Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methods of improving the socialization of academic
lyceum students
Dildora GADOEVA
Navoi State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
In the context of the modern education system, one of the
pressing issues is enhancing the socialization process of
students alongside their academic learning. For students in
academic lyceums, socialization is particularly important, not
only as part of their education but also for personal
development and finding a successful place in society. The
socialization of academic lyceum students involves not only
acquiring knowledge and skills but also developing social
competencies. This article will explore ways to enhance
socialization and emphasize its importance.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss9/S-pp176-180
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
interactive learning
methods,
group projects and activities,
mentoring and coaching,
socialization.
Akademik
litsey
o’quvchilarining
ijtimoiylashuvini
takomillashtirish usullari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
interaktiv ta'lim usullari,
jamoaviy loyihalar va
tadbirlar,
mentorlik va murabbiylik,
ijtimoiylashuv
Zamonaviy ta’lim tizimi sharoitida o‘quvchilarning bilim
olish
bilan
bir
qatorda,
ijtimoiylashuv
jarayonini
takomillashtirish dolzarb masalalardan biri bo‘lib hisoblanadi.
Ayniqsa, akademik litseylar o‘quvchilari uchun ijtimoiylashuv
faqat ta'lim olish jarayonida emas, balki shaxs sifatida
shakllanish va jamiyatda muvaffaqiyatli o‘z o‘rnini topish uchun
muhim ahamiyat kasb etadi. Akademik litsey o‘quvchilarining
ijtimoiylashuvi nafaqat bilim va ko‘nikmalarni egallash, balki
shaxsning ijtimoiy kompetensiyala
rini rivojlantirishni ham o‘z
ichiga oladi. Ushbu maqolada ijtimoiylashuvni takomillashtirish
usullari va uning ahamiyati yoritiladi.
1
Independent Researcher, Navoi State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
177
Методы
повышения
социализации
учащихся
академических лицеев
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
интерактивные методы
обучения,
групповые проекты и
мероприятия,
наставничество и коучинг,
социализация
.
В условиях современной системы образования одним из
актуальных
вопросов
является
совершенствование
процесса социализации учащихся наряду с их обучением.
Для учащихся академических лицеев социализация
особенно важна, так как она играет значимую роль не
только в учебном процессе, но и в формировании личности
и нахождении успешного места в обществе. Социализация
лицеистов включает не только приобретение знаний и
навыков, но и развитие социальных компетенций. В
данной статье будут рассмотрены пути улучшения
процесса социализации и подчеркнута его важность
.
Kirish
.
Bugungi globallashgan dunyoda o‘quvchilarni nafaqat akademik bilimlar bilan
qurollantirish, balki ularning ijtimoiy ko‘nikmalarini shakllantirish ham muhim
ahamiyatga ega. Ayniqsa, akademik litseylar yoshlarning kelajakda jamiyatda faol
shaxslar bo‘lishlari uchun sharoit yaratadi. Ular faqatgina o‘z mutaxassisliklariga oid
bilimlarni egallab qolmasdan, ijtimoiy muhitda muvaffaqiyatli moslashishlari va muloqot
ko‘nikmalarini rivojlantirishlari kerak. Ushbu maqolada akademik litsey o‘quvchilarining
ijtimoiylashuvini takomillashtirish usullari tahlil qilinadi. Zamonaviy jamiyatda
yoshlarning ijtimoiylashuvi muhim ahamiyatga ega bo'lib, bu jarayon jamiyatda ularning
faol a’zolariga aylanishiga xizmat qiladi. Ayniqsa, akademik litseylarda ta’lim olayotgan
yoshlar uchun ijtimoiylashuv jarayoni yanada dolzarbdir. Litseyda ta'lim olish
yoshlarning faqatgina bilim darajasini oshirish bilan cheklanmay, balki ularning jamiyat
bilan
integratsiyalashuvi,
shaxsiy
fazilatlarining
rivojlanishi
va
ma’naviy
dunyoqarashining shakllanishiga ham katta ta’sir ko’rsatadi. Bu maqolada akademik
litsey o'quvchilarining ijtimoiylashuv jarayoni va bu jarayonni takomillashtirish usullari
haqida batafsil to'xtalib o'tamiz.
Ijtimoiylashuvning mohiyati va ahamiyati
Ijtimoiylashuv
—
bu shaxsning jamiyatga moslashuvi, jamiyat qoidalari va
qadriyatlarini o'zlashtirishi, o'z o'rnini topishi jarayonidir. Ushbu jarayon o'z ichiga
ta’lim, oila, jamoa va boshqa ijtimoiy institutlar ta’sirini oladi. Akademik litseyda
ijtimoiylashuv bu jarayonning muhim qismi hisoblanadi, chunki bu davrda yoshlar
o'zining shaxsiy pozitsiyasini shakllantirishga, turli jamoalar bilan muloqot qilishga
o'rganadi.
Ijtimoiylashuv tushunchasi
Ijtimoiylashuv shaxsning jamiyatda o‘z o‘rnini topishi, uning ijtimoiy munosabatlar
tizimiga qo‘shilishi va turli ijtimoiy vazifalarni bajarishga tayyorlanish jarayonidir. Bu
jarayonda shaxs ijtimoiy me’yorlar va qadriyatlarni o‘rganadi, muloqot qilish, jamoada
ishlash, mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish kabi qobiliyatlarni rivojlantiradi. Akademik
litsey o‘quvchilari uchun ijtimoiylashuv jarayoni alohida ahamiyatga ega, chunki ular
kelajakda jamiyatning faol va malakali fuqarolari bo‘lib yetishishlari uchun shaxsiy va
ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishlari kerak.
Litsey o'quvchilari uchun ijtimoiylashuv quyidagi jarayonlarni o'z ichiga oladi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
178
-Kommunikativ ko'nikmalarni rivojlantirish: muloqot qilish, fikr almashish va
munozara olib borish qobiliyati.
-Jamoaviy faoliyatda ishtirok etish: jamoada ishlash, boshqa yoshlar bilan
hamkorlikda loyihalar amalga oshirish.
-Mas'uliyatli va faollik ko'rsatish: jamiyat oldidagi mas'uliyatni his qilish va unda
faol ishtirok etish.
Shaxsiy identifikatsiya: yoshlarning o'z qiziqishlari, e'tiqodlari va qadriyatlarini
aniqlab olishlari.
Akademik litseylarda ijtimoiylashuv omillari:
Akademik litsey o'quvchilarining ijtimoiylashuv jarayoni bir qancha omillar bilan
bog'liq. Ushbu omillar o'quvchilarning shaxsiy rivojlanishi va jamiyat bilan
integratsiyalashuvi uchun muhim hisoblanadi:
a) Ta’lim jarayoni.Akademik litseylardagi ta’lim jarayonining sifatli bo’lishi
o'quvchilarning bilimlarini chuqurlashtirish bilan bir qatorda, ularning ijtimoiy
ko'nikmalarini ham rivojlantiradi. Jamoaviy loyihalar, seminarlar, munozaralar orqali
o'quvchilar jamiyatga nisbatan o'z pozitsiyasini belgilaydi.
b) O'qituvchilar va ma'muriyat roli.O'qituvchilar nafaqat bilim beruvchilar, balki
ijtimoiy tarbiya beruvchilar sifatida ham muhim rol o'ynaydilar. Ular o'quvchilarning
ijtimoiylashuv jarayonini to'g'ri yo'naltirishi, ularning ijtimoiy faoliyatlarda ishtirok
etishiga imkon yaratishi kerak.
c) Oila muhitining ta’siri.Oila ijtimoiylashuv jarayonining asosiy poydevorlaridan
biridir. Ota-onalarning farzandlari bilan qiladigan muloqoti, ularni qo'llab-quvvatlashi va
to'g'ri yo'naltirishi ularning litseyda va umuman jamiyatda muvaffaqiyatli bo'lishlarida
muhim ahamiyatga ega.
d) Jamoat tashkilotlari va tadbirlar.Akademik litseylarda turli xil jamoat
tashkilotlari va tadbirlar (forumlar, ko'rgazmalar, sport musobaqalari, san'at festivallari)
o'quvchilarni faollikka chorlaydi. Bunday tadbirlarda ishtirok etish o'quvchilarning
muloqot doirasini kengaytiradi va ularga yangi imkoniyatlar beradi.
Ijtimoiylashuvni takomillashtirish usullari
1. Interaktiv ta'lim usullari: Interaktiv ta’lim o‘quvchilar o‘rtasida faol muloqot va
hamkorlikni ta'minlaydi. Akademik litsey dars jarayonlarida qo‘llaniladigan muammoli
vaziyatlar yaratish, guruhiy munozaralar va rolli o‘yinlar o‘quvchilarning o‘zaro muloqot
qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Bu jarayonda o‘quvchilar turli
fikrlarni tinglash, ularni tahlil qilish va o‘z fikrlarini himoya qilishni
o‘rganadilar.Akademik litsey o‘quvchilarining ijtimoiylashuvini kuchaytirish uchun
interaktiv metodlar keng qo‘llanilishi kerak. Guruhlarda ishlash, o‘zaro muloqot va
tajriba almashish orqali o‘quvchilar ijtimoiy muhitda samarali o‘zaro aloqa qilish
ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.
2. Jamoaviy loyihalar va tadbirlar: Jamoaviy faoliyat ijtimoiylashuv jarayonining
asosiy usullaridan biridir. Litsey o‘quvchilari orasida turli loyihalar, tanlovlar va madaniy
tadbirlarni tashkil etish ularda birgalikda ishlash, boshqalarning fikriga hurmat bilan
qarash, liderlik va tashabbuskorlik ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Masalan, ekologik
aksiyalar, sport musobaqalari, ilmiy konferensiyalar kabi tadbirlar o‘quvchilarni jamiyat
bilan yanada yaqindan tanishtiradi va ularning ijtimoiy faolligini oshiradi.
3. Tarbiyaviy tadbirlar: O‘quvchilarning shaxsiy va ijtimoiy qobiliyatlarini
shakllantirishda tarbiyaviy ishlar muhim ahamiyatga ega. Maktabdan tashqari turli
seminarlar, treninglar va psixologik maslahatlar o‘quvchilarning ijtimoiy muhitda
moslashuvini yaxshilaydi. Masalan, liderlik ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
179
treninglar, jamoada ishlash va muammolarni hal qilish bo‘yicha mahorat darslari
ijtimoiylashuv jarayoniga katta hissa qo‘shadi.
4. Ijtimoiy tarmoqlar va raqamli vositalardan foydalanish: Bugungi kunda yoshlar
orasida ijtimoiy tarmoqlar va raqamli texnologiyalar katta rol o‘ynaydi. Akademik litsey
o‘quvchilari uchun turli onlayn platformalarda muloqot qilish, fikr almashish va o‘z
-
o‘zini
ifodalash imkoniyatlari ham ijtimoiylashuv jarayonining bir qismi bo‘lib hisoblanadi. Shu
bilan birga, raqamli savodxonlik va internet xavfsizligi haqida ma'lumot berish orqali
o‘quvchilarning ijtimoiy axborot makonida to‘g‘ri faoliyat yuritishlariga yordam berish
mumkin.
5. Mentorlik va murabbiylik tizimi: Tajribali murabbiylar yoki katta yoshli
talabalar yordamida o‘quvchilarga yo‘l
-
yo‘riq ko‘rsatish, ularga to‘g‘ri maslahatlar berish
ijtimoiylashuv jarayonini yanada tezlashtiradi. Mentorlik tizimi orqali o‘quvchilar
o‘zlarini ilg‘or bilim va ko‘nikmalarga ega shaxslar sifatida shakllantirishlari mumkin.
6. Psixologik xizmatlar: O‘quvchilar psixologik xizmatlar yordamida o‘z shaxsini va
ijtimoiy muhitni chuqurroq anglab olish imkoniga ega bo‘ladi. Psixologlar o‘quvchilarning
shaxsiy muammolarini hal etishda, ularni to‘g‘ri yo‘lga solishda yordam beradi.
O’smirlik davriga oid yana bir muhim jihatning ko’zdan qochirmasligimiz juda
muhimdir,ya’ni o’smiralaning ijtimoiylashuvining o’ziga xos qiyinchiiklari ham talaygina.:
-
o’ziga yuqori baho berish (qahramonlik ko’rsatish,hammaga tanilish)ni
xohlayd,lekin ijtimoiy mavqiye pastligi bilan;
-
o’smir fikri bilan ota
-
onaning eskicha fikrlashi,madaniyati to’g’ri kelmasligi (u ota
-
onaga o’smir yoshida ham bola bo’lib ko’rinishi),lekin o’smir psixofiziologik jihatdan
katta bo’lib qolganligi bilan;
-
tengdoshlari fikri bilan o’smirning o’zigagina xos bo’lgan mustaqil qadriyatlarini
to’g’ri kelmasligi bilan ifodalanadi; Ijtimoiy moslashuvdagi filogenetik yondashuv
asoschisi rus olimi I.N.Aksyonov aniqlashicha, bu ijtimoiylashuv jarayoni uch bosqichda
kechadi:
1) shaxsning o‘zligini anglashi;
2) jamoaviylik qoidalarni o‘rganishi;
3) ijtimoiylashuvning amaliy ahamiyat kasb etishi.
Bu yondashuvning dastlabki «nominatsiya bosqichi», ikkinchisi «kasbiy bosqich»
va uchinchisi «universal bosqich» deb nomlangan. Olimning bu fikrini
hisobga oladigan bo‘lsak, sotsiumning tarkibiy qismlarida o‘smirning
jtimoylashuvini anglash, o‘rganish va amaliyotga qo‘llash tarzida kechadi. Zero,
o‘smirning oilada, o‘quv, mehnat va jamoalar guruhlarida ijtimoylashib borishi uch
muhim xususiyatni -
bilish, o‘rganish va amal qilishni qamrab oladi. Sotsiumning
o‘smirga bunday ta’sir etish yo‘li davomiylik qonuniyatiga asosan kechadi. Unga ko‘ra
o‘smir ijtimoiy bilim, ijtimoiy axloq va ijtimoiy faoliyatni hosil qilishi uchun butun hayoti
davomida rivojlanib boradi.
Xulosa
.
Akademik litsey o‘quvchilarining ijtimoiylashuvini takomillashtirish ularning
kelajakda muvaffaqiyatli shaxslar bo‘lib yetishishlari uchun muhim ahamiyatga ega.
Interaktiv ta’lim usullari, jamoaviy loyihalar va tarbiyaviy tadbirlar kabi usullar orqali
o‘quvchilarning ijtimoiy faolligini oshirish, ularning jamoada ishlash va liderlik
qobiliyatlarini rivojlantirish mumkin. IIV akadеmik litsеy o'quvchilarning ijtimoiy
munosabatlarga tayyorlashda ularning oila a'zolari, ota-
onalar, tеngdoshlari va
atrofdagilar bilan muloqotda bo'lish, jamoa joylarida o'zini tuta olish, mеhnat qilish, o'z
-
o'ziga xizmat ko'rsatish, lidеrlik qobiliyatlarini namoyon etish, shaxsiy salomatligi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
180
to'g'risida qayg'urish, yaqinlariga nisbatan g'amxo'r bo'lish, ota-onalari, kattalar, shu
jumladan, o'qituvchilarning mеhnatini qadrlash kabi ko'nikmalarga ega bo'lishlariga
e'tibor qaratiladi. Bu esa, o'quvchilarning nafaqat mutaxassislik bilimlariga ega
bo'lishlarini, shu bilan birga pеdagogik
-psixologik fanlarni ham chuqur o'zlashtirishlarini
taqozo
etadi.
Akademik
litsey
o'quvchilarining
ijtimoiylashuv
jarayonini
takomillashtirish, ularni jamiyatning faol a'zolari sifatida shakllantirish uchun ta'lim
jarayoni, o'qituvchilarning yondashuvi va jamoaviy faoliyatlar muhim ahamiyat kasb
etadi. Yoshlarni ijtimoiy hayotda muvaffaqiyatli ishtirokchi sifatida tayyorlash uchun
o'quv jarayonida faol o'quv usullari va yetakchilik qobiliyatlarini rivojlantirishga alohida
e’tibor qaratish lozim. Ushbu yondashuvlar o'quvchilarning nafaqat bilim olishlariga,
balki jamiyatda o'z o'rnini topishiga ham katta yordam beradi.Tadqiqot va amaliyotlar
ko'rsatganidek, ijtimoiylashuvning to'g'ri shakllangan jarayoni yoshlarning kelgusidagi
shaxsiy va professional hayotiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi. Shu sababli, akademik litseylar
o'quvchilarining ijtimoiylashuvini takomillashtirish uchun izchil va rejalangan yondashuv
zarur.
Takliflar:
-ijtimoiy jabhalar bilan tanishuvlar tashkil etish;
-
ijtimoiy vedioroliklar,ko’rgazmalar,treninglara tez
-tez ishtirok etishlarini
ta’minlash;
-ijtimoiy pedagog va ijtimoiy psixologlarni biriktirgan holda tarbiyaviy ishlar
tashkil etish;
-
turlicha yot g’oyalar qamrovidan himoya qilish,atrofdagilar bilan munosabatlarini
nazoratga olish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Abdukarimov, X. (2019). Ta’limda ijtimoiylashuv jarayonining ahamiyati.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Entsiklopediyasi.
2.
Bobojonov, A. (2021). Zamonaviy ta’limda o‘quvchilarning ijtimoiy
ko‘nikmalarini rivojlantirish usullari. Samarqand davlat universiteti nashriyoti.
3. Karimova, N. (2020). O‘quvchilarni tarbiyalashda interaktiv metodlardan
foydalanish. Pedagogik Innovatsiyalar Jurnali, 3(1), 45-50.
4. Vygotsky, L. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Harvard University Press.
5. Dewey, J. (1997). Experience and Education. New York: Touchstone.
6.
Абрамова Г.С. Возрастная психология. Москва, «Академический проект».
Москва. 2001.
7.
Немов Р.С. Психология. Книга 1. М., –
ВЛАДОС. 2006 г.
8.
Ganiev A.G. Methods of developing “Creative thinking” skills in teaching physics.
ACADEMICIA An International Multidisciplinary Research Journal. ISSN: 2249-7137 Vol.
11, Issue 4, April 2021 Impact Factor: SJIF 2021 = 7.492, 1580-1587.
