Структура миграции населения по направлениям и периодам

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Structure of population migration by directions and
periods

Malakhat SAIPOVA

1

University of Public Safety of the Republic of Uzbekistan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2024

Received in revised form

15 September 2024
Accepted 25 September 2024

Available online

15 October 2024

In the article, the author outlined his opinion on the

directions, causes and duration of migration processes, using

diagrams for visual representation of data. The author's personal

conclusion was also presented, based on the analysis of the

studied literature on this topic.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss9/S-pp82-87

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

migration,

social,
economic,
political,

conditions,
consequences,
direction,
reasons,

urban,
rural,
state,

country,
type,
duration,

long-term,
short.

Aholi

migratsiyasining yo‘nalishlari va muddatiga ko‘ra

tuzilmasi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

migratsiya,

ijtimoiy,
iqtisodiy,
siyosiy,

sharoit,

ta’sir,

yo‘nalish,

Muallif maqolada migratsiya jarayonining yo‘nalishi,

sabablari,

muddati

yuzasidan

o‘z

fikrlarini

bergan,

ma’lumotlarning ko‘rgazmali bo‘lishi uchun sxemalardan

foydalangan. Shuningdek, mavzu bo‘yicha o‘rganilgan

adabiyotlar tahlili yuzasidan o‘zining shax

siy xulosasini taqdim

etgan.

1

Doctor of Psychology (DSc), Associate Professor, University of Public Safety of the Republic of Uzbekistan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

83

sabablar,
shahar,

qishloq,
davlat,
mamlakat,

tur,
muddat,
uzoq,

qisqa.

Структура миграции населения по направлениям и
периодам

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

миграция,

социальная,
экономическая,
политическая,

условия,

последствия,

направление,

причины,

городская,

сельская,

штат,

страна,

тип,

продолжительность,

длительная,

короткая.

В статье автор изложил своё мнение о направлениях,

причинах и продолжительности миграционных процессов,

используя схемы для наглядного представления данных.

Также был представлен личный вывод автора, основанный

на анализе изученной литературы по данной теме.

Demografik jihatdan migratsiyaning ahamiyatini quyidagilarda ko‘rish mumkin:

· aholining miqdori, jinsi va yoshiga oid tarkibini o‘zgartiradi (kelgan hududlarda

maskulinizatsiyaning kuchayishi, yosharish va aksincha);

· aholining etnik tarkibiga jiddiy o‘zgarishlar kiritadi;

·

oilalarni nuklear (ota-ona va bolalar yoki faqat er-xotindan iborat) oilaga

aylantirishga yordam beradi;

·

aholi sifatini yaxshilaydi yoki yomonlashtiradi;

·

reproduktiv xulq-

atvor tipini o‘zgartiradi;

·

ishchi kuchi va bandlikni yangilaydi,

·

demografik siyosatni takomillashtirishni talab qiladi.

Amerikalik geograf V.Zelinskiy [2] 1971 yili “Geografik obzor” (Geographical

review) nomli jurnalda o‘zining migratsiya borasidagi konsepsiyasini chop ettirdi. U
demografik o‘tish asosida migratsiya jarayonining rivojlanishini ijtimoiy va iqtisodiy

rivo

jlanish bilan parallel ravishda o‘zgarib turadigan va ularning evolyutsiyasini ochib

beruvchi 5 ta bosqichini aniqladi:

1. Dastlabki

–

sanoatdan oldingi jamiyat: migratsiya harakati sezilarsiz bo‘lgan davr.

2. Demografik portlashning boshlanishi, ommaviy qishloq-shahar migratsiyasi,

yangi yerlarni mustamlaka qilish, mavsumiy migratsiya, uzoq masofaga mayatniksimon
harakatlanish, hatto migratsiya.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

84

3. Shaharlar o‘rtasida qishloq

-shahar migratsiyasi. Emigratsiya qisqaradi. Qaytma

migratsiyaning jadalligini oshishi.

4. Texnologik rivojlanishning yuqori darajasi, past tabiiy o‘sish, qishloqdan

shaharga ko‘chish saqlanib qoladi, ammo past darajada. Yuqori darajadagi qaytmaydigan
migratsiya. Shahar ichidagi ko‘chib yurish “qishloq

-

shahar” ko‘chish harakatlidan ustun

kel

adi. Shahardan qishloqqa qaytma harakatlanishning rivojlanishi ro‘y beradi.

Millatlararo korporatsiyalarning ishlashi natijasida malakasiz ishchilar va malakali

mutaxassislar immigratsiyasi sodir bo‘ladi.

5. Kelajak jamiyati

–

shaharlararo migratsiya, shahardan qishloqqa siljish. Garchi

davlatlararo migratsiya davom etayotgan bo‘lsa

-da, davlat tomonidan nazoratning

kuchayishi kuzatiladi. Ushbu model vaqt o‘tishi bilan turli mamlakatlar uchun davomli

hisoblanadi.

Migratsiyaning turli tasniflari mavjud. Turli mualliflar har xil asoslarni ajratadilar:
1.

Kesib o‘tiladigan ma’muriy chegaralar bo‘yicha turlari: tashqi (davlat) –

xalqaro

migratsiya, ichki chegaralar

–

ichki migratsiya. O‘z navbatida, migratsiya yirik hududiy

birliklar doirasida va ular o‘rtasida; qishloq ichida; qit’alararo shaharlararo, dav

latlararo,

qishloq-shahar, shahar-

qishloq kabi turlarga bo‘linadi.

Shunga muvofiq ravishda “emigratsiya” va “immigratsiya” tushunchalari mavjud.

Birinchisi, mamlakatdan chiqib ketishni anglatadi. Emigratsiya boshqa davlatga uning

fuqaroligini olish maqsadida doimiy yashash uchun chiqib ketish sifatida ta’riflanadi.
Tug‘i

lgan yurtidan chiqib ketayotgan odam emigrant deb ataladi.

Immigratsiya boshqa mamlakatga ishga joylashish yoki o‘qish, oilasi bilan

birlashtirish uchun kirishni anglatadi. Chet el fuqarolarining mamlakatga kirishi unda
doimiy yashash va, qoida tariqasida, uning fuqaroligini olish maqsadida amalga oshiriladi.
Bular immigrantlardir.

Ichki migratsiya quyidagi yo‘nalishlarda boradi: shahar

-shahar, qishloq-qishloq,

shahar-qishloq, qishloq-

shahar (xalqaro migratsiya ham shunga o‘xshash bo‘lishini

unutmang).

Yo‘nalishi bo‘yicha

Tashqi migratsiya

Ichki migratsiya

Yirik hududiy birliklar doirasida va ular

o‘rtasida

Shaharlararo, qit’alararo, davlatlararo

Qishloq ichida

Qishloq-shahar; shahar-qishloq

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

85

Vaqt parametrlari, ya’ni muddati bo‘yicha: 1) doimiy (qaytmaydigan), 2)

qaytadigan; 3) uzoq muddatli: mayatniksimon; qisqa muddatli: mavsumiy.

Qaytmaydigan

–

inson mamlakatni abadiy tark etadi, yashash joyini o‘zgartiradi

(masalan, “intelligentlarning kamayishi, oqib chiqib ketishi”).

Vaqtinchalik

–

yetarlicha uzoq, ammo cheklangan muddatga, ko‘pincha oldindan

belgilangan muddatga (shartnoma bo‘yicha bir necha yillik ish) ko‘chib o‘tiladi.
Vaqtinchalik va doimiy migratsiyani farqlash qiyin bo‘lishi mumkin: insonning o‘zi bazida

buning

nima ekanligini bilmaydi. Shundan yangi joyda, yangi mamlakatda o‘tkaziladigan

muayyan vaqt bilan chegaralangan “doimiy

-

vaqtinchalik migratsiya” tushunchasi kelib

chiqqan. Ta’rifga ko‘ra, 1 yil yoki undan ko‘proq muddatga chiqib ketadigan shaxslar “uzoq
muddatli” (doimiy) muhojirlar hisoblanadi.

Mavsumiy migratsiya

–

bu odamlarning ma’lum oylarda yillik harakati: qishda

dehqonlarning korandalikka borishlari, o‘rim

-

yig‘im uchun yollanishlari, qurilish ishlari,

kurort, oromgohlarga tashriflar.

Mayatniksimon migratsiya deganda, doimiy ravishda uyga qaytish bilan o‘z

hududidan tashqarida ishlash yoki o‘qish uchun muntazam sayohat tushuniladi. Ularni
yana “mokidek uyoqdan buyoqqa qatnovchilar” deydilar.

Epizodik migratsiya

–

bu doimiy vaqtinchalik xususiyatga ega bo‘lmagan xizmat

faoliyatiga doir, sayyohlik, dam olish va boshqa sayohatlar. Ko‘lami bo‘yicha ular eng keng

tarqalganlaridir.

3. Ko‘chib yurish sabablariga ko‘ra:

a) ijtimoiy-

iqtisodiy: ish qidirishda, bo‘sh qishloq xo‘jaligi yerlari, yaxshi daromad,

b) tijorat,

v) siyosiy: irqiy, diniy va hokazo ta’qib qilishlardan qochish, shuningdek,

repatriatsiya.

g) harbiy sabablarga ko‘ra: evakuatsiya, qayta evakuatsiya, deportatsiya;

d) demografik sabablarga ko‘ra –

oilaning birlashishi;

e) diniy sabablarga ko‘ra.

Vaqt parametrlari, ya’ni muddati

bo‘yicha

Qaytadigan

Qaytmaydigan

Uzoq muddatli

Qisqa muddatli

Mayatniksimon

Mavsumiy

Epizodik

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

86

4. Qonunlarga kelsak: qonuniy va noqonuniy (noqonuniy, yashirin) migratsiya.
5. Davlatning munosabati: qo‘llab-quvvatlash. Ijtimoiy uyushgan va ijtimoiy

uyushmagan, jamoat murojaatlari bilan migratsiya, ishchilarni yollash. Uyushmagan
ko‘chib o‘tish ulushi ortib boradi. Davlatlarning “chiqarib yuboruvchi” va “qabul
qiluvchi”, donor mamlakatlar, oluvchi mamlakatlarga bo‘linishi.

6. Migrantlar tarkibiga ko‘ra: etnik guruhlar, ishchilar, ziyolilar.
7. Ixtiyoriylik darajasi: inson uning xohishidan qat’i nazar (beixtiyor) amalga

oshiriladimi yoki yo‘qligini o‘zi hal qiladi.

“Mehnat migrantlari oilalarida voyaga yetayotgan farzandlarning psixologik

rivojlanish xususiyatlari” mavzusidagi tadqiqotimiz doirasida o‘rganib chiqib, qilgan
tahlillarimiz asosida yana bir bor amin bo‘ldikki, har bir migrant qarori – bu individual
yondashuv natijasidir. Shu bois aholi migratsiyasining sabablari, yo‘nalishi, turlarini bir
necha toifalarga ajratish, tasniflash mumkin.

Xulosa tarzida jadal sur’atlarda kechayotgan ushbu jarayonning yalpi

xususiyatlarini umumiylashtirib, quyidagi dolzarb tendensiyalarni ko‘rsatish mumkin:

▪

migratsiyaning demografik ahamiyati jadallik bilan ortib bormoqda. Chunki

aholisi keksayib borayotgan davlatlarda aholi sonini muhojirlar hisobidan ortishi
kuzatilmoqda;

▪

jahon miqyosida migratsiya oqimlarining globallashuvi sodir bo‘lmoqda. Bunda

deyarli barcha mamlakatlar qamrab olingan bo‘lib, immigratsiya yoki emigratsiya
ustuvorligi kuzatilayotgan davlatlar reytingi o‘rnatilmoqda;

▪

migratsiya oqimida sifat jihatidan o‘zgarishlar – malakasi va kasbiy

kompetentlilik darajasi yuqori bo‘lgan migrantlar ulushi o‘sib bormoqda;

▪

jahonning rivojlangan davlatlarida migratsiya siyosatining ikki yoqlama

xususiyati – emigratsiyaga qarshi siyosatning kuchaytirilishi va tartibga solinishi,
immigratsiyaning qo‘llab-quvvatlanishi ortmoqda;

▪

migratsiyaning odamzot uchun nafaqat moddiy manfaatdorlik, balki shaxsiy

tanlov darajasiga ko‘tarilishi jarayonni ilmiy jihatdan yanada chuqur o‘rganishni taqozo
etmoqda.

Ko‘chib

yurish

sabablariga

ko‘ra

ijtimoiy-

iqtisodiy

tijorat

siyosiy

harbiy

demografik

diniy

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

09 (2024) / ISSN 2181-1415

87

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

RO‘YXATI

:

1.

Deleva Ž. Conceptualizing Migration in Europe: Selected Theoretical

Approaches. // Institute of European Studies and International Relations Faculty of Social

and Economic Sciences Comenius University Working Paper, 2010. № 04. P. 3

-40.

2.

Zelinsky W. The Hypothesis of the Mobility Transition. // Geographical

Review, 1971. № 61. P. 219

-249.

3.

Castles S., Miller M. The age of migration: international population

movements in the modern world.

–

London: Macmillan, 1993. 306 p.