Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Objects of obligation arising from the lease of the
enterprise
Asliddin NURIDULLAEV
1
University of Public Security of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
This article highlights the objects of obligations arising in the
relationship of leasing of an enterprise and analyzes their
specific features from a scientific and theoretical point of view.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
lessee,
lessor,
lease object,
enterprise,
property complex,
property,
real estate,
enterprise lease agreement,
obligation object.
Корхонани ижарага бериш муносабатларида вужудга
келадиган мажбурият объектлари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
ижарага олувчи,
ижарага берувчи,
ижара объекти,
корхона,
мулкий мажмуа,
мол
-
мулк,
кўчмас мулк,
корхонани ижарага бериш
шартномаси,
мажбурият объекти.
Ушбу
мақолада
корхонани
ижарага
бериш
муносабатларида
вужудга
келадиган
мажбурият
объектлари ёритиб берилган ва уларнинг ўзига хос
хусусиятлари илмий
-
назарий жиҳатдан таҳлил қилинган
.
1
PhD in Law, Associate Professor, Head of the Department of State Legal Sciences and Human Rights at the
University of Public Security of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
276
Объекты обязательства, возникающие в отношениях
аренды предприятия
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
арендатор,
арендодатель,
объект аренды,
предприятие,
имущественный комплекс,
имущество,
недвижимость,
договор аренды
предприятия,
объект обязательства.
В данной статье освещены объекты обязательств,
возникающие в отношениях аренды предприятия, и
проанализированы
их
особенности
с
научно
-
теоретической точки зрения.
Бозор муносабатларининг фаол ривожланиши давлат корхонларининг ёки
жисмоний шахсларга тегишли корхоналарнинг ижарага бериш заруриятини
вужудга келтирди. Айнан ижара шартномаси асосида ерга, бошқа табиий
ресурсларга, хўжалик фаолиятини ва ўзга фаолиятни мустақил равишда амалга
ошириш учун ижарачига зарур бўлган мол
-
мулкка ҳақ эвазига муддатли эгалик
қилиш ва ундан фойдаланиш муносабатларини билан боғлиқ муносабатларни
ҳуқуқий тартибга солиш учун 1991 йил 19 ноябрда қабул қилинган “Ижара
тўғрисида”ги қонун қабул қилинди. Мазкур қонуннинг II бўлими “Корхоналарни
ижарага олиш” деб номланиб, унинг таркибига 20–28 моддалардан таркиб топган.
Қонунда “Ижара корхонасини ташкил этиш, унинг фаолияти ва уни тугатиш
“Ўзбекистон Республикасидаги корхоналар тўғрисида”ги Қонун ҳамда Ўзбекистон
Республикасининг бошқа қонун ҳужжатлари билан тартибга солинади” [1].
Аммо мазкур қонунларда асосан давлат корхоналарини ижарага бериш
назарда тутилган. Шу сабабли дастлаб корхонани ижарага бериш билан боғлиқ
муносабатлар асосан давлат корхонаси нуқтаи назаридан ёндашилган. Лекин
мустақилликнинг
кейинги
йилларида
корхоналарни
ижарага
бериш
шартномасига асосан вужудга келадиган мажбурият субъект ва объект масаласи
доираси кенгайди.
Маълумки, корхонани ижарага бериш шартномасига асосан вужудга
келадиган мажбурият объектлари мажбуриятнинг таркибий элементларидан
бири ҳисобланади. Унинг объекти, яъни мажбурий ҳуқуқий муносабатдан келиб
чиқади. Ҳуқуқий муносабатларнинг объекти тушунчаси масаласи юридик
адабиётларда аниқ ҳал қилинмаган.
“Баъзи муаллифларнинг фикрига кўра, ҳар қандай фуқаролик
-
ҳуқуқий
муносабатларда объект фақат “инсон эҳтиёжларини қондириши мумкин бўлган
ҳар қандай манфаатларга қаратилган унинг иштирокчиларининг хатти
-
ҳаракати”
билан ифодаланади” [2].
Бундан ташқари фуқаролик ҳуқуқи билан махсус шуғулланган олимлар
ҳуқуқий
муносабатлар объектларини икки турга ажратишади. “Инсоннинг
ҳаракатлари, уларнинг фикрича; фақат биринчи турдаги объект ва бу ҳаракатлар
йўналтирилиши керак бўлган моддий неъматлар иккинчи турдаги объектдир.
Бизнинг фикримизча энг конструктив фақат моддий ёки маънавий объектларни,
шунингдек, ҳаракатлар натижаларини ҳуқуқий муносабатлар объекти деб
ҳисоблайдиган муаллифларнинг ёндашуви деб тан олиниши керак” [3].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
277
Корхонани ижарага бериш шартномасига асосан объект сифатида алоҳида
мулк яъни корхона бўлганлиги боис умумий ижарага оид нормалар билан эмас,
аксинча алоҳида тартиб билан тартибга солиш керак. Ижара тўғрисидаги умумий
ҳолатларни тартибга солиш агар корхона, бино ва иншоотлар ижараси
нормаларида бошқача ҳолат кўзда тутилмаган бўлса ушбу шартномага нисбатан
субсидиар тартибда қўлланилади.
Корхонани ижарага бериш шартномасига асосан вужудга келадиган
мажбурият объектларининг қуйидаги хусусиятларини ажратиб кўрсатиш мумкин.
1)
Корхона
–
бу ўзига хос: нарсалар мавжуд бўлган ва бирлаштирилган мулк,
шунингдек, мулкий ҳуқуқ ва мажбуриятлар мажмуаси ва буларнинг барчаси
корхонанинг ажралмас таркибий қисмлари ҳисобланади [4].
2)
Ижарага олинган корхона негизида амалга ошириладиган фаолият фойда
олишга қаратилган бўлиши керак. Шу билан бирга, корхонанинг самарадорлиги,
гарчи унинг моҳияти ва мақсадидан келиб чиқса ҳам, мажбурий хусусият
ҳисобланмаслиги керак. Фуқаролик ҳуқуқлари объекти айни вақтда фаолият
юритувчи корхона ҳам бўлиши мумкин. Бу хусусият корхонани хўжалик юритувчи
субъектнинг ҳаётийлигини таъминлаш ва бевосита эҳтиёжларини қондиришдан
иборат бўлган фермер хўжалигидан ажратиб туради.
3)
Корхона
–
мулкий комплекс бўлиб, унинг фаолияти умуман тадбиркорлик
фаолияти билан боғлиқ эмас, балки қандайдир ўзига хос йўналиш билан боғлиқ.
Афсуски, МДҲ давлатлари қонунларида корхона ижара мулки сифатида биз айтиб
ўтган хусусиятларни ўзида тўлиқ бириктирмаган. Айрим ҳуқуқшунос олимлар
томонидан бу қарашлар тадқиқртлар баён этилган. Масалан, Гарчи Писcо ҳали ҳам
савдо корхонасини фаолият бирлигига асосланган мулк сифатида тан олган бўлса
-
да.? Бу хусусият ортиқча эмас, лекин маълум маънода корхонанинг алоҳида мулк
эканлиги ҳақидаги баёнотни тўлдиради [5].
Агар корхонанинг иккинчи белгиси тадбиркорнинг тижорат ва фуқаролик
мулкини фарқлаш имконини берса, “фаолият бирлиги” белгиси субъектга тегишли
корхоналарнинг ҳар бирини ажратиб олишга имконият яратиб бериши керак
бўлади. Шундай қилиб, асосий “корхона эгасининг барча фуқаролик
мажбуриятлари орасида иккинчисининг мажбуриятларини ажратиб кўрсатиш
имконияти пайдо бўлади; фақат ушбу мулк мажмуаси фаолияти билан
боғлиқ” [6].
4)
МДҲ давлатлари қонунларида корхонанинг яна бир ўзига хос хусусиятини
назарда тутади, яъни: корхонага нисбатан тадбиркорлик фаолиятида
фойдаланиладиган мулк сифатида қаралади. Бошқача қилиб айтганда, улар
корхона фақат уни ижарага олувчи ижарачи томонидан кейинроқ ташкил
қилиниши кераклиги концепциясидан келиб чиқиб масалага ёндашишади.
Бу масала юзасидан бошқа соҳа олимлари фикрлари билан мунозарага
киришсак турли қарашларни кўришимиз мумкин. Масалан, В.Н.
Шрöтер “корхона
фақат уни ижарага олувчи ижарачи томонидан кейинроқ ташкил қилиниши
кераклиги концепцияси” корхонани аллақачон ташкил этилган, бизнес олами
билан алоқалар ўрнатган корхона, ишлаётган ва шунинг учун унга инвестиция
қилинган маблағларни кўпайтиришга мослашган корхона деб таърифлайди [7].
Фуқаролик доктринаси нуқтаи назаридан, корхонанинг “ривожланиши,
фаолияти ёки тараққиёти” деганда корхонанинг мол
-
мулкига оид бир қатор
битимлар ва корхона ташкил этилган тадбиркорлик фаолиятини давом эттиришга
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
278
қаратилган
битимларнинг доимий бажарилишини тушунишимиз керак. Бу
масалага мисол тариқасида ижарага олинган саноат корхонасининг эгаси доимий
равишда хом ашё, ёқилғи ва бошқа айланма маблағлар захираларини тўлдириши,
шунингдек, ишлаб чиқарилган товарларни сотиши керак. Айрим тадқиқотчилар
юқоридаги масалаларга қўшимча тарзда ўз фикрларини билдиришади. Масалан,
П.П.
Цитовичнинг ёзишича, “корхона
–
бу савдогар фаолияти доимий равишда
амалга ошириладиган мулк массасини ташкил қилади” [8].
Бу ҳолатда тадбиркор у ёки бу сабаблар ёки ўз ҳоҳишига
кўра ижарага
олинган корхона фаолиятини тўхтатишга қарор қилса, у ишлаб чиқаришни
тўхтатади ва шунга мос равишда контрагентлари билан, ўзи томонидан шартнома
тузилган бошқа шартнома тарафлари билан янги ҳуқуқий муносабатларга
киришишни тўхтатади. Худди шу пайтда ўртада ҳақли равишда низоли ҳолатлар
ва саволлар вужудга келади.
Масалан, тадбиркорлик фаолияти тўхтатилиши билан бир вақтнинг ўзида
корхонанинг ўзи ҳам фаолиятини тўхтатади дейиш мумкинми?
Масала юзасидан ўз фикрларини билдирган В.В.Розенберг юқорида берилган
саволга ўз муносабатини билдириб, шундай деб ёзган эди: “Касбий ва балиқчилик
фаолиятини тўхтатиш корхонани дарҳол йўқ қилиб қўймайди... бизнесни давом
эттириш асослари йўқ қилинмагунча, корхона тўхтамайди, қачонки... балиқ овлаш
хизматлари ҳали
ҳам мавжуд” [9].
Юқорида бир қанча ҳуқуқшунос олимлар билан илмий мунозарага киришиб,
барча соҳага оид адабиётларни ўрганишларимиз якунида мазкур саволларга
қуйидаги тўхтамга келдик.
Биринчидан, ижарага олинган корхона ўз фаолиятини тадбиркорлик
фаолиятини давом эттириш имконини берувчи элементлар йўқолгунча сақлаб
қолади. Бунда ўз
-
ўзидан корхона моддий асосини ташкил қилувчи бир қатор
элементлар, масалан, ер участкалари, бинолар, иншоатлар, асбоб
-
ускуналар ва
ташкилотнинг бошқа асосий воситалар кириши
кўзда тутилади.
Бизнинг фикримизча, корхонанинг моддий асосини ташкил этувчи юқорида
ёзилган элементлар тадбиркорлик фаолиятини давом эттириш учун етарли
ҳисобланмайди. Бу билан боғлиқ барча талаблар ва қарзлар мажмуаси, шунингдек,
корхона фаолияти сақланиб қолади.
Юқорида айтилганларга асосланиб, корхона деганда тадбиркорлик
фаолиятининг маълум бир турини амалга ошириш жараёнида ривожланган ва
корхона фаолияти учун зарур бўлган барча моддий ва номоддий элементларни ўз
ичига олган мулкий комплекс тушунилиши керак деб ҳисоблаймиз.
Айрим муаллифлар ўзларининг тадқиқотларида ижарагa олинган
корхонанинг ўзига хос хусусиятларидан унинг кўчмас мулк эканлиги билан боғлиқ
деб кўрсатадилар [10].
Бироқ, О.М.
Козрнинг фикрича ижарага олинган корхона кўчар ва кўчмас
нарсаларни таснифлашдан “тушиб кетади” деб ҳисоблаган фикрига қўшиламиз.
Чунки бу нарса эмас, мураккаб ашё ҳисобланади
[11]
. Корхона ўртасидаги мутлақо
аниқ фарқ ва кўчмас мулк инқилобдан олдинги цивилист олимлар томонидан
таъкидланган.
Шуни айтишимиз керакки, корхона қонун чиқарувчи томонидан кўчмас
мулкнинг ҳуқуқий режимини кенгайтирган фуқаролик ҳуқуқларининг махсус
объекти сифатида квалификация қилиниши шарт. К.И.
Скловский таъкидлашича,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
279
“...буюмга муайян ҳодисани боғлаш тегишли муносабатларнинг ҳуқуқий режимини
ўзгартиради, шу билан ҳимояни оширади, кафолатларни кучайтиради, айланмани
тезлаштиради”. К.И.
Скловский ўз фикрини давом эттириб, “...бу техника биринчи
навбатда техникдир. характер –
ва нарсалар деб таснифланган ҳодисаларнинг
моҳиятини умуман акс эттирмайди, аксинча, уларнинг табиати махсус ҳуқуқий
мақомларда акс эттирилиши керак бўлган моддийликка қаршилик кўрсатади” [12].
Демак, ижарага олинган корхонани кўчмас мулк деб тан олиш керак.
Корхона автоматик равишда кўчмас мулк бўйича
барча умумий қоидаларга
тааллуқли ҳисобланади. Ижарага олинган корхоналар билан битимлар янада
расмийлаштирилган ва қатъий режимни ўрнатишини таъкидлашимиз даркор.
Бироқ, ижарага берилган
корхона фақат унга нисбатан кўчмас мулкнинг ҳуқуқий
режими кенгайтирилганлиги сабабли ижарага бериладиган мулк сифатида
таснифланиш эҳтимоли ҳам мавжуд. Корхона ижараси масаласида корхона
таркибида мавжуд алоҳида белгиланган қисмлар ёки нарсалар, шунингдек
ижарага олинган корхона ўз тузилишига кўра бўлиниши Ўзбекистон Республикаси
Фуқаролик кодексида берилмаганлиги бугунги бозор иқтисодиёти шароитида
кўплаб низоли масалаларни вужудга келтирмоқда.
Чунки ЎзР ФКнинг 579
-
моддасида “Корхонани ижарага бериш шартномаси бўйича ижарага берувчи
ижарага олувчига вақтинча эгалик қилиш
ва фойдаланиш учун мулкий комплекс
сифатида бутун корхонани ёки унинг бир қисмини ҳақ эвазига бериш
мажбуриятини олади” [13] деб ёзилган. Аммо мазкур бутун корхона ёки унинг бир
қисми ибораси тушунчасини шарҳлашда ҳаммада ҳар хил қараш мавжудлиги
мавжуд вазиятни мураккаблашувига сабаб бўлмоқда. Масаланинг ўзига хос яна
бир томони
Фуқаролик кодексида корхонани ижарага бериш шартномасининг
предметини аниқлаш давомида вужудга келади.
Маълумки, корхона қачон тўлиқ маънода ишлаши керак бўлсагина бир
бутун мулк
ҳисобланади. Бу ўзида бутун бир комплекс
–
тадбиркорлик
фаолиятини амалга ошириш, таркибидаги асосий ва айланма маблағлар,
фойдаланиш ҳуқуқи табиий ресурслар, бинолар, иншоотлар ва жиҳозлар,
шунингдек, талаблар ва қарзларни ўз ичига олади.
Бироқ корхонани
ижарага бериш шартномасига асосан вужудга келадиган
мажбурият объектларини ўрганиш давомида Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик
кодекси умумий асосларда қуйидагилар
берилганлигини қайд этамиз:
“Корхонани ижарага бериш шартномаси;
Корхонани ижарага бериш шартномасининг шакли
;
Ижарага олинган корхонани топшириш;
Ижарага олувчининг корхонани сақлаш ва уни ишлатиш харажатларини
тўлаш бўйича мажбуриятлари;
Ижарага олинган корхона мол
-
мулкидан фойдаланиш;
Ижарачининг ижарага олинган корхонани яхшилаши;
Корхонани ижарага бериш шартномасига битимларнинг ҳақиқий эмаслиги
ҳамда шартномани ўзгартириш ва бекор қилиш оқибатлари ҳақидаги
қоидаларнинг татбиқ этилиши;
Ижарага олинган корхонани қайтариш”
[13]
каби масалалар баён этилган.
Аммо корхона ижара шартномасининг аниқ предмети нима бўлиши очиқ
қолдирилиган. Шу маънода, республикамизда давлат мулкини хусусийлаштириш
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
280
ва давлат тасарруфидан чиқариш, тадбиркорлик ривожланиши учун
умуман янги
босқичда эканлигини инобатга олиб, норма ижодкорлиги таркибига тегишли
ўзгартиришларни киритиш тўғри бўлади деб ўйлаймиз.
Ижарага берилган корхонанинг айрим қисмларини ижарага бериш вақтинча
эгалик қилиш ва фойдаланишни назарда тутиши эҳтимоли мавжуд. Бунда
тамомила корхона ижара шартномасининг мазмун
-
моҳияти ўзгариб кетиши ҳам
мумкин.
Аҳамиятли жиҳати, Фуқаролик Кодексининг 583
-
моддасида “Агар қонунда
ёки шартномада бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, ижарага олувчи
ижарага олинган корхона мол
-
мулки таркибига кирувчи моддий бойликларни
ижарага берувчининг розилиги билан сотиш, айирбошлаш ва унинг розилигисиз
вақтинча фойдаланишга ёхуд қарзга, қўшимча ижарага беришга, шунингдек
корхона баҳосини пасайтирмаслик ва ижара шартномасининг бошқа бандларини
бузмаслик шарти билан бундай бойликларга нисбатан ижара шартномаси бўйича
ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларини бошқа шахсларга ўтказишга ҳақли” [13]. Мазкур
модда таърифидан вақтинча фойдаланиш,
қарзга, қўшимча ижарага бериш
умумий асослари белгиланади. Бироқ мазкур ҳолатни айрим ҳуқуқшунос олимлар
ижара объекти деб яхни умуман бошқа битим сифатида эътироф этишади.
Хусусан, М.
Козирнинг фикрича, “корхонанинг бир қисми битим объекти
сифатида ҳаракат қилиши мумкин; агар у корхона хусусиятларига жавоб берса
умуман олганда, тадбиркорлик
фаолиятини амалга ошириш учун хизмат қилиши
мумкин” [14].
Бу илмий қарашга қарама
-
қарши В.С.
Ем юридик нуқтаи назардан “савдо
кўриниши; корхона юридик жиҳатдан бўлинмас мулк мажмуи бўлиб, шу муносабат
билан корхонанинг бир қисмини битим бўйича ўтказиш масаласи ижобий ҳал
қилиб бўлмайди ва бу алоҳида шартнома сифатида кўрилади” [15]. Мазкур
олимнинг фикрлар ҳам қайсидир маънода аҳамиятга эга. Чунки корхона ижара
шартномасида қандай келишув имзоланишидан келиб чиқиб, масаланинг ечими
ўзгариши мумкин.
Одатда
кўп олимлар томонидан корхона бир бутун объект эканлиги ҳамда
унга тегишли бўлган битимларнинг белгилаш, ўзгартириш ва бекор қилиниши
боғлиқ келишувнинг имзоланиши корхона ижара шартномасига зид бўлиши
мумкин эмаслиги баён этилган. ЎзР ФКнинг 85 моддасида: “Бутун корхона ёки
унинг қисми олиш
-
сотиш, гаровга қўйиш, ижара ҳамда ашёвий ҳуқуқларни
белгилаш, ўзгартириш ва бекор қилиш билан боғлиқ бошқа битимларнинг
объекти бўлиши мумкин. Мулкий комплекс бўлган корхона таркибига унинг
фаолияти учун мўлжалланган ҳамма мулк турлари, шу жумладан ер участкалари,
бинолар, иншоотлар, ускуна, инвентар, хом ашё, маҳсулот, талаб қилиш ҳуқуқи,
қарзлар, шунингдек корхонани, унинг маҳсулоти, ишлари ва хизматларини акс
эттирувчи хусусий аломатларга (фирма номи, товар белгилари, хизмат кўрсатиш
белгилари) бўлган ҳуқуқлар ва бошқа мутлақ ҳуқуқлар, агар қонун ёки
шартномада бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, киради” [13].
Агар биз ижарага олинган корхонани мулкий комплекс сифатида кўчмас
мулк деб тан олсак, корхонанинг бир қисми юридик тушунча режимида кўчмас
мулк ҳисобланади ва
мос равишда алоҳида
субъект эмас. Бундай ҳолатда
корхонанинг бир қисмига бўлган мулкий ҳуқуқлар ҳам, улар билан тузилган
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
281
битимлар ҳам давлат рўйхатидан ўтказилмайди. Қонуний тартибда “Ер
участкалари ва бошқа кўчмас мол
-
мулк билан боғлиқ битимлар (бошқа шахсга
бериш, ипотека, узоқ муддатли ижара, меросни қабул қилиб олиш ва бошқалар)
давлат рўйхатидан ўтказилиши керак” [13].
Шунга асосланиб, корхонанинг бир қисмини ижара шартномаси бўйича
ўтказиш қийин.
Аввалроқ келтирганимиздек, корхона ижара муносабатларининг
объекти сифатида фақат унга нисбатан ҳуқуқий режим кенгайганлиги сабабли
кўчмас мулк сифатида ҳаракат қилиши мумкин. Агар корхонанинг бир қисми
қонун чиқарувчи томонидан кўчмас мулк сифатида таснифланмаган бўлса, унда
ҳеч қандай корхонанинг бир қисмини ашё сифатида тан олиш учун асос йўқ деб
уйлаймиз. Шундай қилиб, корхонани ижара шартномаси корхонанинг бир қисмига
нисбатан эмас, балки корхона мулкининг бир қисмига нисбатан амалга оширилади
деб ҳисоблашимиз керак. Бундан ташқари, мулкнинг ушбу қисми кўчмас мулкнинг
ҳуқуқий режимига кирмаслиги сабабли, ҳар бир объект алоҳида давлат
рўйхитидан ўтказилади.
Бироқ, юқорида айтилганлар томонларнинг корхонанинг бир қисмини
ижарага беришнинг ҳақиқий имкониятидан маҳрум эканлигини англатмайди.
Корхонанинг бўлиниши тарафдорлари сифатида унинг бир қисми умуман
корхонанинг барча хусусиятларига жавоб бериши ва тадбиркорлик фаолиятини
амалга ошириш учун хизмат қилиши керак. Ушбу асосдан келиб чиққан ҳолда,
корхонанинг бир қисми моҳиятан янги корхона бўлиб, у кейинчалик яратилган
корхонага бўлган ҳуқуқни белгиланган тартибда рўйхатдан ўтказган ҳолда
мулкдорнинг бошқа мулкидан ажратилиши керак. Корхонанинг бир “қисми” билан
ижара шартномасини тузишнинг ушбу тамойилини ҳеч қандай тарзда бузмайди.
Яна бир томони ижара шартномаси бўйича тадбиркорлик фаолиятини
амалга ошириш учун фойдаланиладиган корхона ижарага берилиши кераклигини
англатади. Бошқача қилиб айтадиган бўлсак, бунда муносабатлар учун ижара
объекти фақат ижарага олиш вақтида ишлаётган ҳолатда бўлган мулкий мажмуа
бўлиши мумкин.
Бироқ, бизнинг фикримизча, ижара объекти сифатида фақат ишлайдиган
корхонани кўриб чиқиш тўғри эмас. Юқорида айтиб ўтганимиздек, тадбиркорлик
фаолиятини тўхтатиш корхонанинг дарҳол тўхтатилишини англатмайди. Вазиятга
қараб, тадбиркор учун маълум вақт давомида корхонани бошқариш иқтисодий
жиҳатдан фойдасиз бўлиши мумкин. Аммо корхона фаолиятининг бундай ҳолати
унинг тўхтатилишини кўрсата олмайди. Бизнинг фикримизча, агар мулк
мажмуасида корхона фаолияти тўхтатилгунга қадар амалга оширилган
тадбиркорлик фаолиятини давом эттириш учун зарур бўлган элементлар мавжуд
бўлса, мулк мажмуаси корхона сифатида ижарага берилиши мумкин. Албатта, ҳар
қандай корхона фаолиятида зарур бўлган таркибий қисмларнинг тўлиқ рўйхатини
тузиш мумкин эмас ва бу тарафлар ўртасида алоҳида ҳолатда ҳал қилиниши керак.
Асосийси, мулк мажмуасида қолган таркибий қисмлар ижарага олинган
корхона негизида олдинги мулкдор томонидан амалга оширилган фаолиятни
қайта тиклаш учун етарли. Яъни, корхонанинг ташкил этилишининг сақланиб
қолиши муҳим бўлиб, бу, биринчи навбатда, унинг фаолияти билан боғлиқ мулкий
ҳуқуқ ва мажбуриятларда намоён бўлади. Шундай қилиб, корхонани ижарага
беришда ижарачи ишлаб чиқаришни ташкил этиши, тадбиркорлик дунёси ва
истеъмолчилар билан алоқаларни ўрнатиши шарт эмас. Чунки у хом ашё этказиб
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
282
берувчилар, унинг маҳсулотларини харидорлари ва бошқалар маълум доирасига
эга бўлган собиқ эгасининг ўрнини эгаллайди. Аксинча, агар ижарага олинган
корхона мулк мажмуаси сифатида ташкилотга муҳтож бўлса, унда бундай объект
мавжуд қонунларга мувофиқ ижарага олиш мумкин эмас.
Корхонани ижарага бериш шартномаси асосида вужудга келадиган
мажбурият объектлари масаласи
–
ҳар
қандай корхонанинг моддий асоси бўлган
бинолар,
иншоотлар жиҳозлари билан чекланмайди. Аксинча, ҳар доим мулк
ҳуқуқи бўйича ижарага берувчига тегишли бўлади ва шу омилдан келиб чиқиб,
корхонанинг асосий воситалари сифатида таснифланиши мумкин. Кўпинча
ижарага корхонани берган шахс
–
корхона эгаси учун моддий бойликларни эгалик
қилиш учун эмас, балки вақтинча эгалик қилиш ва фойдаланиш учун сотиб олиш
иқтисодий жиҳатдан фойдалироқ бўлади. Маълум бўлишича, ижара шартномаси
асосида берилган корхонанинг мажбурий таркибий қисмларига фақат мулк ҳуқуқи
бўйича ижарага берувчига тегишли бўлган ер участкалари, бинолар, иншоотлар,
жиҳозлар ва бошқалар киради. Ижара берувчининг вақтинча эгалигида ва
фойдаланишида бўлган бир хил объектлар корхонанинг ихтиёрий элементлари
ҳисобланади. Корхонани ижарага бериш шартномаси асосида вужудга келадиган
мажбурият объектлари масаласини мантиқий асосда ўрганишда, корхонани
ижарага берувчи бошқа бировнинг мулкини иккинчи ижарага беришга мажбур
бўлиши мумкин эмаслигини аниқладик. Чунки ижарага олинган корхонага
тегишли мулкни тасарруф этиш унинг эгасининг хоҳишига боғлиқ.
Бу борада О.Э.
Романовнинг, у тижорат айланмаси корхонага бундай
ҳуқуқларни
киритишни талаб қилиши [16] мумкинлиги ҳақидаги фикрига
қўшиламиз.
Мазкур ҳолатда Г.Ф.
Шершеневич корхонанинг олди
-
сотди шартномаси
билан боғлиқ фикрларини кўриб чиқамиз: “Савдо жойи, юридик томондан, кўчмас
мулкка эгалик ҳуқуқи ёки биноларни ижарага олиш ҳуқуқидир. Иккала ҳуқуқ ҳам
ўтказилиши керак, чунки акс ҳолда кўчирилган савдо одатий мижозлар доирасини
йўқотади ва ўз қийматини йўқотади” [17]. Шундай қилиб, ижарага берилган
мулкий комплексга киритилган бинолар, иншоотлар, асбоб
-
ускуналар ва бошқа
асосий воситалардан фойдаланиш ҳуқуқлари корхонанинг мажбурий таркибий
қисмлари сифатида кўриб чиқилиши керак, чунки бу объектларнинг барчаси,
қоида тариқасида, мулкий комплекснинг ишлашида бевосита иштирок этади.
Албатта, ижарага олувчининг ижарачига бошқа бировнинг мулкидан
фойдаланиш ҳуқуқини бериш мажбуриятини бажариши ҳар доим ҳам ижара
олувчининг хоҳишига боғлиқ эмаслигини эътиборсиз қолдириб бўлмайди.
Шу сабабли, асосий воситалардан фойдаланиш ҳуқуқларини корхонанинг
мажбурий таркибий қисмлари сифатида таснифлаш корхонани ижара
берувчисини унинг айби бўлмаган тақдирда ушбу мажбуриятни бажармаганлик
учун жавобгарликдан озод
қиладиган қоида билан бирга (масалан, мулк эгасининг
мулкни сублизингга ўтказишга рози бўлмаслик) бўлиши керак” [18].
Бунда айрим олимлар айланма маблағларни корхонанинг ихтиёрий
таркибий қисмлари деб ҳисоблайди. Ишлаб чиқариш жараёнида қайта
-
қайта
иштирок этувчи асосий фондлардан ташқари, айланма маблағлар фақат битта
ишлаб чиқариш тизимида ишлайди ва ўз қийматини тўлиқ янги ишлаб
чиқарилган маҳсулотга ўтказади деб фикрларини асослашади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
283
Айланма маблағлардан ташқари, корхонанинг тарафларга боғлиқ бўлмаган
ихтиёрий таркибий қисмлар ер, сув ва бошқа табиий ресурслардан, бинолардан,
иншоотлардан ва жиҳозлардан фойдаланиш ҳуқуқи бор. Юқорида биз асосий
воситалардан фойдаланиш ҳуқуқларини корхонанинг мажбурий таркибий
қисмлари сифатида таснифлаш кераклигини айтдик.
Кўриниб турибдики, қарзлар ва даъво ҳуқуқларини ўтказиш нуқтаи
назаридан томонларнинг эркинлиги чексиз эмас. Юридик адабиётларда корхона
комплексининг статик ҳолати сифатида моддий мазмуни ва нарсаларнинг пайдо
бўлиши, ўзгариши ва тўхтаб қоладиган муносабатлари, динамика, ички ва ташқи
ўз
-
ўзини ҳаракати, инсон субстрати томонидан ташкил этилган моддий дунё
объектлари тўпламини ўз
-
ўзини ривожлантириш ва ўз
-
ўзини такрорлаш
қаралади” [19].
Бу борада бир қанча мавзу юзасидан саволлар пайдо бўлади. “Динамик”
таркибий қисм тадбиркор ва корхонанинг моддий базаси ўртасидаги боғлиқлик
вазифасини бажаради. Шундай экан, агар томонлар ижара корхонаси таркибидан
даъво ва қарзларни бутунлай чиқариб ташласалар, у нарсаларнинг оддий
йиғиндисини ташкил этмайдими? Аслида саволга жавоб аниқдек кўринади.
Шунинг учун шуни эътироф этиш керакки, корхонани вақтинча эгалик
қилиш
ва фойдаланишга ўтказишда алоҳида моддий бойликларни топширишнинг
ўзи етарли эмас, корхона ғояси билан бирлаштирилган ҳуқуқ ва мажбуриятларни
ҳам топшириш керак. Бундан ташқари, кўп ҳолларда корхонани топшириш билан
ижарага
берувчи
кредиторлар
олдидаги
мажбуриятларини
бажариш
имкониятидан маҳрум бўлади. Шу сабабли, ушбу мажбуриятларни бажариш
корхона ижарачисига топширилиши керак
[20].
Бизнинг фикримизча, томонларга ижара шартномаси бўйича ўтказилган
асосий воситалардан фойдаланиш, талаб қилиш ҳуқуқлари, шунингдек, қарзлар
ҳажмини мустақил равишда белгилаш имконини берувчи қонун нормаси
суиистеъмол қилишга йўл очади ҳамда мажбуриятнинг моҳиятига зид ҳисобланади.
Шундай қилиб, корхонани ижарага бериш шартномаси бўйича ижарага
берувчи ижара олувчига қуйидагиларни бериши лозим:
1)
Ижара берувчи ташкилотнинг асосий воситаларига тегишли бўлган
корхона таркибига кирувчи бинолар, иншоотлар ва бошқа объектларни ташкил
этиши;
2)
бошқа шахсларга тегишли бўлган асосий воситаларга эгалик қилиш ва
улардан фойдаланиш ҳуқуқи
–
қонун
ҳужжатларида белгиланган тақиқ ва
чекловларни ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқиш лозимлиги;
3)
корхона фаолияти билан боғлиқ талаблар ва қарзлардан таркиб топиши
керак.
Корхонани ижарага бериш шартномасини тузиш давомида корхонани
ижарага
бериш
шартномаси
асосида
вужудга
келадиган
мажбурият
объектларининг сифати тўлиқ инвентаризацияси масаласида В.В.
Витрянский
“Ушбу ҳужжатлар бўлмаса, томонлар шартнома предмети бўйича корхона ижара
шартномасининг муҳим шарти тўғрисида қандай қилиб келишиб олишларини
тасаввур қилиб бўлмайди” [21].
Дарҳақиқат, ҳужжатлар корхонанинг барча ҳудуди учун берилса ҳамда
кейинги фаолият натижасида ортиқча яна харажат қилинишини олдини олиш
имкониятини беради. Бу ижарага олувчининг балансида мавжуд пулни асосий
мақсад сари йўналтириш имкониятини беради.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
284
Якуний хулоса сифатида корхонани ижарага бериш асосида вужудга
келадиган объектлар масаласини тадқиқ этишда бир қанча баҳсли мунозаралар
юзага келиши натижасида диссертация доирасида қуйидаги таклифларни илгари
суриш мазкур шартноманинг объектига нисбатан низоли ҳолатларни олдини
олишга хизмат қилади :
Биринчидан, корхона мураккаб хусусиятли объект бўлганлиги учун
қонунчиликда аниқ қилиб, унинг таркибий қисмларини белгилаш шарт. Корхона
ижара шартномасида ер участкасининг аниқ чегараси, асбоб
-
ускуналар, асосий ва
қўшимча воситаларнинг кўрсатилиши, ижара шартномаси бандларида аниқ
ёзилиши мавжуд низоли бўшлиқни бартараф этиши мумкин. Бунда корхонани
тадбиркорлик фаолияти учун аланиладиган мажмуа –
корхона мулкий объект
сифатида миллий қонунларда белгилаган ҳолда, корхонага тегишли ер участка
майдонлари, ижара шартномасида белгиланган ҳудуддаги бино ва иншоотлар,
жиҳозлар, инвентар, хомашё, маҳсулотлар ҳам тарафларнинг ўзаро келишуви
асосида объект деб эътироф этилиши мақсадга мувофиқ саналади.
Иккинчидан, Фуқаролик кодексининг тегишли моддаларига корхона
фуқаролик ҳуқуқлари объекти сифатида нафақат фаолият юритаётган корхона,
агар корхона тўхтатилгунга қадар амалга оширилган тадбиркорлик фаолиятини
давом эттириш учун мулк мажмуасида зарур элементлар ҳали ҳам сақланиб
қолган бўлса, балки унинг асосида фаолияти вақтинча тўхтатилган ёки тугатилган
мулкий комплекс сифатида ҳам тан олиниши мумкинлиги тўғрисида
ўзгартиришлар киритилиши билан масалага ечим бериш мумкин.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ўзбекистон Республикаси Олий Кенгашининг Ахборотномаси, 1992 й.,
1-
сон, 45
-
модда; Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 21.04.2021 й.,
03/21/683/0375-
сон;
25.10.2023
й.,
03/23/871/0797
-
сон;
19.03.2024
й.,
03/24/922/0224-
сон.
2.
Подобную позицию занимает, например, Н.Д.Егоров. См.: Гражданское
право. Том 1. Учебник. Издание шестое, перераб. и доп. / Под ред. А.П. Сергеева,
Ю.К. Толстого.
-
М.: ООО «ТК Велби», 2002.
-
С. 98
-101.
3.
Советское гражданское право / Под ред. В.Т. Смирнова, Ю.К. Толстого,
А.К. Юрченко, 1982.
-
С. 73
-74.
4.
С.А.Степанов
Имущественные комплексы^ российском гражданском праве.
-
М.: Издательство Норма, 2002.
-
С. 84
-86.
5.
Гражданское право: учеб.: в 3 т. Т. 2.
- 4-
е изд., перераб. и доп. /
Е.Ю. Валявина, И.В. Елисеев [и др.] / Отв. ред. А.П. Сергеев, Ю.К. Толстой.
-
М.: ТК
Велби, Изд
-
во Проспект, 2006.
-
С. 119.
6.
М.И.Брагинский, В.В.Витрянский, Договорное право. Книга третья:
Договоры о выполнении работ и оказании услуг. Издание дополенное,
исправленное (4 завод).
-
М.: Статут, 2004.
-
С. 866.
7.
В.Н.Шретер Указ. соч. –
С. 192.
8.
П.П.Цитович Очерк основных понятий торгового права. –
М.: Центр
Юрифинфор, 2001. –
С. 91
-92.
9.
В.В.Розенберг Указ. соч. –
С. 136.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
285
10.
Гражданское право: учеб.: в 3 т. Т. 2. –
4-
е изд., перераб. и доп. / Е.Ю.
Валявина, И.В. Елисеев [и др.] / Отв. ред. А.П. Сергеев, Ю.К. Толстой. –
М.: ТК Велби,
Изд
-
во Проспект, 2006. –
С. 119.
11.
О.М.Козырь Недвижимость в новом Гражданском кодексе России //
Гражданский кодекс России. Проблемы. Теория. Практика: Сборник памяти С.А.
Хохлова / Под ред. Маковского A.JI. –
М.: Международный центр финансово
-
экономического развития, 1998. –
С. 281. Каминка А.И. Указ. соч. –
С. 149.
12.
К.И.Скловский.
Собственность
в
гражданском
праве:
Учебно
-
практическое пособие. –
М.: Дело, 2002. –
С. 429
-430.
13.
Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Ахборотномаси, 1996 й.,
11-12-
сон, 1
-
модда; Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 07.06.2022 й.,
03/22/775/0477-
сон;
04.11.2022
й.,
03/22/800/0990
-
сон;
16.11.2023
й.,
03/23/878/0852-
сон;
22.02.2024
й.,
03/24/911/0142
-
сон;
28.02.2024
й.,
03/24/914/0161-
сон.
14.
О.М.Козырь Аренда недвижимого имущества // Закон. 2000; №11. –
С. 64.
15.
В.С.Ем Договор продажа предприятия как форма отчуждения и
приобретения бизнеса. Законодателсьтво.1999. №11. С
-12.
16.
О.Е.Романов. Предприятия и иные имущественные комплексы как
объекты гражданских прав. Автореферат дисс. канд. юр.наук. Москва 2003.С
-16.
17.
Г.Ф.Шершеневич Курс торгового права. Т. I: Введение. Торговые деятели.
–
М.: Статут, 2005. –
С. 175.
18.
Е.Е.Румянцева. Новая экономическая энциклопедия. 2
-
6 изд. –
Москва
-
2006. ИНФРА. С
-399-400.
19.
С.А.Степанов. Указ. соч. С
-84-84.
20.
Г.Ф.Шершенович. Курс торговли права. Т. I. Введения. Торговые деятели.
Москва Статут 2005. С
-177.
21.
В.В.Витрянский Договор аренды и его виды: прокат, фрахтование на
время, аренда зданий, сооружений и предприятий, лизинг. (Изд. 2
-
е, испр.) –
М.:
«Статут», 2000. –
С. 209.
