Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of 'personal interests and educational priorities'
in shaping the ideal individual as a key factor in preschool
education reform
Mukhiddin TASHOV
Oriental University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
The article focuses on the study of "personal interests and
the priority of education" in shaping the whole person, one of
the key factors in the reform of preschool education in
Uzbekistan. It emphasizes the importance of ongoing reforms in
the country's preschool education system, particularly the idea
of "individual interests and the priority of education," which
introduces a humanistic approach to the preschool education
process.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss9/S-pp32-37
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
preschool education,
system,
improvement,
child personality,
upbringing,
formation,
development.
Maktabgacha ta’limni isloh qilishning asosiy omillaridan
biri komil
inson tarbiyasida “shaxs manfaatlari va ta’lim
ustuvorligi” g‘oyasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
maktabgacha ta’lim,
tizim,
takomillashtirish,
bola shaxsi,
tarbiya,
shakllantirish,
rivojlantirish.
Maqolada O‘zbekistonda maktabgacha ta’limni isloh
qilishning asosiy omillaridan biri komil inson tarbiyasida “shaxs
manfaatlari va ta’lim ustuvorligi” masalalarini o‘rganishga
bag‘ishlangan. Unda mamlakatimizda maktabgacha ta’lim
tizimida o‘tkazilayotgan islohotlar, maktabgacha ta’lim
jarayonida insonparvarlik omilini ta’minlaydigan “shaxs
manfaatlari va ta’lim ustuvorligi” g‘oyalarining muhim
ahamiyati ko‘rsatib berilgan.
1
Associate Professor, PhD, Pedagogy of Continuous Education Department, Oriental University.
E-mail: muhiddintoshow1973@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
33
Роль «личных интересов и приоритета образования»
в формировании идеальной личности как ключевой
фактор реформирования дошкольного образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
дошкольное образование,
система,
совершенствование,
личность ребенка,
воспитание,
формирование,
развитие
.
Статья посвящена изучению «личных интересов и
приоритета образования» в воспитании целостной
личности –
одного из ключевых факторов реформирования
дошкольного образования в Узбекистане. Подчеркивается
важность проводимых в стране реформ в системе
дошкольного образования, а также идея «индивидуальных
интересов
и
приоритета
образования»,
которая
обеспечивает гуманистический подход в процессе
дошкольного воспитания.
Bugungi kunda jahonda texnologiyalar va axborotlashtirish jarayonlarining
rivojlanishi davrida maktabgacha ta
’
limni isloh qilish, komil insonni tarbiyalash, ularga
zamonaviy ta
’
lim berish masalalari birinchi navbatda hal qilinishi kerak bo
‘
lgan muammo
hisoblanadi. Aynan, maktabgacha ta
’
limni isloh qilishda bolaning maktabga tayyorgarligi
bilan belgilanuvchi ta
’
lim sifatini oshirish muhim va zaruriy bo
‘
lib, bu mazkur masalaning
dolzarbligini ko
‘
rsatib beradi.
O
‘
zbekiston Respublikasida maktabgacha ta
’
lim va tarbiya muassasalari faoliyatini
tashkil etish va boshqarishda iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarning ta
’
lim sohasidagi
tajribalarini o
‘
rganish asosida amalga oshirilmoqda.
O
‘
zbekistonda maktabgacha ta
’
lim tizimini tubdan isloh qilish bo
‘
yicha keng
miqyosdagi ishlarning amalga oshirilishi natijasida bugungi kunda mamlakatimiz
MTMlarida ilmiy va pedagogik tarkib tubdan o
‘
zgardi, zamonaviy o
‘
quv-dasturiy asosga,
moddiy-texnik bazaga ega bo
‘
lgan ta
’
lim maskanlari sifatida samarali faoliyat
ko
‘
rsatmoqda. Bugungi kunda maktabgacha ta
’
limni isloh qilish orqali har tomonlama
yetuk, axloqan barkamol, estetik va jismoniy jihatdan taraqqiy etgan farzandlar tarbiyasi
davlat siyosati darajasidagi masalalar sirasiga kiradi.
Maktabgacha ta
’
lim muassasalaridagi pedagogik jarayon
–
ma
’
lum bir maqsadga
yo
‘
naltirilgan, pedagogik faoliyat ta
’
sirida tashkiliy shakllantirilgan va mazmunan
boyitilgan tizimdir. Bu tizimni boshqarishda va uning sifatini yuqori pog
‘
onaga
yuksaltirishda yangi yo
‘
llarni topish, ta
’
lim jarayonini zamonaviy texnologiyalar bilan
jihozlash, uni ma
’
naviy jihatdan yangilash, tarkibiy jihatdan texnik va texnologik qayta
tuzish kabi chora-tadbirlar muhim ahamiyat kasb etadi.Har tomonlama yetuk, komil
insonni shakllantirish masalasining ko
‘
p qirrali va murakkabligi hozirgi zamon tarbiya
nazariyasi va amaliyoti uchun muhimligini ko
‘
rsatib beradi. Chunki bu vazifani pedagog
kadrlar mahorati, ularning yetukligi, chuqur kasbiy bilimi, ko
‘
nikma va malakasi, maxsus
bilimisiz amalga oshirib bo
‘
lmaydi. Bu borada ta
’
lim muassasalarida faoliyat
ko
‘
rsatayotgan pedagog kadrlarning kasbiy kompetentligini ham oshirish muhim
ahamiyat kasb etadi. Bu esa hozirgi vaqtda maktabgacha ta
’
lim tizimida davr talabiga
javob beradigan mutaxassislarni nazariy bilimlar bilan bir qatorda jahon andozalariga
mos holatda tayyorlash, ularning malakasini oshirish zaruriyatini keltirib chiqaradi. Shu
bilan birga maktabgacha ta
’
limni isloh qilishning asosiy shartlaridan biri
–
buyuk
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
34
ma
’
naviy fazilatlarga ega, insoniy fazilatlarni o
‘
zida mo
‘
jassamlashtirgan, yetuk kadr
sifatida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar avlodini yetishtirishni talab etadi. Hozirgi
davrning bu talabi
–
matabgacha muassasa tarbiyalanuvchilarini axloqan va ma
’
nan
yetuk, komil insonlar qilib tarbiyalash vazifalarini bajarishni talab etadi. MTM rahbarlari
va pedagog kadrlari oldida turgan eng dolzarb vazifalardan biri
–
erkin fuqaro
ma
’
naviyatini, ozod shaxsni shakllantirish masalasidir. Boshqacha aytganda, o
‘
z haq-
huquqlarini taniydigan, o
‘
z kuchi va imkoniyatlarini anglagan, atrofda sodir bo
‘
layotgan
voqea va hodisalarga mustaqil munosabat bilan yondashgan, ayni zamonda shaxsiy
manfaatlarini mamlakat va xalq manfaatlari bilan uyg
‘
un holda quradigan erkin, har
jihatdan barkamol insonlarni tarbiyalash lozim. Shu jihatdan olganda, barkamol insonni
tarbiyalash avvalo, pedagoglardan ulkan mahorat va mas
’
uliyatni talab qiladi. Ustozlik
mahorati va tarbiyachilik san’atining tayyor andozasi yoki qolipi mavjud emas. Ushbu
san’atni egallash uchun insondan katta kuch, ijodkorlik va ko‘p yillik tajriba talab etiladi.
Maktabgacha ta’lim tizimi faoliyatining pedagogik
-psixologik asoslarini, Davlat va
nodavlat maktabgacha ta’lim muassasalari hamda ularning muqobil turlarini tashkil
etishning pedagogik shart-
sharoitlarini, maktabgacha ta’lim muassasalari faoliyatini
tashkil etishning huquqiy-
me’yoriy asoslarini, antikorrupsion ta’lim mazmunini,
boshqarishda jahon tajribasi va uni ta’lim
-tarbiya jarayoniga tatbiq etish
texnologiyalarini ishlab chiqildi va amaliyotga joriy etildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017
-yil 9-
sentyabrdagi “Maktabgacha
ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–
3261-son
qarori va 2017-yil 30-
sentyabrdagi “Maktabgacha ta’lim
tizimi boshqaruvini tubdan
takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–
5198-son farmoni hamda hamda
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining 2017
-yil 21-
martdagi “Bolalarni davlat
maktabgacha ta’lim muassasalariga qabul qilish bo‘yicha davlat xizmatlari ko‘rsatishining
ma’muriy reglamentini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 244
-sonli qarorida ifoda etilgan
maktabgacha ta’lim jarayonida insonparvarlik omilini ta’minlaydigan “shaxs manfaatlari
va ta’lim ustuvorligi” g‘oyalari muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur qarorlarda
maktabgacha ta’lim muassasalari faoliyatini tashkil etish va boshqarishda jahon
tajribasini amaliyotda qo‘llay olish ko‘nikmalariga ega bo‘lgan rahbarlarga ehtiyoj
mavjudligi ham alohida qayd etilgan. Bu O‘zbekiston Respublikasida yangi ko‘rinishdagi
maktabgacha ta’lim tizimini yaratish, davlat va nodavlat maktabgacha ta’lim muassasalari
hamda
ularning
muqobil
turlarini
tashkil
etishning
pedagogik-psixologik
xususiyatlaridan oqilona foydalana olish, maktabgacha ta’lim tizimiga taalluqli
innovatsion texnologiyalarni hayotga tatbiq etish malakalariga ega bo‘lish lozimligi e’tirof
etiladi. Ushbu qarorlarda respublikamizda tarbiyalanayotgan yosh avlodni maktabgacha
ta’lim muassasalaridagi qamrovini oshirish, ularni har tomonlama komil inson qilib
tarbiyalash masalalariga katta e’tibor qaratilgan.
O‘zbekiston Respublikasining
“Ta’lim to‘grisidagi”
gi Qonunining 5-bob,
44-
moddasi “Pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish huquqi”
–
deb nomlanadi.
Mazkur moddada: “
Tegishli ma’lumoti, kasbiy tayyorgarligi bo‘lgan va ma’naviy
-axloqiy
fazilatlarga ega shaxslar pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish huquqiga ega.
Magistraturani tamomlagan shaxslar va diplomli mutaxassislar o‘z mutaxassisligi
bo‘yicha pedagogik faoliyat bilan shug‘ullanish huquqiga ega”
–
deyilgan.
XXI asrda pedagogdan keng bilimdonlik, puxta amaliy tayyorgarlik, yuksak
pedagogik mahorat, kompetentlik va ijodkorlik talab yetiladi. Maktabgacha ta’lim
jarayonida rahbarning shaxsiy sifatlari muhim ahamiyat kasb etadi. Maktabgacha ta’lim
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
35
jarayonida insonparvarlik omilini ta’minlaydigan rahbarning shaxsiy sifatlariga
quyidagilar kiradi: talabchanlik, haqqoniylik, halollik, til bilish darajasi, AKTdan
foydalana olishi, mehribonlik, xushmomalalik.
Ushbu sifatlar pedagogning ta’lim
oluvchilar uchun ahamiyatini belgilashi kerak. Shaxsiy sifatlar o‘qitish va tarbiyalash
mahoratiga ta’sir ko‘rsatadi.
Prezidentimiz Sh.
Mirziyoyev o‘zining “Milliy tarsaqqiyot yo‘
limizni qat
‘
iyat bilan
davom ettirib, yangi bosqichga ko`taramiz” kitobida: “Mustaqil fikrlaydigan, zamonaviy
ilm-fan va kasb-
hunarlarni puxta egallagan, o‘z yurti, o‘z xalqiga fidoyi, biz boshlagan
ishlarni davom ettirishga qodir bo‘lgan, har tomonlama yetuk rahbar oldida dolzarb
vazifalar
–
kelgusi avlodni komil inson qilib tarbiyalash vazifasi turibdi”
–
degan fikrni
e’tirof etadilar. Darhaqiqat, XXI asrda ijtimoiy –
iqtisodiy munosabatlar rivojida inson aql
-
zakovati va ma’naviyati asosiy muvofiqlashtiruvchi, rivojlantiruvchi omil va vosita
ekanligi tobora namoyon bo‘lmoqda. Shuning uchun insonparvarlik bozor iqtisodiyoti
asosida huquqiy, demokratik davlat, erkin fuqarolik jamiyati qurilishining bosh tamoyili
sifatida maydonga chiqdi. Ma’lumki, ta’lim sifati
–
kasbiy anglashning kompleks tavsifi
bo‘lib, zamonaviy rivojlanish bosqichida iqtisodiy taraqqiyot talablariga mos kasbiy
faoliyatni muvaffaqiyatli yurituvchi mutaxassis qobiliyati va ish faoliyati bilan
belgilanadi.Ta’lim sifatini oshirishda rahbarning muvofiqlashtirish funksiyasi qo‘yilgan
maqsadlarga erishishiga yordam beradigan yangi holatga samarali tarzda o‘tishni
ta’minlaydi. Ta’lim sifatini oshirishda rahbarning muvofiqlashtirish funksiyasini amalga
oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Rahbarning boshqariluvchi tizimga qilingan ta’siri
“boshqaruv” quyidagi hollarda muvofiqlashtirish funksiyasini bajaradi:
–
birinchidan,
har qanday boshqaruv maqsadli faoliyatdir;
–
ikkinchidan,
boshqaruv boshqa barcha faoliyat turlaridan farq qiladi;
–
uchinchidan,
boshqaruvchi va boshqariluvchi tizimosti elementlar ob’ektiv
tarzda ajratiladi;
–
to‘rtinchidan,
boshqaruv tizimning bir sifat holatidan boshqa yuqoriroq sifat
holatiga o‘tish zarurati bilan xarakterlanadi. Ilmiy adabiyotlarda boshqaruvning ta’limni
boshqarishga xos bo‘lgan umumiy belgilari ajratilgan:
1. Boshqaruv
–bu istalgan muassasadagi odamlar ishini maqsadga yo‘nalganligi va
uyushqoqligini ta’minlaydigan sub’ektlarning faoliyatidir.
2. Istalgan ijtimoiy tashkilotni boshqarish shu tashkilotning yaratilishi, oyoqqa
turishi, faoliyati va rivojlanishiga yo‘naltirilgan bo‘lishi mumkin.
3.
Boshqarish to‘rtta boshqaruv harakatlari yordamida amalga oshiriladi:
rejalashtirish, tashkillashtirish, rahbarlik qilish va nazorat.
4.
Agar u maqsadga yo‘naltirilganlik, tizimlilik, prognostiklik, davriylik
xususiyatlariga ega bo‘lsa, istalgan sohadagi Boshqarish samara berishi mumkin.
5. Boshqaruv quyidagi talablarga javob bersa, u istalgan faoliyat sohasida samarali
bo‘lishi mumkin:
a)
boshqaruv mexanizmi ob’ektning murakkabligiga va sub’ekt imkoniyatlariga
mos kelsa;
b)
yetarli zahira (vaqt, boshqaruvdagi yechimlar va b.) mavjud bo‘lsa;
v)
mezonlar to‘g‘ri tanlangan bo‘lsa;
g)
yaxshi rivojlangan teskari aloqa tizimi mavjud bo‘lsa;
d)
inson omili hisobga olingan bo‘lsa va boshqalar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
36
6. Istalgan ijtimoiy tashkilotni boshqarish boshqaruv funksiyalari, tashkiliy tuzilmalari
va tashkiliy mexanizmlari orqali to‘la loyihalashtirilishi, tasvirlanishi, ta’riflanishi va amalga
oshirilishi mumkin. Butun dunyo ta’lim muassasalarida
“shaxs”, “davlat”va “jamiyat”
talablariga javob beruvchi o‘zining ta’lim sifati tizimi yaratilmoqda. Maktabgacha ta’lim
muassasalari o‘quv faoliyatining sifati o‘quv jarayonini rejalashtirish, uni amalga oshirish,
o‘quv reja, dasturlarining mazmun mohiyati bilan emas, balki bolalarning olgan bilimlari,
malaka va ko‘nikmalari, mustaqil ravishda olgan bilimlari bilan bog‘liq ta’lim natijasi sifati
bilan belgilanmoqda. Shunday ekan, bugungi kunda komil inson tarbiyasida “shaxs
manfaatlari va ta’lim ustuvorligi” muhim ahamiyat kasb etadi.
Komil inson
deganda har tomonlama taraqqiy etgan, aqlan va ma’nan barkamol,
jismonan va ruhan tetik inson tushuniladi. Biz maktabgacha ta’lim muassasalarida
tarbiyalayotgan farzandlarimizda aynan shu sifatlarni qaror toptirishimish muhim
ahamiyat kasb etadi, chunki davlatimizning, vatanimizning ravnaqi bugungi kunda yosh
avlodlarga bergan ta’lim sifati va tarbiya mohiyati bilan chambarchas bog‘liq.
Maktabgacha ta’lim jarayonida rahbar, tarbiyachi, xodimlar, ota
-onalar va bola faoliyatini
“sub’ekt
-
sub’ekt” sifatida tashkil etishi zarur. E’tirof etish kerakki, maktabgacha ta’lim
jarayonining barcha bosqichlarida pedagogik hamkorlikni amalga oshirish mumkin emas.
Buning uchun, o‘quv
-
biluv jarayoni ochiq xarakterga ega bo‘lishi, o‘zaro axborotlar
almashinuvi asosida tashkil etilishi kerak.Insonparvarlik omillariga tayangan
maktabgacha ta’lim sifati, sub’ektiv omillar: insonning iste’dodi va qobiliyati, ishlab
chiqarish vazifalarini samarali hal qila olish kabi jarayonlar bilan uzviy aloqadorlikda
kechadi. Bunda shaxslararo hamkorlik quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
–
iste’dod nishonalari;
–
o‘quvlilik;
–
qobiliyat;
–
iste’dod;
–
oila tarbiyasi sharoiti;
–
o‘quv yurti;
–
o‘z xatti
-harakati.
Hamkorlikda ta’lim jarayoni quyidagi omillar asosida rivojlanadi:
–
ijodiy individuallik;
–
o‘zining o‘sish va
takomillashish jarayoni;
–
o‘z imkoniyatlarini amalga oshirish sifatidagi kreativ tajriba
.
Quyidagilar ta’lim
-tarbiya jarayonida mutaxassisning pedagogik ishga
tayyorlanganligining zarur va yetarli darajasini ta’minlaydigan asosiy talablari
hisoblanadi:
–
pedagogika va psixologiyaga oid bilimlarga ega bo‘lish, o‘z ustida ishlash, ta’lim
jarayonini rejalashtirish, baholash, qayta aloqani o‘rnatish;
–
tahsil oluvchilarda didaktik motivatsiyani shakllantirish;tahsil oluvchi shaxsining
rivojlanish xususiyatlarini bilish;
–
AKT va xorij tillarini o‘zlashtirish va amaliyotda qo‘llay olish; umuminsoniy va
umummadaniy qadriyatlardan xabardor bo‘lish va ulardan faoliyati mobaynida
foydalanish;
–
mamlakatning ijtimoiy hayotida ishtirok etish;
–
ta’lim muhitiga yangilik kiritish, o‘z fanini mukammal bilish; muloqatmandlik,
bag‘rikenglik, empatiyaga moyillik, yetakchilik, faollik va tashabbuskorlik, mas’uliyatlilik;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
37
–
o‘z faoliyatini tahlil qilish, kompetentlik samarasini rejalashtirish, maqsad va
vazifa belgilash, bashorat (prognoz) qilish, o‘zini namoyon eta olish, kamchiliklarini
tuzatish va boshqalar.
Har sohada kompetent pedagog bo‘lish uchun pedagogik nazariyani egallashning
o‘zigina yetarli emas. Chunki pedagogik nazariyada bolalarni o‘qitish va tarbiyalash
haqida umumiy qonun qoidalar, umumlashtirilgan uslubiy g‘oyalar bayon etiladi.
Pedagogning yosh individual xususiyatlarini e’tiborga olish ta’kidlanadi. Shu bilan birga
zamonaviy pedagog buyuk ma’naviy fazilatlarga ega, insoniy fazilatlarni o‘zida
mo‘jassamlashtirgan, yetuk kadr sifatida faoliyat yuritishi talab etiladi. Hozirgi davrning
bu talabi
–
pedagoglarni yuksak pedagogik mahorat va texnika ko‘nikmalariga ega,
pedagoglik kompetensiya sirlaridan voqif bo‘lgan, umummadaniy fazilatlarga boy shaxs
sifatida ta’lim
-
tarbiya jarayonining ijodkori bo‘lishi lozimligini isbotlamoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’
lim to
‘
g
‘risida”gi Qonuni.
-Toshkent:2020.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil
9 sentyabrdagi “Maktabgacha
ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ
-3261-son qarori
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 30 sentyabrdagi “Maktabgacha
ta’lim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora
-
tadbirlari to‘g‘risida”gi
PF-5198-son Farmoni
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 21 martdagi
“Bolalarni davlat maktabgacha ta’lim muassasalariga qabul qilish bo‘yicha davlat
xizmatlari ko‘rsatishining ma’muriy reglamentini tasdiqlash to‘g‘risida” gi 244
-son qarori
5. Mirziyoyev Sh. Milliy tarsaqqiyot yo`limizni qat`iyat bilan davom ettirib, yangi
bosqichga ko
‘
taramiz.
–
T.: O‘zbekiston, 2017.
6.
Maktabgacha ta’lim muassasasining “Ilk qadam”Davlat o‘quv
dasturi,-Toshkent,
2022.
