Традиции и церемонии, связанные с культами народов мира

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Traditions and ceremonies related to cults of peoples of
the world

Ilkhom BOBOKHOJAEV

1

Termez State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received September 2024

Received in revised form

15 October 2024
Accepted 25 October 2024

Available online

25 December 2024

The set of worship practices and rituals

–

such as sacrifice,

fasting, and holidays

–

that connect individuals with the Creator

is referred to as a cult. Cults can take daily, seasonal, individual,

or collective forms, with specific acts of worship associated with

the concept of a cult. This article explores various cults, along
with the traditions and rituals connected to them, as practiced

by different nationalities around the world.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp

29-33

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Cult concept,

Spencer,

Taylor,

water and forest deities,

“Enlil” –

“Great Mountain”,

symbol of life,

Semurg

–

bringer of

happiness.

Dunyo xalqlarining kultlar bilan bog‘liq an’ana va

marosimlari

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

kult tushunchasi,

Spenser,

Teylor,

suv va o‘rmon ilohlari,
“Enlil” –

“Ulug‘ tog‘”,

tiriklik ramzi, semurg‘ –

baxt

keltiruvchi.

Yaratuvchi bilan insonni bog‘lab turadigan ibodat va

marosimlar majmui (qurbonlik, ro‘za, bayramlar) kult deb

ataladi. Kultlar kundalik, mavsumiy, yakka yoki jamoaviy

ko‘rinishlarda bo‘lib, o‘ziga xos topinish harakati kult

tushunchasi bilan bog‘liqdir. Ushbu maqolada dunyoning turli

millat vakillariga tegis

hli bo‘lgan kultlar va ularga bog‘liq an’ana

va marosimlar haqida so‘z boradi.

1

PhD Student, Termez State University.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2024) / ISSN 2181-1415

30

Традиции и церемонии, связанные с культами народов

мира

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Культовая концепция,
Спенсер,

Тейлор,

водные и лесные
божества,

«Энлиль» –

«Великая

гора»,

символ жизни,

семург –

несущий счастье.

Совокупность

молитв

и

обрядов,

таких

как

жертвоприношения,

посты

и праздники,

которые

соединяют человека с Творцом, называется культом.
Культы

могут

быть

ежедневными,

сезонными,

индивидуальными или коллективными, и с ними связан

определённый акт поклонения. В данной статье

рассматриваются культы различных народов мира, а также
связанные с ними традиции и обряды. Особое внимание
уделяется их культурному значению, символике и влиянию

на формирование духовной и социальной жизни

сообществ.

O‘tgan asrning ikkinchi yarmiga kelib, turli xalqlarning madaniyati to‘g‘ris

ida ulkan

materiallar to

‘

plandi. Qadimgi va zamonaviy dunyoning tili va diniy yodgorliklari

o‘rganilmagan birorta ham madaniy xalqi qolmadi. Hindiston va Fors xalqlarining

muqaddas kitoblari, Xitoyning falsafiy kitoblari Yevropa tillariga tarjima qilindi, turkiy va

moʻgʻul tillari oʻrganildi, Misr iyerogliflari va Ossuriyaning mixxa

t yozuvlari sirlari ochildi.

Amerikaliklarning qadimgi sivilizatsiya yodgorliklari va kultlari o‘rganildi.

Dunyoning chekka-chekkalarigacha sayohatchi va missionerlar etnografik qabilalarning
tilini, urf-odat va marosimlarini o

‘

rgandilar.

Dunyo xalqlarinin

g ibtidoiy e’tiqodlarini o’rganishning asosiy vazifasini qiyosiy

antropologik maktab

–

Spenser, Teylor, Veyts, Lebbok, Morgan, MakLenan, Mangardt,

Lang, Frezer, Pauell va boshqalar maktabi o‘z zimmasiga oldi.

O‘rta Osiyo xalqlarining islomgacha bo‘lgan e’tiqodlarida xo‘jalik an’analari bilan

bog‘liq kultlar islom kirib kelishi damlaridan boshlab kohinlikning yo‘q qilinishi,
kultlarning unutilishiga sabab bo‘lgan. Lekin kundalik hayotdan chiqib ketgan bo‘lsa

-da,

xalq orasida ular bilan bog‘liq an’ana va maro

simlar saqlanib qolgan.

Yaratuvchi bilan insonni bog‘lab turadigan ibodat va marosimlar majmui

(qurbonlik, ro‘za, bayramlar) kult deb ataladi. Kultlar kundalik, mavsumiy, yakka yoki
jamoaviy ko‘rinishlarda bo‘lib, o‘ziga xos topinish harakati kult tushunch

asi bilan

bog‘liqdir.

Tarixdan ma’lumki, Ossuriya, Bobil Shumer xalqlarida tabiat kuchlariga sig‘inish

kuchli bo‘lib, yer xudosi “Enlil” –

“Ulug‘ tog‘” deb atalgan. Ma’buda “Ishtar” esa tabiat,

hayot, tug‘ilish homiysi, quyosh “Utu”, oy “Zuen”, osmon “Anu”, yulduz “Ninsiana”, suv
“Enki”, chorvadorlar “Dumuzi

-

abzu” sifatida e’zozlangan.

Rim xalqlari esa tabiat, dehqonchilik, temirchilik, chorvadorlik, ovchilik

homiylariga, ya’ni, ekinzor xudosi –

“Silvan”, ob

-havo xudosi -

“Yupiter”,boshoqli

o‘simliklar iloha

si

–

“Syerera”, uzumzor ilohi –

“Liber”ga e’tiqod qilishgan hamda boshqa

xalqlar kabi daraxt, yer, hayvon, qush, yovuz kuchlar kultlariga ishonganlar.

Amerika hindulari, ya’ni “mayya”, “astek” va “ink” qabilalarida osmon va quyosh

xudolari, ekinlardan esa

kartoshka va makkajo‘xorini yer yuzidagi barcha jonzotlarning

yaratuvchisi deb sig‘inganlar. Ular tabiatdagi hamma narsani ilohiylashtirib, qurbaqani

mo‘l

-

ko‘lchilik, kit esa yer va suvning, burgut –

osmon timsoli deb tushunilgan. Quyosh

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2024) / ISSN 2181-1415

31

ko‘tarilishi, yomg‘ir yog‘ishi va boshqa tabiat hodisalari ilohiy kuchga ega bo‘lib, insonga

baxt keltirishiga ishonilgan. Shuningdek, hindu qabilalari tasavvurida ham boshqa xalqlar

singari ming boshli va qanotli ilon

–

“Nag” donolik timsoli sifatida yer osti dunyosi egasi

bo‘lgan.

Slavyan xalqlarida tabiat hodisalaridan harakat

va rivojlanish manbaini “Olam

daraxti”, deb ataganlar. Dunyoning markazidagi Olam daraxti yer yuzida yashayotgan har

bir insonning baxti uchun yaratilgan. Dunyoning umuminsoniy

tushunchasini o‘zida

mujassam etgan Olam daraxti kulti dunyo xalqlari mifologiyasining eng keng tarqalgan

mavzularidan biridir. Unda birlamchi energiya va kurash g‘oyalari, dunyoni

o‘zgartirishning zarur sharti sifatida kosmogonik tasavvurlar, Olam daraxti

tiriklik ramzi

timsolida hayotning tug‘ilishi bilan bog‘liq afsonaviy qarashlar ifodalanadi. Olam daraxti

mifogrammasi ibtidoiy san

’

atda semantik va mifologik ildizlarga ega. Afsonaviy Olam

daraxti haqidagi ma’lumotlar hind

-yevropa xalqlarining maishiy turmushida ham haqiqiy

daraxtlar bilan bog‘liq e’tiqod va marosimlarni yuzaga keltirgan. Shuningdek,

slavyanlarda momaqaldiroq

–

“Perun”, osmon –

“Svarog”, quyosh –

“Dajbog”, shamol –

“Xors”, olov –

“Stribog” ilohlariga sig‘inilgan. Daraxtzor, o‘rmon, changalzor, o‘simliklar

ilohlari ham bo‘lib, yarim odam, yarim hayvon qiyofali ovchilik –

“Semik”, dehqonchilik –

“Yarilo”, chorvachilik –

“Kupala” kabi kultlarga atab qurbonliklar o‘tkazishgan. Daryodan

sog‘

-

salomat o‘tib olishlari uchun suv kultlariga atab shirinliklar pishirganlar. To‘fon

oldini olishda esa tovuq yoki echki so‘yib, “qon chiqargan”lar.

Borliq hukmdori Tangri qadimgi turkiy xalqlar, ya’ni, oltoy, boshqird, buryat,

qozoq, qirg‘iz, mo‘g‘ul, tatar, xakas xalqlari e’tiqodida bo‘lib, Umay ona –

Jumay, ona

ma’buda, Erlik –

ota ma’bud, bundan tashqari yer, suv, olov, quyosh, oy, yulduzlar, havo,

bulut, shamol, to‘fon, momoqaldiroq, chaqmoq, yomg‘ir, kamalak ma’budlaridan iborat

ilohlar ham bo‘lgan. Turkiy xalqlar e’tiqodida tabiat ruhlarining roziligiga

erishish uchun

qurbonliklar keltirilib, tog‘ etaklari va daryolar bo‘ylarida jamoaviy o‘tkazilgan.

M

a’budlar daraxtlar orqali oziqlanadi deb, qurbonlik qoni daraxt tagiga to‘kilgan.

Maks Myuller nomi bilan mashhur bo‘lgan nemis hindshunosi va tilshunos ol

im

fikriga ko‘ra,

bu tabiat kuchlarining ilohiylashtirilishidir. Maks Myuller hinduizmning

muqaddas kitobi Vedalardagi ilohlarning tabiat hodisalari bilan bog‘liqligini o‘rtaga

tashlaydi. Jumladan, “Agni” –

“olov”, “Dyaus” –

“ko‘k osmon” ma’nolarini bildir

ishi va bu

so‘zlardan fransuzchadagi “Dieu” (lotincha Deus), ispancha “Dios” (Xudo) so‘zlarining

paydo bo‘lganini aytadi va tabiat kuchlariga g‘ayritabiiy baho berish insonga xos bo‘lib,

muqaddas tasavvur va e’tiqodlar yuzaga kelgan degan fikrni o‘rtaga ta

shlaydi.

Tabiat va insonni bog‘lab turuvchi totemistik tasavvurlardan ko‘rish mumkinki,

qadimgi asotirlarda ilon-

odamlar haqidagi afsonalar yetakchi o‘rinni egallaydi. Ilon olam

yaralishining sababchisi deb, o‘ziga xos ko‘rinish va g‘aroyib bilimlarga ega

donishmand

sifatida qaralgan. Mifologiyada ilonlar olovdan foydalanish, ovqat pishirish, musiqa

chalish, tabiat bilan munosabat bilimlarini o‘rgatgan deb ishonilgan va ilohiylashtirilgan.

Darhaqiqat, Markaziy Osiyoda ham azaldan bo‘ri, it, xo‘roz, kiyik, ot, tog‘ echkisi

kabi jonivorlar totem hisoblanib, insonga narigi dunyo bilan bu dunyo o‘rtasida

vositachilik qiladi, deb tasavvur qilganlar. Shuningdek, kabutar, qaldirg‘och, burgut,

turna, oqqush, bedana kabi qushlar ham ilohiylashtirilgan hamda ularga atab marosimlar

o‘tkazilgan, ular qiyofasiga kirib raqsga tushilgan. Ko‘p xalqlarning urf

-

odat, an’ana va

marosimlarida, xususan, shimol xalqlarida ayiq, hindlarda sigir, qirg‘izlarda oq bug‘u,

xitoyliklarda mushuk, avstraliyaliklarda kenguru, o‘zbeklarda esa afsonaviy semurg‘

qushini baxt keltiruvchi hisoblab kelganlar.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2024) / ISSN 2181-1415

32

Shuningdek, qadimgi odamlar hayvon tishi, suyaklari, terisi, tosh va o‘simlik

hamda uning urug‘laridan tumor sifatida foydalanib, turli dard va kulfatlardan xalos

etishiga, ovi

baroridan kelishiga, hosillari mo‘l

-

ko‘l bo‘lishiga umid qilganlar. Xususan,

qadimiy urf-

odatlardan biri isiriq tutatish orqali yovuz ruhlarni haydash, ko‘z tegishidan

saqlash kabi amallarda qo‘llanilib kelingan. Qolaversa, muqaddas joylarga sig‘inish,

dar

axtga latta bog‘lash, buloqlarni muqaddaslashtirish hamda ularning moʻjizaviy

kuchiga ishonish kabi amallar ham saqlanib qolgan.

Yaqin-

yaqin vaqtlargacha, xalqimizning yil qurg‘oqchil kelganda yomg‘ir chaqirish

uchun “Sust xotin”, shamol zarar keltirmaslik

uchun uni to‘xtatish maqsadida “Choy

momo” va aksincha, xirmon qilish vaqtida shamol kerak bo‘lganda uni chaqirish uchun
“Mirhaydar”, har xil ofatu

-

kulfatlardan saqlanish maqsadida yoki noxush hodisa ro‘y

berganda qurbonlik qilish marosimlari o‘tkazilib k

elingan. Xususan,

“

Sust xotin

”

qadimgi

suv kulti bilan bog‘liq marosim bo‘lganligi anglashiladi. Islom dini tarqalgan davrda ham
bu marosim unutilmagan. U zamonasiga moslashib, boshqa ko‘rinishlarda bizning

davrimizga qadar yetib kelgan.

O‘rta Osiyo xalqlarining islomgacha bo‘lgan e’tiqodlarida xo‘jalik an’analari bilan

bog‘liq kultlar islom kirib kelishi damlaridan boshlab kohinlikning yo‘q qilinishi
kultlarning unutilishiga sabab bo‘lgan. Lekin kundalik hayotdan chiqib ketgan bo‘lsa

-da,

xalq orasida ular

bilan bog‘liq an’ana va marosimlar saqlanib qolgan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Грушко Е.А, Медведев Ю.М. Русские легенды и предания / Н. Арановская. –

М.: Эксмо, 2008. –

С. 53

-55.

–

208 с.: ил. с. –

ISBN 978-5-699-06209-

6.https://readli.net/chitat-

online/?b=149044&pg=1(дата обращения: 29.07.2024).

2.

Диншунослик асослари. Масъул муҳаррир: И.Усмонов –

Тошкент: Тошкент

ислом университети нашриёт матбаа бирлашмаси, 2013. –

Б. 9, 170.

3.

Загробный мир Древней Месопотамии. История пребывания в "стране

невозврата" Энлиля и Иштар. https://dzen.ru/a/XbasYwpFGACxJgrf (дата
обращения: 28.07.2024).

4.

Мансикка В.Й. Религия восточных славян. –

М.: ИМЛИ им. А.М.Горького

РАН,2005.https://biblio.imli.ru/images/abook/folklor/Mansikka_V.J._Religiya_vostochn

yh_slavyan._2005

.pdf.(дата обращения: 29.07.2024).

5.

Мюллер М. Религия: предмет сравнительного изучения. Перевод

А.М.Гилевич. –

Харьков: Типография Адольфа Дарре, 1887. –

142 с.

https://biblioclub.ru/index.php?page=book&id=233376(дата обращения: 28.07.2024).
–

ISBN 978-5-4458-8195-7.

6.

Николаева Д.А. Культ Умай в традиционной культуре бурят // Известия

Российского

государственного

педагогического

университета

имени

А.И.Герцена.2008.

-

Вып.62.

-

ISSN1992464.https://ru.wikipedia.org/wiki/(дата обращения:

28.07.2024)

7.

СмыковЕ.В. Боги

и герои древних греков // Мифы народов Европы и

Америки. Авторы: Девятайкина Н.И., Лыкова Е.Ю., Мезин С.А., Смыков Е.В. Глава I. Космос,

мир,

боги.

19.

Божества

природы.https://licey.net/free/3

-mify_narodov_mira/8-

mify_narodov_evropy_i_ameriki/stages/83

19_bozhestva_prirody.html#google_vignette(дата

обращения: 27.07.2024).

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2024) / ISSN 2181-1415

33

8.

Саввинова

-

Отова Г.Е. Культ природы в олонхо как отражение

национального мировоззрения // Вестник Северо

-

Восточного федерального

университета имени М. К. Аммосова: Серия Эпосоведение, № 3 (03) 2016 49 УДК

398.224(=512.157)

file:///C:/Users/User/Downloads/kult-prirody-v-olonho-kak-

otrazhenie-natsionalnogo-

mirovozzreniya.pdf(дата обращения: 29.07.2024).

9.

Символ и тотем змеи, как образ духов

-

помощников в шаманизме.

https://www.livemaster.ru/topic/3755792-blog-simvol-i-totem-zmei-kak-obraz-duhov-
pomoshnikov-v-

shamanizme(дата обращения: 28.07.2024).

10.

Хаген Виктор фон. Ацтеки, майя, инки. Великие царства древней Америки

/ Пер. с англ. Л. А. Карповой. –

М.: ЗАО «Центрполиграф», 2020. –

540 с.

https://ru.wikipedia.org/wiki/;https://www.litres.ru/book/viktor-fon-hagen/acteki-
mayya-inki-velikie-carstva-drevney-ameriki-153383/chitat-

onlayn/?page=3(дата

обращения: 28.07.2024).

11.

Петрухин В. Я. Были ли «русичи» Дажьбожьими внуками? // Петрухин В.

Я. "Русь и

всиязыци": Аспекты исторических взаимосвязей: Историко

-

археологические очерки. –

М.: Языки славянских культур, 2011. –

384 с.

(Studiahistorica).https://inslav.ru/publication/petruhin-v-ya-rus-i-vsi-yazyci-aspekty-
istoricheskih-vzaimosvyazey-istoriko-

0(дата обращения: 29.07.2024).

12.

Потапов, Умай –

божество древних тюрков.Тюркологический сборник.

-

М.: Наука, 1973. –

С.265

-

286.https://ru.wikipedia.org/wiki/(дата обращения:

29.07.2024)

13.

Чебодаева М.П. Образ богини Умай (Ымай) в изобразительном и

декоративном

искусстве

Хакасии.

–

Абакан,

2019.

–

40

с.https://ru.wikipedia.org/wiki/(дата обращения: 29.07.2024).

14.

Harms Daniel. Serpent people // The Encyclopedia Cthulhiana.

–

2nd ed.-

Oakland, CA:Chaosium, 1998. -

С. 263

-264.

–

ISBN 1-56882-119-0.

15.

Змеелюди. https://ru.wikipedia.org/wiki/(дата обращения: 28.07.2024).