-assessment,
criteria-based assessment,
collaborative assessment.
Asosiy pedagogik yondashuvlar va ularning baholash
tizimi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
pedagogik yondashuv,
baholash tizimi,
formativ baholash,
summativ baholash,
normativ baholash,
o’z
-
o’zini baholash,
kriteriyalarga asoslangan
baholash,
hamkorlikda baholash.
Ushbu maqolada pedagogik yondashuvning mazmuni ochib
beriladi. Shu bilan birgalikda, asosiy pedagogik yondashuvlar
nima ekanligi, ularning mohiyati yoritilib
o’tiladi. Baholash
tizimining strukturaviy tuzilishi keltiriladi.
1
Doctoral student,
Andijan State Pedagogical Institute. Email: kamola.tursunboyeva@mail.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
66
Основные педагогические подходы и система их
оценки
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
педагогический подход,
система оценивания,
формативное оценивание,
суммативное оценивание,
нормативное оценивание,
самооценивание,
критериальное
оценивание,
совместное оценивание.
В
данной
статье
раскрывается
содержание
педагогического подхода. Кроме того, будут рассмотрены
основные педагогические подходы и их сущность. Также
представлена структура системы оценивания.
KIRISH
XXI asr texnika va texnologiyalar, ilm-
ma’rifat rivojlangan asr. Kundan kunga
yangidan yangi ixtirolar qilinmoqda. Bunday ixtirolar asosi albatta ilm-
ma’rifatga borib
taqaladi. Shu asosda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 5847
-sonli farmoniga
asosan
“O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim tizimini 2030
-yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasi” ni tasdiqlash to‘g‘risida farmonida oliy ta’lim, xususan texnologik ta’lim
soxasida quyidagi ishlar rejalashtirilgan. Oliy ta’lim bilan qamrovni kengaytirish, oliy
ma
’lumotli mutaxassislar tayyorlash sifatini oshirish nomli 1
-
bo’limida oliy ma’lumotli
mutaxassislar tayyorlashning maqsadli parametrlarini investitsiya dasturlari, hududiy va
tarmoq dasturlari, vasiylik kengashlari talablari, jahon miqyosidagi texnologik
o
‘zgarishlarni inobatga olgan holda shakllantirish, ta’lim yo‘nalishlari va
mutaxassisliklarini optimallashtirish, bunda STEAM yo‘nalishlarini (aniq fanlar,
texnologiya, injiniring, ijodiy san’at va matematika) rivojlantirishga alohida e’tibor
qaratish belgilangan.
Asosiy qism. Pedagogik atamalar lug’atida pedagogik yondashuvga quyidagicha
ta’rif berilgan:
Pedagogik yondashuv
–
bu ta’lim muassasasi rahbari yoki o’qituvchining pedagogik
faoliyatini o’zaro muayyan, uyg’un g’oyalar, tushuncha va usullardan foydalanishiga
yo’llovchi metodologik yo’nalish.
Sheriboyeva O’g’ilxon o’zining “Maktabgacha ta’limdagi pedagogik yondashuvlar”
nomli maqolasida “pedagogik yondashuv” tushunchasini ochib bergan . Xususan,
“Pedagogik yondashuvlar ma’lum bir ijtimoiy va moddiy konteksda bilim, kompetentsiya,
munosabat va m
oyillikni egallash uchun o’qitish va imkoniyatlar yaratishga yordam
beradigan ko’rsatmalar, texnika va texnikalar to’plami bilan bog’liq. O’qituvchilar
tomonidan qo’llanadigan pedagogik yondashuvlar birinchi navbatda talabalarga tegishli.
Ular bilimlarni uzatishlari kerak talabalar esa bilim olishlari kerak. Talabalarning bilim
olishiga ko’maklashish uchun o’qituvchilar uchun samarali o’quv uslubiy qo’llanmalarni
joriy etish juda muhimdir. Bularga kitoblar, vizual effektlar, texnologiyalar, rasmlar,
kartala
r va boshqalar kiradi”.
Pedagogik yondashuvlarning evolutsiya, o'qitish va ta'lim jarayonlarini samarali
baholash uchun muhimdir. Bu jarayonda quyidagi asosiy yondashuvlarni ko'rib chiqish
mumkin(1-jadvalga qarang):
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
67
1-jadval
Asosiy pedagogik yondashuvlar.
№
Asosiy pedagogik
yondashuvlar
Ta’rif
1
Formativ baholash O'quvchilarning
o'qish
jarayonidagi
yutuqlari
va
qiyinchiliklarini aniqlash uchun foydalaniladi. Bu baholash
turli xil testlar, vazifalar va tahlil qilish metodlari yordamida
amalga oshiriladi.
2
Summativ baholash O'qish jarayonining yakunida o'quvchilarning umumiy bilim
va ko'nikmalarini baholash uchun ishlatiladi. Ko'pincha
imtihonlar va yakuniy testlar shu turga kiradi.
3
Normativ baholash O'quvchilarning yutuqlarini kengroq guruhlar yoki
standartlar bilan solishtirish orqali amalga oshiriladi.
4
Kriteriyalarga
asoslangan
baholash
O'quvchilarning ma'lum belgilangan standartlar yoki
mezonlarga mos kelishini tekshiradi.
5
Self-baholash
O'quvchilarning
o'z-o'zini
baholash
qobiliyatlarini
rivojlantirishga qaratilgan bo'lib, ular o'z yutuqlari va
qiyinchiliklarini aniqlashga yordam beradi.
6
Hamkorlikda
baholash
O'quvchilar, o'qituvchilar va ota-onalar o'rtasidagi baholash
jarayonini o'z ichiga oladi, bu ta'lim jarayonini yaxshilash
uchun ko'p tomonlama tahlil qilish imkonini beradi.
Formativ baholash tizimi (yoki formativ baholash)
—
bu o'quv jarayonida
talabalarni o'rganish va rivojlanishini kuzatish uchun ishlatiladigan baholash metodidir.
Bu tizim asosan o'quvchilarni o'zlashtirish darajasini aniqlash va ularning bilimlarini
yaxshilash uchun kerakli tavsiyalar berish maqsadida qo'llaniladi.
Formativ baholash o'qituvchi va o'quvchilarga o'qish jarayonida faol muhokama
qilish, tezkor fikr bildirish va muammolarni hal qilish imkonini beradi. Bu jarayonda
o'quvchilarning xatolarini va kuchli tomonlarini aniqlashga yordam beradigan testlar, uy
vazifalari, muhokamalar va boshqa baholash usullari qo'llaniladi.
Summativ baholash tizimi - bu o'quv jarayonining ma'lum bir bosqichida yoki kurs
oxirida talabalar tomonidan erishilgan natijalarni baholash uchun ishlatiladigan metoddir.
Asosiy maqsadi o'quvchilarni ma'lum bir vaqt davomida o'zlashtirgan bilimlari va
ko'nikmalarini o'lchashdir.
Marina Aleksandrovna Pinskaya o’z tadqiqoti orqali "Baholashning yangi shakllari"
kitobida quyidagilarni keltirib o’tadi: Formativ baholash o‘quv jarayoni nafaqat yakuniy
bosqichda, balki boshlang‘ich va o‘rta bosqichda qanday o‘tayotganiga tashxis qo‘yish
uchun zarur va agar ma'lumotlar qoniqarsiz bo‘lib chiqsa, olingan ma'lumotlar asosida
kerakli ma'lumotlarni kiritish
va ta'lim faoliyati sifatini oshirish uchun o‘zgartirishlar
kiritish lozim. Formativ baholash butun o‘quv dasturi o‘rniga individual o‘quv mahoratiga
yoki o‘quv dasturidagi ko‘nikmalarga yo‘naltiriladi. Ushbu baholashlar ma'lum bir maqsad
sari intilishni
o‘lchash uchun mo‘ljallanadi deb keltirgan edi.
Normativ baholash - bu talabalar yoki o'quvchilarning natijalarini, bilim va
ko'nikmalarini boshqa talabalar yoki ma'lum bir standartlar bilan solishtirib baholash
metodidir. Asosiy maqsadi o'quvchilarni bir-biriga nisbatan baholash va ularning o'zaro
qiyosiy o'rnini aniqlashdir.
Mezonlarga asoslangan baholashning asosiy xususiyatlari:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
68
1.Aniq mezonlar: Baholash mezonlari oldindan aniqlanadi va ochiq-oydin
belgilangan bo'ladi. Bu mezonlar o'quvchilarning qanday natijalarga erishishi kerakligini
va qaysi darajada muvaffaqiyatli bo'lishini belgilaydi.
2.Obyektivlik: Baholash mezonlarining aniq va aniq bo'lishi baholash jarayonini
obyektiv qiladi. O'qituvchilar mezonlarga muvofiqlik asosida baholashni amalga
oshiradilar, shuning uchun baholash jarayonida subyektivlik kamroq bo'ladi.
3.Jarayonni kuzatish: Mezonlarga asoslangan baholash o'quvchilarning ma'lum bir
ko'nikmalar yoki bilimlar bo'yicha qanchalik muvaffaqiyatli bo'lishini ko'rsatadi.
O'qituvchilar talabalarning qaysi mezonlar bo'yicha yaxshi yoki yomon bajarayotganini
kuzatib borishi mumkin.
4.Tuzatish uchun imkoniyat: Mezonlarga asoslangan baholash o'quvchilarga o'z
kamchiliklarini aniqlash va tuzatish uchun aniq tavsiyalar berishi mumkin. O'quvchilar
baholash mezonlariga moslashish va o'zlarini yaxshilash imkoniyatiga ega bo'lishadi.
Misol uchun, agar biror yozma ish yoki loyiha baholanayotgan bo'lsa, baholash
kriteriyalari quyidagi bo'lishi mumkin: tushunarlilik, tashkil etish, ma'lumotlarning
to'liqligi, va ijodkorlik. Har bir kriteriya bo'yicha o'quvchining ishlari baholanadi va shu
asosda umumiy baho tayinlanadi.
O’z
-
o’zini baholash
- bu o'quvchilarning yoki xodimlarning o'z bilim, ko'nikma va
faoliyatlarini mustaqil ravishda baholash jarayonidir. Bu metodda shaxs o'zining qanchalik
muvaffaqiyatli ekanligini, o'zlashtirilgan bilim va ko'nikmalarni qanday baholashini va
o'ziga nisbatan qanday rivojlanish kerakligini aniqlaydi.
O’z
-
o’zini baholash ta'lim va ish jarayonlarini yanada yaxshilashga yordam beradi
va shaxsiy rivojlanish uchun zaruriy asoslarni yaratadi.
Hamkorlikda baholash - bu bir yoki bir nechta shaxslar tomonidan, masalan,
o'qituvchi va o'quvchi yoki o'quvchilar o'rtasida, baholash jarayonini birgalikda amalga
oshirish metodidir. Bu usulda baholash faqat individual asosda emas, balki jamoaviy
yondashuv asosida ham amalga oshiriladi.
Hamkorlikda baholashning asosiy xususiyatlari:
1. Jamoaviy yondashuv: Baholash jarayoni bir yoki bir nechta shaxslar orasida
amalga oshiriladi, bu orqali turli nuqtai nazarlarni hisobga olish imkoniyati yaratiladi.
2. Fikr-mulohaza va muhokama: O'quvchilar yoki xodimlar bir-birlariga feedback
berishlari va baholash mezonlari haqida muhokama qilishlari mumkin. Bu o'zaro fikr
almashish va yaxshilanish imkoniyatini oshiradi.
3. O'zaro baholash: O'quvchilar bir-birlarining ishlari yoki faoliyatlarini baholashlari
mumkin. Bu ularning baholash ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
4. Shaffoflikda baholash: Baholash jarayoni ochiq va tushunarli bo'ladi, chunki
barcha ishtirokchilar mezonlar va baholash jarayonini birgalikda belgilaydilar va
baholaydilar.
Hamkorlikda baholashning amaliy usullari:
- Hamkasblar baholashi: O'quvchilar yoki xodimlar bir-birlarining ishlarini
baholaydilar va fikrlarini bildiradilar.
- Guruhi baholash: Baholash guruhlar yoki jamoalar o'rtasida amalga oshiriladi,
masalan, loyiha ishlari yoki guruh muhokamalari.
- O'qituvchi va o'quvchi fikr-mulohazasi: O'qituvchilar va o'quvchilar birgalikda
baholash mezonlarini muhokama qiladilar va o'zaro fikr-mulohaza beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
69
Hamkorlikda baholash o'qish jarayonini yanada interaktiv va samarali qiladi,
shuningdek, o'quvchilarga o'zaro yordam berish va rivojlanish imkoniyatlarini oshiradi.
Bu usul shuningdek, o'quvchilarning baholash ko'nikmalarini oshirish va ularga o'zlarini
baholash jarayonida faol ishtirok etish imkoniyatini yaratadi.
XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, bunday pedagogik yondashuvlarni qo’llash
orqali pedagogik strategiyalarni yanada samarali baholash va takomillashtirish mumkin.
Shuningdek, dars samarasiga ham alohida ta’sir etadi. Dars sifatli, mazmunli, natijador
bo’l
adi. Baholash tizimlari orqali ilm oluvchining qanday darajada mavzuni
o’zlashtirayotgani aniqlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 5847
-
sonli farmoni.Oliy ta’lim
tizimini 2030-yilga rivojlantirish konsepsiyasi.3-bob.1,4-
bo’lim.8
-oktyabr 2019-yil.
2.
Pedagogik atamalar lug’ati.T:
-2008.B.55.
3.
Sheriboyeva O’.X. Научный фокус.1
-noyabr.2023.B.463.
4.
Marina Aleksandrovna Pinskaya. Baholashning yangi shakllari.2016
