Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Acquiring 21st-century skills is a key factor in preparing
school principals for leadership positions
Rustam ASTANOV
Pedagogical Center of the Bukhara Region
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
The article describes the content and requirements for the
training of school principals in managerial activities, as well as
the specifics of these processes
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss9/S-pp279-285
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
management,
education,
training,
system,
development,
school,
principal,
activity,
management,
technology,
innovation,
social,
spiritual,
material,
method,
leader,
society,
labor,
person,
task.
XXI asr ko‘nikmalariga ega bo‘lish, maktab rahbari faoliyati
samaradorligini ta’minlashning muhim omili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
boshqaruv,
ta’lim,
Maqolada maktab direktorlarini menejerlik faoliyatiga
tayyorlashning mazmuni va unga qo‘yilgan zamonaviy talablar
1
Head of Exact and Natural Sciences Department, Pedagogical Center of the Bukhara Region.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
280
tarbiya,
tizim,
rivojlantirish,
maktab,
direktor,
faoliyat,
menejerlik,
texnologiya,
innovatsiya,
ijtimoiy,
ma’naviy,
moddiy,
metod,
rahbar,
jamiyat,
mehnat,
shaxs,
vazifa.
hamda mazkur jaranglarning o‘ziga xos xususiyatlari eritib
berilgan.
Приобретение навыков XXI века, важный фактор в
подготовке
директоров школ к руководящим
должностям
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
управление,
образование,
воспитание,
система,
развитие,
школа,
руководитель,
деятельность,
менеджмент,
технология,
инновации,
социальное,
духовное,
материальное,
метод,
лидер,
общество,
труд,
личность,
задача.
В статье раскрыты содержание и требования к обучению
руководителей школ управленческой деятельности, а также
особенности этих процессов.
Fan texnika taraqqiyoti davrida ayniqsa mamlakatimizda amalga oshirilayotgan
islohotlar davrida rahbar u yoki bu ko
‘
rsatmani kutib turmasligi kerak, u har bir
o
‘
zgarishlarning tub mohiyatini anglagan holda sohasining faoliyatini yangi yo
‘
nalishga
yo
‘
naltira olish darajasiga ega bo
‘
lish zarur. Bu borada nafaqat ishbilarmonlik,
tadbirkorlik, tashabbuskorlik sifatlari bilan bir qatorda kelajakni ko‘ra bilishdek kuchli
tuyg‘uga ega bo‘lish lozim. Rahbar bugungi kun faoliyati doirasida o‘ralib qolmasdan
jamoani istiqbolga ishonch ruhida tarbiyalay oli
shi va hamisha oldinda bo‘lishi lozim.
Ta’limni boshqarish tizimini takomillashtirish, jamoat boshqaruvi shakllarini
rivojlantirish jaranglari ko‘zda tutilgan bo‘lib, ta’lim tizimini takomillashtirish va
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
281
rivojlanishini ta’minlashda maktab direktorlarining boshqaruv faoliyatini ilmiy asosda
tashkil etish hamda zamonaviy boshqaruv texnologiyalarini qo‘llash asosida ularning
boshqaruv faoliyati samaradorligini oshirishda innovatsion metodlar va usullardan
foy
dalanish zaruriyati tug‘ilmoqda. Ma’lumki, boshqaruv har qanday jamiyatga xos
bo‘lgan, hayot va turmush zaruratidan kelib chiqadigan faoliyat turi sanaladi. Bozor
iqtisodiyoti sharoitida bu faoliyat mohiyati yanada takomillashib bormoqda.
Boshqarishning asosiy maqsadi -
mehnat ahlining moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini
qondirish uchun ishlab chiqarishni va shu asnoda barcha ijtimoiy munosabatlarni taraqqiy
ettirishdan iborat. Boshqaruv -
jamiyat taraqqiyotning barcha jarayonlarida o‘ziga xos
bo‘lgan ichki xu
susiyat sifatida qaraladi. Rahbar - menejer, u odamlar bilan ishlaydi,
ularning kasbiy yutuqlari va xavfsizligi uchun javob beradi, vazifalarni bajarish uchun ular
kuchg‘ayratini uyushtiradi va uyg‘unlashtirishni amalga oshiradi. Ma’lumki, jamiyat
iqtisodiy, ijtimoiy-
siyosiy va ma’naviy sohalarni o‘z ichiga qamrab oladi. Shunga muvofiq
tarzda boshqarishning ham uchta asosiy yo‘nalishi mavjuddir. Eng asosiysi, iqtisodiy
boshqaruv. Chunki, iqtisod
–
moddiy ishlab chiqarish jamiyat hayoti va taraqqiyotining
ne
gizini tashkil etadi, mubolag‘a bilmaydi. Respublikamiz mustaqillikka erishgan hozirgi
davrda iqtisodni boshqarishga jiddiy e’tibor berilayotgani bejiz emas.Insoniyat tomonidan
fan-texnika, iqtisodiyot va ijtimoiy muvaffaqiyatlar tobora oshirilib borishiga
ko‘ra
boshqaruv faoliyatining ilmga bo‘lgan talabi ham to‘xtovsiz o‘sib boradi. Bunday ilmiy
yondashish ehtiyojini quyidagi holatlar bilan izohlash mumkin: Birinchidan,
boshqaruvning nodir xususiyati : biror yo‘qdan muayyan nimanidir qilish, tarqoq
unsurl
ardan tizim tuzish. Ikkinchidan, rahbar tasarrufida bo‘lgan ѐki u javobgar
hisoblangan qadriyatlar ko‘lamining jadal oshishi. Uchinchidan, insonlar kuch
-
g‘ayratiga
asoslangan boshqaruvning yaratuvchilik samarasi rahbariyatdan har tomonlama
ma’lumotlilik, o‘z kasbini ustasi bo‘lishlik va tizimli yondashishni talab qiladi. Maktabda
pedagogik jarayonlarni tashkil etish, boshqarish va nazorat qilish, o‘qituvchi va
o‘quvchilarga zaruriy shart
-sharoitlarni yaratib berishda faoliyatni oldindan
rejalashtirish, amal
ga oshirish yo‘l
-
yo‘riqlarini tanlash, qaror qabul qilish; pedagog
xodimlarning imkoniyati, qobiliyati hamda vazifalarning mazmun va mohiyatiga ko‘ra
vazifalarni taqsimlash; pedagog xodimlarning uzluksiz malaka oshirishi uchun zaruriy
shart-sharoitlarni yaratish; moddiy-texnik va zamonaviy ilmiymidik mahsulotlar bilan
ta’minlash; ilg‘or pedagogik tajribalar va zamonaviy axborotlar texnologiyalarni tatbiq
etish; DTS talablarini amaliyotda qo‘llash va uning monitoringini olib borishni tashkil
etish; maktab ri
vojlanish moyilligi va dinamikasi bo‘yicha axborotlar to‘plash va tahlil
qilish; pedagoglarning innovatsion faoliyat natijalariga qiziqishini shakllantirish va
rag‘batlantirish asosida innovatsion faoliyatni tashkil etish; qabul qilingan qaror va
buyruqlarning bajarilishini nazorat qilish maktab direktorlarining asosiy funksional
vazifalari hisoblanadi. Maktab direktorlarining funksional vazifalarini amalga oshirish
jaraѐni ko‘zlangan natijalarga erishishda ma’lum bir maqsadga yo‘naltirilgan faoliyatni
rejalashtirish, tashkil etish, nazorat qilish, tahlil qilish va obyektiv baholash, pedagog
xodimlar faoliyatini tashkil etish va muvofiqlashtirishni qamrab olgan holda rahbarning
boshqaruv faoliyatini ifodalaydi. Olimlarning fikriga ko‘ra, boshqaruv o‘ziga xos
san’at va
mahoratni talab qiluvchi tanlov, shu tanlov ѐki izlanish asosida qarorlar qabul qilish va
uning bajarilishini nazorat qilishdir.
Rahbar ma’lumki ikki tomonni bog‘lovchi halqa hisoblanadi. Birinchi tomoni unda
yuqorida turgan rahbarlarning topshirig‘ini olish va bu topshiriqning mohiyatini to‘la
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
282
tushunib olganligi, ikkinchi tomondan o‘z qo‘l ostidagi xodimlarga bajarilishi lozim bo‘lgan
vazifani aniq va ravshan qilib tushuntira olishi va vazifalarning bajarilishi hamda uning
natijasini to‘g‘ri baholay olish.
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, rahbarning eng zarur sifatlaridan biri o‘z sohasi
bo‘yicha bilimlarga ega bo‘lish. Sotsiologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, agar rahbar o‘z
sohasidagi bilimlar hajmining 50%ni bilgan taqdirdagina u rahbar bo‘lib ishlay oladi.
R
ahbar xabardor bo‘lishi lozim bo‘lgan sohalar quyidagilar hisoblanadi:
-
Davlat va hukumatimiz siyosatining ustuvor yo‘nalishlari.
-
Milliy qadriyatlarimizni bilishi va boy ma’naviy merosdan xabardor bo‘lishi.
-
Direktiv hujjatlarni bilishi.
-
Iqtisod nazariyasini bilishi.
-
Amaliy iqtisod qoidalari bilan tanishligi.
-
Kasbiy tayyorgarlik darajasi.
-
Boshqaruv nazariyasini bilishi.
-
Sotsiologiya psixologiya qoida qonunlari bilan tanish bo‘lishi.
-
Odamlarni boshqarish va menejerlik hamda reklama psixologiyasi bilan
tanishligi.
-
Mehnatni ilmiy asosda tashkil qilish asoslarini bilishi.
-
Ma’muriy boshqaruv normalarini bilishi.
-
Axborotlar bilan muntazam tanishib borishi.
-
Xorijiy mamlakatlardagi boshqaruv usullarini bilishi.
-
Axborot kommunikatsion texnologiyalardan samarali foydalana olishi.
-
Kompyuterni yaxshi bilishi va Intenet tarmog‘ida ishlay olishi.
Boshqaruv
–
bu maqsadga erishish uchun obyektga ta’sir etish bo‘lib, obyekt
faoliyatini muvofiqlashtirish, ya’ni maqsadga erishish yo‘nalishida tizimning tashkil
etuvchilariga ta’sir etishni vertikal muvofiqlashtirishdir. Boshqaruv –
bu insonlarni
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
283
boshqarish, ular bilan ishlash . Tadqiqotlarda ―boshqaruv –
bu aniq bir maqsadga erishish
uchun boshqaruv tizimiga ѐki obyektga faol ta’sir ko‘rsatish, shuningdek, ―boshqaruv –
bir tizimning ikkinchisiga, shaxsning ikkinchi bir shaxsga ѐki ma’lum bir shaxs
ning
insonlar guruhiga ta’sir etishidir, deb ta’riflanadi. Boshqaruv faoliyati o‘z mohiyati va
xususiyati bo‘yicha jamiyat hayotida aqliy tartibga solish ahamiyatga ega. Rejalashtirish,
tashkil qilish, sozlash (koordinatsiya qilish), nazorat qilish, hisob-kitob qilish amallari
boshqaruv omillari hisoblanadi . Rejalashtirish-boshqariluvchi obyektlarni rivojlantirish
va modellashtirishni, prognoz qilishni o‘z ichiga oladi. Tashkil qilish esa maktabning
tuzilishini va boshqaruv tuzilishini tanlab olish hamda shakllantirishdir. Tizimning
elementlari o‘rtasidagi munosabatlarni o‘zaro harakatini belgilashdir. Sozlash –
tizimning
turli elementlari o‘rtasida reja
-
topshiriqlardan chetga chiqib ketishga yo‘l qo‘ymaslikka
qaratilgandir. Bundan tashqari, har bir xodimning faoliyatini sozlab borishni ham
anglatadi.
Nazorat qilish
–
maktabning amaldagi jarayonini va taraqqiyotini rejaga qanchalik
muvofiqligini kuzatib va tekshirib turishdan, shuningdek, har bir xodim faoliyatini
tekshirishdan iboratdir. Hisob-kitob qilish esa rejani qanday bajarilayotganligiga yakun
yasashdir. Hisobga olish axborotlarni yakunlashga, uni tizimga solishga imkon beradi.
Boshqaruv jarayonida lider (yetakchi)lik nima?Liderlik bu
–
ma’lum maqsadga
erishish uchun boshqalarga ta’sir qilish bo‘lib, muassasani jamoa sifatida ushlab turishga
xizmat qiladi Samarali liderlar uzluksiz ta’lim va tajriba jarayonida shakllanib bo
radilar.
Har qanday rahbar lider bo‘la olmaydi. Boshqaruvda liderlikning farqi shundaki, u
xodimlarni ulkan natijalarga undashga qodir shaxs sifatida o‘zini namoyon qiladi .
Insonning liderga aylanishi uchun zaruriy sabablar:
1.Insonlarda mavjud o‘ziga xos xususiyatlar tabiiy sur’atda ularni liderlikka
undashi mumkin. bu, o‘ziga xos nazariya.
2. Inqiroz yoki muhim voqea oddiy insonning liderlik qobiliyatlarini namoyon
etishi mumkin . Buulkan hodisalar nazariyasi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
284
3. Ba’zi insonlar tug‘ma lider bo‘ladilar . Birovlar liderlik ko‘nikmalarini hayot
davomida shakllantirishi mumkin. Bu
–
transformatsion liderlik nazariyasidir
Rahbar salbiy qusurlar domiga tushmaslikka intilishiga kerak. U egallab turgan
lavozimidan to‘g‘ri, halol va uzoq yillar ishlashni xohlasa, quyidagi yettita qoidaga rioya
qilmog‘i maqsadga muvofiqdir:
1.
Ilg‘or ta’lim muassasalar safida bo‘lishi uchun iloji boricha barcha
imkoniyatlaringizni ishga soling.
2.
O‘z arxivingizni tashkil qiling.
3.
Hamkor o‘quv muassasalari, tashkilotlari va insonlar manzillari, telefonlarini
yozib boring.
4. Malakangizni muttasil oshirib boring.
5.
Kishilar bilan bo‘ladigan muomalada xushfe’l va iltifotli bo‘ling . Noyob, nazokatli,
do‘stona kayfiyat jamoadagi muhitni yaxshilaydi, o‘zaro ishonchni mustahkamlaydi,
kishilarni hamjihatlikka chorlaydi.
6. Boshqalar bilmaydigan va bajara olmaydigan u yoki bu ishni bilish va bajara
olishga urining.
Rahbar istarasi issiqlik, ochiq ko‘ngillilik, oqillik va irodalilik kabi tizim tashkil
etuvchi biologik sifatlarga ega bo‘lishi lozim. Menejer jismonan barkamol bo‘lishi kerak:
sog‘lom tanda –
sog‘lom aql deb bejiz aytilmagan. Ochiq ko‘ngillilikni menejer
achinish va
hamdardlik qilish kabi xislatlarda namoyon eta bilishligi, vijdon amriga quloq solishi
kerak. Menejer fikrlaydigan o‘z aqliy qobiliyati nimalarga qodirligini bilishi va idroklay
olishi lozim. Menejerda albatta mustahkam iroda bo‘lishi shart, ch
unki boshqaruv, bu
hamisha hokimiyatdir.
Rahbarlarni insonshunoslik bo‘yicha tayyorlashda Yevropa Ma’muriy boshqaruv
instituti (Fransiya)da, Boshqaruv xalqaro instituti (Shveysariya) va Barselona oliy
boshqaruv ta’lim institutida qiziqarli tajriba to‘plangan. Rahbarlar tayyorlash bo‘yicha
Tokioda
gi markaz jahonga ma’lum. Menejerning insonshunoslik ma’lumoti, bu
Тузувчилар
:
З
.
Ҳожиева
,
А
.
Рустамова
45
•
Қўллашдан фойдаланиш
маҳорати
•
Ҳамкорлик маҳорати
•
Забт этиш маҳорати
•
Одоб ва хушмуомалалик
•
Жавобгарлик ва хатарни ўз
зиммасига олиш
•
Ташкилотчилик маҳорати
•
Ўзини ўзгартира олиш
маҳорати
•
Ишончга лойиқ бўлиш
•
Ҳазил-мутойиба ва
юморни тушуна олиш
•
Одамларни ажрата олиш
маҳорати
•
Ташаббускорлик,
•
Мосланувчанлик,
•
Сергаклик, Бунёдкорлик,
•
Тўғрилик,
•
Шахс яхлитлиги, Довюраклик,
•
Ўзига ишонч,
•
Оғир, вазминлик,
•
Тобе эмаслик,
•
Мустақиллик,
•
Қатъиятлилик, ўткирлик,
•
Муваффақиятларга эҳтиёж,
•
Изчиллик ва тиришқоқлик,
•
Ҳаракатчанлик, Меҳнаткашлик,
•
Агрессивлик, Жаҳлдорлик,
•
Устун туришга интилиш,
•
Сўзида туриш, Иштирокчилик
•
Ақл ва мантиқ
•
Мулоҳазалилик
•
Принципиаллик
•
Оригиналлик
•
Йўналишлилик
•
Маълумотлилик
•
Ишни билиш
•
Нутқий
ривожланганлик
•
Қизиқувчанлик ва
ўрганувчанлик
•
Ҳис қилишлилик
Орттирилган маҳоратлари
Шахсий характер белгилари
Ақлий қобилиятлари
Муваффақиятга эришган раҳбарларнинг энг кўп
учрайдиган етакчилик хусусиятлари
Муваффақиятга эришган раҳбарларнинг энг кўп
учрайдиган етакчилик хусусиятлари
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
09 (2024) / ISSN 2181-1415
285
antropologik bilimlar tizimi sanalib, uning mentaliteti faoliyatining so‘zlar Yordamida
obraz yaratish negizi hisoblanadi. Quyidagilar mana shu negizga taalluqli : boshqaruv
psixologiyasi, boshqaruv pedagogikasi, boshqaruv odobi, boshqaruv sotsiologiyasi,
boshqaruv ritorikasi, boshqaruv ortobiotikasi, boshqaruv imijshunosligi. Menejerning
insonshunoslik texnologiyaviyligi, bu -
o‘quvlar majmui, shu tufayli antropologik bo‘limlar
uning amaliy xatti-
harakatlari (axborot to‘plash, boshqaruv qarorlari qabul qil
ish,
futurologik loyihalash, ishbilarmonlik salohiyati)da amalga oshiriladi. Insonshunoslik
texnologiyasidan to‘g‘ri foydalana bilishlik rahbarga faoliyatini yaxshi olib borishini
kafolatlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Зигерт В., Ланг Л. Руководитель без конфликтов –
М, 1990. 58 стр.
2.
Ершов А.А. Взгляд психолога на активность человека –М, 2001.
3.
Кричевский Р.Л. Если Вы
-
руководитель... Элементы психологии в
повседневной работе –М.,1993.
4.
Ковалев А. Г. Коллектив и социально
-
психологические проблемы
руководства. –М., 1975. 23
5.
Хорезм в период правления Ануштегин хорезмшахов (1097
-
1231 гг.) под
ред. У.Уватова –Т., 2003 г.
6. Mirqosimov M. Maktabni boshqarishning nazariy va pedagogik asoslari.
–
Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
7. Yo‘ldoshev J.G‘., Usmonov S.A. Ta’lim menejmenti. –
Toshkent, 2006.
8. Тидор С.Н. Психология управления: от личности к команде. –
Петрозаводск:
Фолиум, 1996. –
С.
9. Китов А.И. Экспериментальное исследование процесса руководства:
Социально
-
психологические проблемы руководства и управления коллективами. –
М., 1984.
10.Климов Е.А. Психология профессионального самоопределения. –
Ростов
-
на
-
Дону: Феникс, 1996.
