Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methodology for developing students' understanding and
skills regarding information models in Chemistry
Farkhod JABBOROV
Kashkadarya Regional Pedagogical Expert Center
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
The article discusses symbolic chemical training models,
including demonstration, structure and consistency, durability,
and scientific foundations. It highlights the importance of
connecting theory with practice.
Additionally, the development of generalized skills is
reflected in consciousness, intelligence, purposefulness,
planning, progressiveness, practical efficiency, and flexibility in
achieving goals. These skills are formed through an
understanding of the scientific basis and structure of activities,
promoting effective performance.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss10/S-pp162-167
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
educational,
symbol,
model,
didactic,
function,
general methodological,
principles.
O‘quvchilarda kimyo fanida axborot modellar haqida
tushuncha va ko‘nikmalarni shakllantirish metodikasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
o‘quv,
ramz,
model,
didaktik,
funksiya,
umummetodologik,
tamoyillar.
Maqolada ramziy kimyoviy o‘quv
-belgili modellarida
quyidagi: ko‘rgazmalilik; tizimlilik va izchillilik; mustahkamlilik;
ilmiylik; nazariya va amaliyot o‘rtasidagi bog‘liqlik tamoyillari
muhim ahamiyat kasb etishi tahlil qilingan.
Bundan
tashqari,
umumlashtirilgan
ko‘nikmalarning
shakllanishi ong, aql, maqsadga muvofiqlik, rejalashtirish,
ilg‘orlik, amaliy samaradorlik, maqsadlarga erishish yo‘llarining
o‘zgaruvchanligida namoyon bo‘lishi, u faoliyatning ilmiy
asoslari va tuzilishini tushunishda shakllanadi va samarali
faoliyatni ta’minlaydi.
1
PhD, Associate Professor, Department of Exact and Natural Sciences, Kashkadarya Regional Pedagogical Expert
Center
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
163
Методика формирования у учащихся понятий и
навыков об информационных моделях в курсе химии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
учебный,
символ,
модель,
дидактика,
функция,
общеметодологический,
принципы
В
статье
представлены
основные
принципы
символической
модели
химической
подготовки:
наглядность,
систематичность
и
преемственность,
прочность, научность, а также связь между теорией и
практикой.
Кроме того, формирование обобщенных навыков
выражается
в
развитии
сознания,
интеллекта,
целенаправленности, планирования, прогрессивности,
практической эффективности и разнообразных способов
достижения целей. Эти навыки формируются через
понимание научных основ и структуры деятельности, что
способствует эффективной работе
.
KIRISH
Tushunchalarni o‘zlashtirish darajasini tahlil qilish: bir predmetni o‘rganish
jarayonida hosil bo‘lgan tushuncha bilan boshqa fanlarni o‘rganish jarayonida
o‘quvchilarda shakllangan tushunchalar bilan bog‘lanishlarni o‘rnatish orqali tavsiflangan
tushunch
alarni o‘zlashtirishning yuqori darajasini aniqlash zarurati mavjud.
Muammoni hal qilish zarurligi nafaqat o‘quvchilarga yangi bilimlarni yetkazish,
balki bilish faoliyatining ratsional usullarini o‘zlashtirish asosida ularning mustaqil
ravishda bilim olish qobiliyatini shakllantirish hamdir. Bunday holda umumlashtirilgan
ko‘nikmalarni ya’ni keng tatbiq etish xususiyatiga ega bo‘lgan ko‘nikmalarni, o‘quvchi
tabiatan o‘xshash bo‘lgan muammolarni keng sinfini yechishda foydalanishi mumkin
bo‘lgan ko‘nikmalarni shakllantirish lozim.
Faoliyatli yondashuvi asosida o‘quv
-
bilish ko‘nikmalarini shakllantirish mezonlari
ham tahlil etilib, ular ustida atroflicha to‘xtalib o‘tilgan [1].
Umumlashtirilgan ko‘nikmani o‘zlashtirgan holda, o‘quvchi ko‘nikmani bajarish
faoliyati doirasida barcha zarur harakatlar va amallarni mustaqil ravishda to‘liq bajaradi.
Xususan, kimyo fani bo‘yicha umumlashtirilgan eksperimental ko‘nikmalarni
shakllantirish texnologiyasini va rivojlanish yondashuvi nazariyasi qoidalariga asoslanib,
kimyoviy yondashuv tamoyillari asosida kimyoviy muammolarni hal qilishning
umumlashtirilgan
ko‘nikmalarini
shakllantirish
texnologiyasi
tavsiflanib,
umumlashtirilgan ko‘nikmalar
ni shakllantirishning asosiy tamoyili - faoliyat tarkibidagi
o‘quvchilar harakatlarining ratsionalligi, ilmiy asoslanganligi, o‘quvchilarning yuqori
darajadagi mustaqilligidir [2].
Umumlashtirilgan ko‘nikmalarning shakllanishi ong, aql, maqsadga muvofiqlik,
rejalashtirish, ilg‘orlik, amaliy samaradorlik, maqsadlarga erishish yo‘llarining
o‘zgaruvchanligida namoyon bo‘ladi [3]. Umumlashtirilgan ko‘nikmalar faoliyatning ilmiy
asoslari
va tuzilishini tushunishda shakllanadi. Umumiy ko‘nikmalar samarali faoliyatni
ta’minlaydi.
Umumlashtirilgan ko‘nikmalarni shakllantirishga oid yondashuvlar quyidagicha
farqlanadi: 1. Ko‘nikma maxsus o‘rganish obyekti emas, u bilvosita muammolarni hal qilish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
164
jarayonida shakllanadi.
2. Ko‘nikma maxsus o‘rganish predmeti bo‘lib, o‘zlashtirish
jarayoni to‘g‘risida bilish vazifasini bajaradi, uning texnologiyasini ochib beradi
.
MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI
Tomson oʻzining taklif qilgan modelini 1904
-yil mart oyidagi
Falsafiy jurnalda
,
Britaniyaning eng mashhur ilmiy jurnalida nashr etdi. Tomsonning fikriga koʻra:
… elementlarning atomlari bir xil musbat elektrifikatsiya sferasida oʻralgan bir
qancha manfiy elektrlashtirilgan korpuskulalardan iborat, …
Tomsonning modeli birinchi boʻlib atomga oʻziga xos ichki tuzilmani belgilagan,
ammo uning dastlabki tavsifida matematik formulalar mavjud emas edi. U 1867-yilda
girdobli atomni taklif qilgan holda maqola yozgan Uilyam Tomsonning ishiga ergashdi. JJ
Tomson 1890-
yilgi „bulut atomi“ gipotezasidan voz kechdi, atomning girdob nazariyasiga
asoslanib, atomlar nomoddiy elementlardan iborat edi va girdoblarning joylashishi va
kimyoviy elementlar orasidagi davriy muntazamlik oʻrtasida oʻxshashlik borligini taklif
qildi. Tomson oʻzining atom modelini oʻsha kunning maʼlum eksperimental dalillariga
asosladi va aslida, Kelvin bir yil oldin musbat shar atomini taklif qilganidek, Kelvinning
yoʻliga ergashdi.
Rivojlantiruvchi ta’lim kontekstida umumlashtirilgan ko‘nikmalarni maqsadli
shakllantirish nazariyasi ishlab chiqilgan. Fizikada o‘quv faoliyatini tashkil etish uchun
nazariy qoidalarni ishlab chiqishda ushbu bilim sohasidagi materiallarning asosiy
birliklarini aniqlash va ularni birlashtirish qoidalarini aniqlashga hamda o‘quvchini o‘quv
bilimlari elementlarini tahlil qilish usullari bilan boyitishga e’tibor qaratilib,
umumlashtirilgan ko‘nikmalarni shakllantirish bosqichlari quyidagicha ko‘rinishda ajratib
ko‘rsatilgan [4]:
1. Harakatlarning motivatsion asosi -
o‘quvchilarning harakatni bajarish
ko‘nikmasini egallash muhimligini anglashidir.
2. Harakatning maqsadini aniqlashdan
iborat. 3. Ilmiy asosga ega harakatlarni aniqlash. 4. Harakatning keng doiradagi vazifalari
uchun umumiy bo‘lgan va harakatni bajarish shart
-sharoitlaridan mustaqil ravishda asosiy
tarkibiy qismlarini aniqlash (bunday tarkibiy qismlar harakatni qo‘llab
-quvvatlashning
ketma-ketlik vazifasini bajaradi).
5. Harakat modelini ya’ni algoritmini qurish, harakatni
tashkil etuvchi amallarning eng oqilona ketma-ketligini izlash.
6. O‘quvchilarning
harakatlari o‘qituvchi tomonidan nazorat qilinadigan kam sondagi mashqlarni
bajarilishini tashkil etish. 7. O‘z
-
o‘zini sinergetik boshqarish usullarini o‘rgatish. 8.
O‘quvchilarning o‘zgaruvchan sharoitlarda berilgan harakatni mustaqil bajarishini talab
qiladigan mashqlardan foydalanish; faoliyatning murakkab turlarida yangi, yanada
murakkab ko‘nikmalarni o‘zlashtirish
uchun ushbu ko‘nikmadan foydalanish.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Umumlashtirilgan ko‘nikmalarni shakllantirish jarayonida o‘quvchining quyidagi
harakatlar ketma-
ketligiga e’tibor qaratilgan [5]: 1. Shakllantirilgan faoliyatning tarkibiy
qismlarini taqsimlash. 2. Ushbu faoliyatni amalga oshirish uchun umumlashtirilgan
qo
idalarni mustaqil o‘rganish. 3. Vazifalar guruhini hal qilish va ularning ketma
-ketligini
aniqlash uchun mantiqiy-
predmetli amallarni tanlash. 4. Shartlarning o‘zgaruvchanligi
bilan bog‘liq muammolarga texnika va usullarni qo‘llash.
Ushbu yondashuvlarning umumiy jihati shundaki, umumlashtirilgan ko‘nikmalarni
shakllantirish shakllangan faoliyatning tezkor tarkibini o‘zlashtirishga va ko‘nikmani
amalga oshirish uchun faoliyatning bir qismi sifatida individual harakatlar va amallar
o‘rtasidagi aloqalarni o‘rnatishga asoslangan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
165
Umumlashtiriladigan ko‘nikmalarni yangicha ko‘rinishda yaxlit ta’lim sifatida
shakllangan ko‘nikmaning semantik tuzilishini tashkil etadigan ongli harakatlar asosida
amalga oshirish uchun faoliyat tuzilmasini o‘zlashtirishga asoslanadi.
Xususan, umumlashtirilgan kimyoviy ko‘nikmalar haqida fikr yuritadigan bo‘lsak,
o‘quvchilarning barcha xatti
-
harakatlar va amallarni kimyo fanini o‘rganish bo‘yicha
ko‘nikmaning bir qismi sifatida to‘liq hamda
mustaqil ravishda amalga oshirishi, ular
oras
idagi aloqalarni o‘rnatishi, standart va nostandart o‘quv sharoitida bajarishi bilan
tavsiflanadi.
Umumiy kimyo fanini o‘zlashtirish
ko‘nikmalarni shakllantirish jarayoni uch
darajani qamrab oladi: ular ishlashning to‘liqligi, umumlashtirilishi va xabard
orligini
shakllantirishga qaratilgan.
Agar ular shakllangan bo‘lsa, o‘quvchilarda samaradorlik,
izchillik kabi fazilatlarning mavjudligi to‘g‘risida aytish mumkin bo‘ladi [6].
O‘qituvchilarning amaliy faoliyatini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, alohida
amallar va
harakatlarni o‘rgatish jarayoni qiyin kechadi.
Ko‘nikmani rivojlantirish uchun harakatni
tashkil etuvchi amallar tarkibini aniqlash ratsional metodologiya va texnologiyani
tanlashning zaruriy shartidir. Amallarning tarkibini bilib, o‘qituvchi h
ar bir oddiy amalni
bajarish ko‘nikmasini mashq qilishning eng oqilona ketma
-
ketligini belgilaydi, so‘ngra
harakatni yaxlit bajarish ko‘nikmasini shakllantirishni amalga oshiradi. Shaxsiy amallarni
va umuman harakatlarni bajarishning ilmiy asoslarini angla
gan holda, o‘quvchilar ushbu
turdagi ko‘nikmalarni tezda o‘zlashtiradilar.
TAHLIL VA NATIJALAR
Jarayon yoki hodisani o‘rganayotganda uni oddiy elementar shakllanishigacha
“ajratish” mumkin emas, chunki ular endi o‘rganilishi kerak bo‘lgan o‘ziga xos sifatni o‘z
ichiga olmaydi. Tahlilni osonlashtirish uchun o‘rganilayotgan hodisani soddalashtirish,
uning asosiy xususiyatlarini saqlab qolish kerakligini yodda tutish kerak. Yetarlicha tahlil
birligi - motiv va maqsadning mavjudligini taxmin qiladigan harakatdir. Agar birlik sifatida
oddiy protsessual ta’limni tanlasak, tahlil natijasida olingan ma’lumotlar o‘rganilayotgan
hodisa -
faoliyatning mavjud bo‘lgan muhim xususiyatlarini aks ettirmaydi [
6].
Masalan, ion almashinish reaksiyalari tenglamalarini tuzish faoliyatining semantik
tuzilishi asosiy harakatlarni: 1. Moddaning elektrolitlar yoki noelektrolitlar sinfiga
mansubligini aniqlash. 2.Elektrolitik dissotsiatsiyalanish reaksiyalarining tenglamalarini
yozish. 3. Ion almashinish reaksiyalarini yozish kabilarni qamrab oladi. Har bir harakat
amallarni, xususan, moddaning elektrolitlar yoki elektrolit bo‘lmagan moddalar sinfiga
mansubligini aniqlash bo‘yicha harakat amallarini o‘z ichiga oladi:
1.1 Birikmalardagi kimyoviy bog‘lanish turini molekulyar formulasi bo‘yicha
aniqlash;
1.1.1 Kovalent qutbli bog‘lanish;
1.1.2 Ion bog‘lanish;
1.2 Bir sinfga tegishli moddaning molekulyar formulasi bo‘yicha aniqlash;
1.2.1 Kislotalar;
1.2.2 Asoslar;
1.2.3 Tuzlar;
1.2.4 Oksidlar;
1.3 Eruvchanlik jadvali bo‘yicha moddaning eruvchanligini aniqlash;
1.3.1 Eriydigan;
1.3.2 Erimaydigan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
166
Kichik amallarni qo‘shish, jumladan, ion bog‘lanishli moddalarni molekulyar
formulada aniqlash shart emas, ya’ni, u endi moddalarni elektrolitlar yoki elektrolit
bo‘lmagan moddalar deb tasniflash bo‘yicha faoliyatning muhim elementlarini o‘zida aks
ettirmaydi.
Faoliyat tizimidagi amallar subyekt mazmuni jihatidan minimal bo‘lgan harakatlar
deb ta’riflanadi, unda shakllanayotgan faoliyatning tarkibiy holatlarini aniqlash ham
mumkin bo‘ladi. Faoliyatning semantik tarkibidagi barcha funksional komponentlar
“tayyorg
arlik -
amalga oshirish” munosabatlarida joylashgan. U yoki bu funksional
komponentni asosiy qism deb hisoblanishi mumkin, undan keyin esa uning tarkibiy
qismlarini tayyorgarlik qismi deb hisoblash kerak; boshqa tomondan, xuddi shu funksional
komponent key
ingi komponent uchun tayyorgarlik qismi hisoblanadi. “Tayyorlash
-
amalga oshirish” munosabati butun jarayon davomida faoliyat jarayonining o‘zaro bog‘liq
xususiyatidir. Taxminiy amal natijasi - ijro etuvchi amal subyektini olish; keyingisining
natijasi -
bu asosiy komponentning birinchi harakatining ba’zi tarkibiy holatlarini e’tiborga
olish hisoblanadi.
Shu munosabat bilan, moddaning elektrolitlar yoki elektrolit bo‘lmaganlar sinfiga
mansubligini aniqlash ko‘nikmasini amalga oshirish bo‘yicha faoliyatni shakllantirish
elektrolitik dissotsiatsiyalanish reaksiyalari tenglamalarini tuzish ko‘nikmasini amalga
oshirish uchun faoliyatni shakllantirishga tayyorgarlik bo‘ladi, bu esa o‘z navbatida ion
almashinuvi reaksiyalarining tenglamalarini tuzish ko‘nikmalarini amalga oshirishga
tayyorgarlik ko‘rishdir.
Davlat ta’lim standartlari malaka talablarida ko‘nikmani shakllantirishga
qo‘yiladigan talablarni asosiylaridan biri
- ion almashinish reaksiyalarining tenglamalarini
tuzish ko‘nikmasi misolida –
“Elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasi” mavzusida ko‘rib
chiqiladi.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida mazkur mavzu bo‘yicha bilim va ko‘nikmalar:
o‘zlashtira oladilar yoki tushuna oladilar: kimyoviy belgilar: kimyoviy elementlarning
belgilari, kimyoviy moddalar formulalari va kimyoviy reaksiyalar tenglamalari; eng
muhim ki
myoviy tushunchalar: atom, molekula, ion, kimyoviy bog‘lanish, modda,
moddalarning tasnifi, kimyoviy reaksiya, elektrolit va noelektrolit, elektrolitik
dissotsiatsiyalanish; moddalar massasining saqlanish qonunini shakllantirishdan iborat.
Bajara oladilar: o‘rganilayotgan sinflarning birikmalarini nomlash; ion almashinish
reaksiyalarining mohiyatini tushuntirish; moddalarning tarkibi, tuzilishi va xususiyatlari
o‘rtasidagi bog‘liqlikni tavsiflash; noorganik moddalarning asosiy sinflarining
kimyoviy
xossalari; moddalarning tarkibini ularning formulalari bo‘yicha, moddalarning ma’lum bir
birikma sinfiga mansubligini, kimyoviy reaksiyalar turlarini, birikmalardagi kimyoviy
bog‘lanish turini, ion almashinish reaksiyalarining imkoniyatlarini aniq
lash;
o‘rganilayotgan sinflarning noorganik birikmalarining formulalarini, kimyoviy reaksiyalar
tenglamalarini tuza olish.
Asosiy darajadagi mavzu bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarni rivojlantirish: elektrolitik
dissotsiyalanish nazariyasini biladilar yoki tushunadilar. Bajara olishlari kerak:
o‘rganilgan moddalarni "ilgarigi" yoki xalqaro nomenklatura bo‘yicha nomlash; ionning
zaryadini, noorganik birikmalarning suvli eritmalaridagi muhitning xususiyatini aniqlash;
noorganik va organik birikmalarning asosiy sinflarining umumiy kimyoviy xususiyatlarini
tavsiflash; moddalar xususiyatlarining ularning tarkibi va tuzilishiga bog‘liql
igini
tushuntirish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
167
Yo‘nalish darajasida mavzu bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarni kengaytirish.
Biladilar yoki tushunadilar: kimyo fanining tabiiy fanlardagi o‘rni, uning boshqa
tabiiy fanlar bilan aloqasi, zamonaviy jamiyat hayotidagi ahamiyati; eng muhim kimyoviy
tushunchalar: suvli eritmalardagi kislota-asos reaksiyalari, gidroliz; kimyoning asosiy
nazariyalari: kislotalar va asoslar; anorganik va organik birikmalarning tasnifi va
nomenklaturasi.
Malaka talablariga muvofiq umumlashtirilgan kimyoviy ko‘nikmalar faqat maxsus
tayyorgarlik darajasida shakllanadi. Shu bilan birga, kimyoviy ko‘nikmalarni
shakllantirish jarayonida o‘quv kimyoviy axborot modellarni ko‘p funksiyali tarzda
foydalanish kimyo
fanini o‘qitishning yaxlit jarayoni davomida umumlashtirilgan
ko‘nikmalarni shakllantirishga imkon beradi. Chunki, kimyoviy axborot modellar tizimi
-
faoliyat tarkibidagi harakatlarning tarkibini tavsiflab, aks ettirishga imkon beradi;
ajralmas aloqada va
ko‘nikma asosidagi faoliyatning tuzilishi bilan bir vaqtda bilimlarni
shakllantirish va harakatlarni yangi sharoitlarga keng miqyosda o‘tkazish imkoniyatini
yaratadi, shu bilan amallarni umumlashtirishga imkon beradi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Kimyoviy axborot modellarini loyihalashtirish jarayonini va o‘quv kimyoviy
vazifalar tizimini, ularni umumlashtirilgan kimyoviy ko‘nikmalarni shakllantirish uchun
o‘quvchilarning o‘quv
-
bilish faoliyatida foydalanish usullarini ta’minlaydigan maxsus
metodikani ishlab chiqish zarurligini anglatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Жабборов Ф.Б.
Кимё дарсликларининг белгили рамзий моделларини
таркибий
-
мазмуний
-
таҳлилий аспектлари. Муғаллим ҳэм узлуксиз билимлендириў
илмий
-
методикалық журнали. Илимий
-
методикалық журнал. 2020
-
№ 5/1. Б. 47
-51.
2.
Жабборов Ф.Б.
Кимё дарсликларининг ўқув белгили моделларини
таркибий
-
мазмуний таҳлили. Malaka oshirish jarayonida ta’lim sifatini oshirishda
innovatsion ta’lim texnologiyalarining o’rni: muammo va yechimlari Respublika onlayn,
ilmiy-amaliy konferensiya Materiallari 2020-yil 01-
dekabr. Б. 465
-468.
3.
Jabborov F.B.
O‘quv belgili axborot modellaridan foydalangan holda
umumlashtirilgan kimyoviy ko'nikmalarni shakllantirishda maktab o'quvchilarining
o'quv-bilish faoliyatini tashkil etish.
Ta’lim tizimida innovatsion jarayonlarni
jadallashtirish xalqaro ilmiy-
amaliy anjuman materiallari to‘plami. 2021
-
№ 6. Б
. 332-339.
4.
Жабборов Ф.Б. Кимёвий ўқув
-
белгили моделларининг дидактик
функциялари.ЎзМУ хабарлари
.
–
Тошкент, 2020. –
Б.
54-58
5.
Жабборов Ф.Б. Этиленнинг винилацетат билан сополимерлари ва
уларнинг композитцияларини депрессор сифатида ишлатиш. Илм
-
фан ва
инноватция. Илимий
-
амалий конференция материаллари
. 2018 -
№ 6. Б.
82-84.
6.
Жабборов
Ф.Б.
Кимёвий
таълимни
ривожлантиришда
кимё
дарсликларининг ахборот моделларини таркибий
-
мазмуний таҳлили. “Халқ
таълими тизими ходимларини малакасини ошириш ва қайта тайёрлашнинг
муқобил шаклларини татбиқ этишнинг долзарб масалалари” Республика илмий
-
амалий
конференция Toshkent.2021. 56
-
б.
