Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Modality as a category of text formation
Nilufar IBROKHIMOVA
National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
The article analyzes the role of modality in text formation,
examining the different types of modality (epistemic, deontic,
dynamic) and the various ways in which it is expressed (modal
verbs, words, phrases, abbreviations, intonation). It also
explores how modality influences the specification of meaning,
the expression of the speaker's point of view, the shaping of the
text's style, and the enhancement of the text's overall
importance.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss9/S-pp131-134
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
modality,
text,
category,
epistemic,
deontic,
dynamic,
verb,
word,
phrase,
intonation,
meaning.
Modallik matn hosil qiluvchi kategoriya sifatida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
modallik,
matn,
kategoriya,
epistemik,
deontik,
dinamik,
fe’l,
so‘z,
ibora,
intonatsiya,
ma’no
.
Maqolada modallik kategoriyasining matn shakllantirishdagi
roli tahlil qilingan. Modallikning turlari (epistemik, deontik,
dinamik) va uni ifodalash usullari (modallik fe’llari, so‘zlar,
iboralar, qisqartmalar, intonatsiya) ko‘rib chiqilgan. Maqolada
modal
likning matn ma’nosini aniqlash, so'zlovchining nuqtayi
nazarini ifodalash, matn uslubini shakllantirish va matnning
ahamiyatini oshirishdagi roli tahlil qilingan.
1
Researcher, National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
132
Модальность как категория формирования текста
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
модальность,
текст,
категория,
эпистемическая,
деонтическая,
динамическая,
глагол,
слово,
фраза,
интонация,
смысл.
В статье анализируется роль модальной категории в
формировании текста. Рассматриваются различные виды
модальности
—
эпистемическая,
деонтическая
и
динамическая —
и способы их выражения, такие как
модальные глаголы, слова, фразы, сокращения и интонация.
Также уделяется внимание тому, как модальная категория
уточняет смысл текста, выражает точку зрения говорящего,
формирует стиль и усиливает значимость текста.
Modallik matnni tashkil etuvchi kategoriya sifatida til va badiiy diskursda asosiy
tushuncha bo
‘
lib, tilning munosabat, fikr va aniqlik darajalarini ifodalash usullarini o
‘
z
ichiga oladi. Tilning bu ko'p qirrali jihati matnning ma'nosi va ohangini shakllantirishda
muhim rol o'ynaydi, o'quvchilarning mazmunini qanday izohlashi va unga kirishiga ta'sir
qiladi. Adabiyotshunoslikda modallikni matn yaratadigan kategoriya sifatida o
‘
rganish,
muallifning pozitsiyasini, personajlar nuqtai nazarini va hikoyaning umumiy kayfiyatini
yetkazish uchun modal fe
’
llar, qo
‘
shimchalar va boshqa lingvistik vositalardan
foydalanishni tahlil qilishni o
‘
z ichiga oladi. Badiiy diskursda modallikning ko
‘
zga
ko
‘
ringan jihatlaridan biri zarurat, imkoniyat, ruxsat, majburiyat va boshqa nozik
ma
’
nolarni ifodalovchi modal fe
’
llarning qo
‘
llanilishidir. Misol uchun, Jeyn Ostenning
«Mag'rurlik va xurofot» asarida janob Darsi qahramoni shunday deydi: "I must
confess that
I think her as delightful a creature as ever appeared in print.". “Must” modal fe'li janob
Darsining Elizabet Bennet haqidagi fikriga qat'iy ishonchini aks ettiruvchi kuchli
majburiyat va aniqlik hissini bildiradi. Modallikning bunday qo'llanilishi nafaqat
qahramonning ovozini shakllantiradi, balki o'quvchining Elizabetga bo'lgan munosabatini
tushunishiga ham ta'sir qiladi.
Qolaversa, modallik rivoyatda personajlar nuqtai nazari va munosabatlarini
tasvirlash bilan chambarchas bog'liqdir. F. Skott Fitsjeraldning «Buyuk Getsbi» asarida
hikoyachi Nik Kerrouey Jey Getsbi haqidagi axloqiy mulohazalari haqida fikr yuritib,
shunday dedi: "I couldn't forgive him or like him, but I saw that what he had done was, to
him, entirely justified." “Couldn't” modal fe'li Nikning kuchli shaxsiy pozitsiyasini bildiradi,
“entirely” qo'shimchasi esa uning Getsbining harakatlariga bo'lgan ishonchi
ni ta'kidlaydi.
Modallikdan foydalanish orqali Fitsjerald Nikning nuqtai nazarini shakllantiradi va uning
Getsbiga nisbatan murakkab his-tuyg'ularini yetkazadi, bu romanning xarakteristikasi va
tematik rivojlanishiga hissa qo'shadi.Bundan tashqari, modallik adabiy asarning kayfiyati
va muhitini o'rnatishda hal qiluvchi vosita bo'lib xizmat qiladi.
"He might have been the one who
stole the money."
“might” modal fe’li rivoyatda shubha va
shubha ohangini hosil qilib, noaniqlik va
taxminni bildiradi.
“You should have known better."
“should” modal fe’li so‘zlovchining noroziligi
va hafsalasi pir bo‘lganini ta’kidlab,
nasihat va
pushaymon ma’nosini bildiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
133
"She can't be serious."
“can” modal fe’li ishonch va ishonchsizlikni
bildiradi, hayrat yoki shubha hissi bilan
ohangni shakllantiradi
"They may have arrived by now."
May» modal fe'li ehtimollik va noaniqlikni
bildiradi
"You must be joking."
Kuchli tasdiq , kesatiq ma’nosi.
"He would have been the best
candidate for the job."
O’tgan ishdan afsuslanish
"We should go to the party."
«should» modal fe'li majburiyat yoki tavsiyani
bildiradi
"She might as well have been
invisible."
Ahamiyatsizlik ohangini yaratgan.
"You ought to apologize for what
you did."
«ought» modal fe'li axloqiy majburiyat yoki
burch tuyg'usini bildiradi
"It may rain tomorrow."
«
May
»
modal fe'li noaniqlik yoki imkoniyatni
bildiradi, ehtiyotkorlik yoki tasodifiylik
ohangini yaratgan.
"We can finish this project by the
end of the week."
«Can» modal fe'li qobiliyat yoki salohiyatni
bildiradi
"They needn't have worried
about the outcome."
Pushaymonlik ohangi
"You should have listened to me." -
«Should» modal fe'li maslahat, afsus yoki
ta'na tuyg'usini bildiradi
"He might have been the one who
stole the jewels."
«might» modal fe'li ehtimollik yoki noaniqlik
hissini bildiradi
"We must find a solution to this
problem."
-
«Must» modal fe'li zarurat yoki
shoshilinchlikni bildiradi, qat'iyat ohangini
yaratadi.
"You could have at least tried to
help."
«Could» modal fe'li potentsialni bildiradi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, modallik matn hosil qiluvchi kategoriya sifatida
adabiy nutqning boy va murakkab jihatini tashkil etib, adabiy asardagi munosabat, nuqtai
nazar va mavzuga oid ma’nolarni ifodalash uchun modal fe’llar, qo‘shimchalar va boshqa
lingvistik vositalardan foydalanishni o‘z ichiga oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1. Chernyavskaya, V.E. Text linguistics: Polycode, intertextuality, interdiscursivity:
Proc. allowance.
–
M.: Librocom, 2009.
–
248 p.
2.Galperin, I.R. Matn lingvistik tadqiqot ob'ekti sifatida. 7. tahrir
–
M.: Librokom,
2009.
–
144 b.
3.Manerko, L.A. Types of knowledge embodied in artistic and academic discourses
// Vestn. MSLU.
–
2012.
–
Issue. 6.
–
T. 2.
–
P. 56
–
7
4.Zemskaya, Yu.N., Panchenko, N.V., Kachesova, I.Yu., Komissarova, L.M. Text theory:
Textbook. allowance.
–
M.: Flinta, 2012.
–
224 s.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
134
5. Kubryakova, E.S. On the concept of discourse and discourse analysis in modern
linguistics: a review // Discourse, speech, speech activity. Functional and structural
aspects: collection of reviews / ed. S.A. Romashko
–
M.: INION RAS, 2000.
–
P. 6
–
25.
6.Chernyavskaya, V.E. Text linguistics: Polycode, intertextuality, interdiscursivity:
Proc. allowance.
–
M.: Librocom, 2009.
–
248 p.
7.Lotman, Yu.M. The structure of a literary text.
–
St. Petersburg: “Iskusstvo
-
SPB”,
2005.
–
704 p.
8.Lekant, P.A. Modality and introductoryness // Questions of linguistics.
Interuniversity. Sat. scientific tr.
–
Vol. 3.
–
M., 2000.
–
P. 34
–
42.
9.Babenko, L.G., Kazarin, Yu.V. Linguistic analysis of literary text.
–
M.: Flinta: Nauka,
2005.
–
496 p.
