Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The legal nature and historical development of the
institutions of suspension and restoration of proceedings
in the criminal process
Akromkhon BOBOKHONOV
1
Academy of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 15 December 2024
Available online
25 January 2025
This article examines the historical development of the
institution of suspension and resumption of criminal
proceedings, along with its legal nature and significance within
the criminal procedural system. It underscores that during the
implementation of the Judicial Statutes of 1864 in the Turkestan
region, legal mechanisms were established concerning the
powers of judicial authorities, the search for accused
individuals, and the suspension of criminal proceedings. The
article emphasizes key principles of legal institutions, such as
judicial independence and the presumption of innocence.
Furthermore, it highlights the critical role this institution plays
in upholding the rule of law, ensuring the fair adjudication of
criminal cases, and promoting the effective functioning of the
law enforcement system.
2181-141
5/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
suspension of criminal
proceedings,
temporary suspension of
criminal proceedings,
resumption of criminal
proceedings.
Жиноят процессида иш юритишни тўхтатиб туриш ва
қайта
тиклаш институтларининг юридик табиати
ҳамда тарихий ривожланиши
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
жиноят ишини тўхтатиш,
жиноят ишини
юритишнинг вақтинча
тўхтатиш,
жиноят ишини қайта
тиклаш.
Ушбу
мақолада
жиноят
ишини
юритишни
тўхтатиш
ва
қайта
тиклаш
институтининг
тарихий
ривожланиши
ҳамда
унинг
жиноят
-
процессуал
тизимдаги
аҳамияти
,
юридик
табиати
таҳлил
қилинган
.
Туркистон
ҳудудида
1864
йилги
суд
уставларининг
жорий
этилиши
жараёнида
суд
органларининг
ваколатлари
,
айбланувчиларни
қидириб
1
Senior lecturer, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
85
топиш
ва
иш
юритишни
тўхтатишга
оид
ҳуқуқий
механизмлар
шакллангани
кўрсатиб
берилган
.
Мақола
ҳуқуқий
институтларнинг
асосий
тамойиллари
,
хусусан
,
суд
мустақиллиги
ва
айбсизлик
презумпцияси
каби
элементларнинг
ривожланишига
эътибор
қаратади
.
Шунингдек
,
ушбу
институт
жиноят
ишларини
адолатли
кўриб
чиқиш
,
қонун
устуворлигини
таъминлаш
ҳамда
ҳуқуқни
муҳофаза
қилиш
тизимида
муҳим
ўрин
тутиши
таъкидланади
.
Юридическая природа и историческое развитие
институтов
приостановления
и
восстановления
производства в уголовном процессе
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
приостановление
уголовного дела,
временное
приостановление
производства по
уголовному делу,
возобновление уголовного
дела.
В статье проводится анализ исторического развития
института приостановления и возобновления уголовного
дела, а также рассматриваются его юридическая природа и
значение
в
уголовно
-
процессуальной
системе.
Особое внимание уделено правовым механизмам,
сформированным в процессе внедрения судебных уставов
1864 года на территории Туркестана. Эти механизмы
касались
полномочий
судебных
органов,
розыска
обвиняемых и процедуры приостановления производства
по делу. В работе
акцентируется внимание на ключевых
принципах правовых институтов, таких как независимость
суда и презумпция невиновности. Подчеркивается, что
институт приостановления и возобновления уголовного
дела играет важную роль в обеспечении верховенства
закона, справедливом рассмотрении уголовных дел и
поддержании правопорядка.
Жиноят
-
процессуал ҳуқуқининг икки мустақил институтлари
қисмлари
жиноят ишини юритишнинг муайян тизимда узлуксиз амалга оширилишини
таъминлашга хизмат қилади. Аммо амалиётда жиноят процессини узлуксиз давом
эттириш имкони доим ҳам мавжуд эмас. Жиноят
-
процессуал қонунчиликда
жиноят ишини юритишнинг деярли барча босқичларида тўсқинлик қиладиган, иш
юритиш жараёнини муваққат тўхтатишга олиб келувчи омиллар кузатилади. Бу
каби ҳолатлар ҳам объектив, ҳам субъектив омиллар таъсирида юзага келиши
мумкин.
Ўзбекистон Республикаси жиноят процессида иш юритишни тўхтатиб туриш
ва тиклаш институтларининг юридик табиати ва тарихий тараққиёти жиноят
процесси иштирокчиларининг ҳуқуқлари ва одил судловни амалга ошириш
самарадорлиги ўртасидаги мувозанатни таъминловчи ҳуқуқий механизмларнинг
эволюцияси билан боғлиқ. Ушбу институтлар жиноят
-
процессуал қонун
ҳужжатларининг муҳим элементлари бўлиб, ишларнинг адолатли ва ўз вақтида
ҳал
этилишини таъминлайди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
86
Жиноят процессида иш юритишни тўхтатиб туриш иш бўйича процессуал
ҳаракатларни
вақтинча тўхтатиб туришдир. Унинг қонунчиликка киритилиши
объектив ва ҳар томонлама текшириш зарурати билан боғлиқ бўлиб, бу ишни
давом эттиришга тўсқинлик қилувчи ҳолатларни бартараф этишни талаб қилади.
Ўзбекистон Республикасининг замонавий ЖПКда тўхтатиб туриш учун аниқ
асослар, шу жумладан айбланувчининг турган жойини аниқлаш имконияти
йўқлиги ёки халқаро процессуал топшириқларни бажариш зарурлиги назарда
тутилган. Тўхтатиб туриш институтининг юридик табиати суиистеъмол қилиш
ёки ишларнинг асоссиз чўзилиши истисно қилинган ҳолда мақсадга мувофиқлик
ва шахс ҳуқуқларини ҳурмат қилиш тамойилларига асосланади.
Жиноят ишини юритишнинг вақтинча тўхтатишга сабаб бўлувчи омиллар
қаторига
тергов ҳаракатларини тўхтатиш ёки айрим процессуал ҳаракатларни
амалга оширишдаги тўсиқларни киритиш мумкин. Бундай тўхтатиш нафақат
зарурият туфайли юзага келиши, балки баъзи ҳолларда иш юритишни
тўхтатмаслик самарали ҳисобланмаслиги сабабли ҳам амалга оширилади. Жиноят
ишини юритишдаги бу жараёнлар ўз ўрнида процессуал фаолиятнинг мантиқий
изчиллигини таъминлаш мақсадида жорий қилинади
.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва уни қайта тиклаш масаласи ҳақидаги
ҳуқуқий
тушунчалар назарий ва амалий нуқтаи назардан турли ёндашувларни
талаб қилади. Бунда ҳуқуқшунос олимлар жиноят ишини юритишни тўхтатиш
ҳуқуқий
институтини ўз илмий тадқиқотларида кенг ўрганишган ва бу
жараённинг ҳуқуқий табиатига чуқур баҳо беришган. Айнан шу турдаги
тортишувлар жиноят ишини юритишни тўхтатишнинг луғавий маъносини таҳлил
қилишдан
бошланади. Юридик адабиётлар таҳлилида жиноят ишини тўхтатиш
атамаси турлича қўлланилиши
аён бўлади: айрим манбаларда “жиноят ишини
тўхтатиш”, бошқаларда эса “жиноий судловни тўхтатиш”
ёки “жиноят ишини
юритишни тўхтатиш”
иборалари ўрин олган. Шунингдек, бир қатор олимлар
муайян процессуал босқичларни тўхтатиш ҳақидаги назарий ёндашувни афзал деб
ҳисоблайдилар.
Жиноят
-
процессуал ҳуқуқнинг муҳим институтларидан бири бўлган жиноят
ишини юритишни тўхтатиш институти, ишни юритишда масъул бўлган ваколатли
органларнинг юридик мажбуриятларини аниқ белгилайди. Ушбу институтнинг
фаолиятга татбиқ этилиши маълум юридик фактлар, яъни жиноят ишини
юритишга халақит берувчи тўсиқлар юзага келганида юзага чиқади. Бундай
ҳолатларда, процессуал органлар ушбу тўсиқларни бартараф этишга қаратилган
тегишли чора
-
тадбирларни амалга оширишлари лозим. Бу процессуал
ҳаракатларни тўхтатиш ва уларнинг мақсадга мувофиқлигини таъминлашда
муҳим омил сифатида намоён бўлади.
Мазкур институтга оид назарий ва амалий ёндашувлар юридик
адабиётларда кенг қамровли ўрганилган. Жумладан, ҳуқуқшунос Ш.Ф.
Файзиев
ушбу институт ҳақида изоҳ бериб, ишнинг тўхтатилиши процессуал институт
сифатида тергов органларининг ҳаракатсизлигига олиб келмайди, жиноят ишни
тўхтатиш жараёнининг процессуал фаолиятни тўхтатишга хизмат қилмаслигини
таъкидлаган. Унинг фикрича, ишни тўхтатиш муайян жараёнларда тергов
органларининг ҳаракатсизлигига олиб келмайди, аксинча, уларнинг фаолиятини
янада самарали йўналтиришга ёрдам беради. Шу тариқа, жиноят ишини тўхтатиш
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
87
ваколатли органларга иш юритишда мавжуд бўлган процессуал тўсиқларни
аниқлаб, уларни бартараф этиш учун тегишли ҳаракатларни амалга ошириш
вазифасини юклайди.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш институти, шунингдек, фуқароларнинг
ҳуқуқ
ва эркинликларини муҳофаза қилишда муҳим роль ўйнайди. Иш юритиш
жараёнида юзага келган турли ҳуқуқий ёки процессуал муаммоларни ҳал этишда
ваколатли органлар ушбу институтга асосланиб ҳаракат қилади. Бу эса жиноят
-
процессуал фаолиятда қонунийликни таъминлашга хизмат қилади. Шу нуқтаи
назардан, жиноят ишини юритишни тўхтатиш фақат ваколатли органларнинг
амалий фаолиятига боғлиқ жараён эмас, балки қонун устуворлиги ва адолат
принципларини мустаҳкамлашга қаратилган қонуний механизм ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят
-
процессуал кодексининг 45
-
боби
“Дастлабки терговни тўхтатиш ва қайта тиклаш” деб номланган бўлиб, унда
жиноят ишини судга қадар бўлган босқичда тўхтатиб туришнинг асослари баён
қилинган. Кодекснинг 364
-
моддасига мувофиқ, дастлабки тергов қуйидаги
ҳолатларда тўхтатилади:
1)
иш бўйича айбланувчи сифатида иштирок этиши лозим бўлган шахс
аниқланмаган;
2)
айбланувчининг жойлашган манзили номаълум;
3)
айбланувчи Ўзбекистон Республикаси ҳудудидан чиқиб кетган ва уни
терговга жалб қилиш имконияти йўқ;
4)
айбланувчида оғир, узоқ давом этадиган, лекин даволанадиган касаллик
мавжуд бўлиб, унинг ишда иштирокини истисно этади.
Ушбу модда дастлабки терговни тўхтатиш асосларини кўрсатиб ўтган бўлиб,
45-
бобнинг кейинги нормаларида улар батафсил ёритилган. Масалан, Жиноят
-
процессуал кодексининг 367
-
моддасида айбланувчи аниқланмаган ҳолда терговни
тўхтатиш шартлари янада кенгроқ ёритилган. Унга кўра, барча зарур тергов
ҳаракатлари
бажарилгандан сўнг ҳам ишга айбланувчи сифатида жалб қилиниши
керак бўлган шахс аниқланмаса, тергов тўхтатилади. Бундай вазиятларда
терговчи, тезкор
-
қидирув органлари орқали, айбланувчини аниқлаш ва
жавобгарликка тортиш чораларини кўриши шарт. Агар иш айбланувчини аниқлай
олмаганлик сабабли тўхтатилган бўлса, Жиноят кодексининг 64
-
моддасида
белгиланган жавобгарлик муддати ўтиб кетгандан сўнг иш тугатилади. Шунинг
учун жиноят учун жавобгарликка тортиш муддати ўтгач, ишнинг якунланишини
қонуний
асос сифатида белгиланади.
Шунингдек, Жиноят
-
процессуал кодексининг 368
-
моддаси айбланувчи
Ўзбекистон Республикаси ҳудудидан чиқиб кетган ҳолатда терговни тўхтатиш
масаласини тартибга солади. Ушбу ҳолат 364
-
моддада келтирилган учинчи асос
сифатида алоҳида модда билан мустаҳкамланган. Жиноят содир этган шахс
аниқланган бўлса ва унинг айбланувчи сифатида иштирокини таъминлаш учун
қарор
қабул қилинган бўлса
-
да, агар у Ўзбекистон ҳудудидан ташқарида бўлиб, суд
жараёнига жалб қилиш чоралари самара бермаса, барча тергов ҳаракатлари
бажарилгандан кейин терговни юритиш тўхтатилади.
Жиноят
-
процессуал кодексининг 369
-
моддасида дастлабки терговни
тўхтатиш учун асослар мавжуд бўлганда терговчи амалга ошириши лозим бўлган
ишларнинг ҳуқуқий тартиби белгиланган. Унга кўра, дастлабки терговни
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
88
тўхтатиш терговчининг қарори билан расмийлаштирилади. Қарорда жиноят
ишининг моҳияти, терговни тўхтатиш асослари, шунингдек, агар кодекснинг 364
-
моддаси 1
-
қисмининг 2, 3 ва 4
-
бандларида назарда тутилган ҳолатлар юзасидан
иш юритилса, айбланувчи сифатида ишда иштирок этишга жалб қилинган шахс
кўрсатилиши лозим.
Қонунга
мувофиқ, терговчи терговни тўхтатиш тўғрисида қарор қабул
қилгач, жабрланувчи, фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгар ва уларнинг
вакилларига бу ҳақда хабардор қилади. Қарорда терговни тўхтатишнинг ҳуқуқий
ва далилий асослари, мавжуд далиллар, бажарилган тергов ҳаракатлари ҳамда
аниқланиши лозим бўлган ҳолатлар батафсил баён
этилади. Шунингдек, хабардор
қилинган шахсларга қарор билан танишиш ва унинг нусхасини олиш ҳуқуқи
тушунтирилади.
Дастлабки терговни тўхтатиш билан боғлиқ иш материаллари тартибга
келтирилиб, тизимлаштирилади, рўйхат қилинади, ашёвий далилларни сақлаш
таъминланади, шунингдек, жиноят оқибатида етказилган зарарнинг қопланиши
учун чоралар кўрилади. Агар иш бўйича хат
-
ёзишмаларни текшириш ёки
сўзлашувларни эшитиш ва ёзиб олиш юзасидан қарор қабул қилинган бўлса,
уларнинг ижроси давом эттирилади.
Терговни тўхтатиш тўғрисидаги қарорнинг нусхаси назорат юритувчи
прокурорга юборилади. Прокурор, ўз навбатида, терговни тўхтатиш қонуний ва
асосли бўлганини текшириш мақсадида жиноят иши материаллари билан
танишиш, терговчига айрим ҳолатларни қайта текшириш бўйича кўрсатма бериш
ёки қабул қилинган қарорни бекор қилиш ҳуқуқига эга.
Шунингдек, терговни тўхтатиш ҳақидаги қарорга рози бўлмаган шахслар,
жумладан, айбланувчи, жабрланувчи, фуқаровий даъвогар ва фуқаровий жавобгар
ҳамда
уларнинг вакиллари шикоят киритишлари мумкин. Бундай шикоятлар
терговчи ёки прокурор томонидан кўриб чиқилиб, тегишли қарор қабул қилинади
ва натижа шикоят берган шахсларга етказилади.
Ушбу қоидалар дастлабки тергов жараёнида қонунийлик ва мантиқийликни
таъминлашга, шунингдек, манфаатдор шахсларнинг қонуний ҳуқуқларини ҳимоя
қилишга қаратилган.
Мазкур фикр амалдаги қонунчилик талабларига, жумладан, жиноят
-
процессуал қонунчиликка ва тергов
-
суд амалиётига тўла мос келади. Хусусан,
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят
-
процессуал кодекси 370
-
моддасида
"Терговчининг дастлабки тергов тўхтатилгандан кейинги ҳаракатлари" мавжуд
бўлиб, унда жиноят ишини юритишда терговчининг мажбуриятлари аниқ баён
этилган. Ушбу моддада, терговчи жиноят ишини тўхтатиш асосларини инобатга
олган ҳолда ички ишлар органлари ёки бошқа ваколатли идоралардан маълумот
олиш, айбланувчи сифатида жалб этилиши зарур бўлган шахсларни аниқлаш ва
яширинган айбланувчиларни қидириш борасида мунтазам равишда ахборот олиб
туриш вазифаси белгиланган.
Терговчи, шунингдек, ваколатли органлардан
айбланувчи шахсларни қидириш
жараёнида кўрилаётган чоралар ҳақида маълумот олиш, зарур ҳолларда сўров
хатлари юбориш, маълумотлар олиш, жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш,
шунингдек, айбланувчининг касаллиги сабабли дастлабки терговнинг тўхтатилиши
зарурияти юзасидан вақти
-
вақти билан хабар олиб туриш ҳуқуқига эга.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
89
Агар айбланувчи шахс Ўзбекистон Республикаси ҳудудидан чиқиб кетган
бўлса, терговчи уни қидириш ва қайтариб беришни таъминлаш мақсадида халқаро
шартномалар ҳамда тегишли қонунчиликка мувофиқ чоралар кўради. Бундай
тартиб жиноят ишини тўхтатиш ва қайта тиклаш масалаларини қонун асосида ҳал
қилиш
учун зарур шартларни яратади. Худди шундай, Ўз.Р ЖПКнинг 365
-
моддаси
3-
қисмига кўра “Қидирув дастлабки тергов ўтказилаётганида ҳам, шунингдек
дастлабки тергов тўхтатилганидан кейин ҳам эълон қилиниши мумкин”.
Демак, жиноят иши бўйича дастлабки терговнинг тўхтатилиши, бу жиноят
процессида иш юритишни буткул тўхтатилишини эмас, балки муайян ташкилий ва
процессуал ҳаракатларни чегараланган тарзда амалга оширилиши мумкинлигини
англатади. Хусусан, алоҳида топшириқлар бериш, маълумотлар олиш, экстрадиция
ҳужжатларини
йўллаш, қидирувдаги шахсни ушлаш, қамоққа олиш, шикоятларни
қабул қилиш, жиноят ишига алоқадор мурожаат ва илтимосларни кўриб чиқиш
кабилар шулар жумласидандир.
Амалдаги жиноят
-
прцессуал қонунчиликка кўра, суриштирувчи ва терговчи
томонидан жиноят ишини комплекс тарзда юритиш учун муайян тергов
ҳаракатларини
амалга ошириш зарур бўлиши мумкин. Бироқ, жиноят процессда
тўхтатилган жиноят иши доирасида тергов ҳаракатларини ўтказиш тақиқланади
(ЖПКнинг 370
-
моддасига мувофиқ). Ушбу қоида жиноят ишини тўхтатиш
институтининг процессуал хусусиятларини белгилайди ва ушбу ҳолатнинг
ҳуқуқий
моҳиятини шакллантиради.
Юридик нуқтаи назардан, жиноят ишини тўхтатишнинг ўзига хослиги
шундаки, бу жараён жиноят
-
прцессуал муносабатларга салбий таъсир ўтказади.
Натижада, жиноят иши тўхтатилган ҳолатда бирор
-
бир процессуал ҳаракатни амалга
оширишга имконият чекланган. Ушбу чеклов тергов жараёнининг самарадорлигини
пасайтириши ва ишни якунлаш муддатларини чўзиб юбориши мумкин.
Айнан шундай шароитда, жиноят ишини тўхтатиш билан боғлиқ бўлган
ҳуқуқий
тартиботларни такомиллаштириш зарурияти юзага келади. Жиноят
ишини тўхтатилган даврда муайян тергов ҳаракатларини амалга ошириш
имкониятини яратиш, тергов фаолиятини изчил давом эттириш учун муҳим
аҳамият касб этади. Бу эса қуйидаги ёндашувларни талаб қилади:
1)
ЖПКнинг 370
-
моддасини такомиллаштириш: Жиноят ишини тўхтатиш
ҳолатларида
ҳам айрим тергов ҳаракатларини амалга оширишга рухсат берувчи
нормаларни киритиш.
2)
Прокурор назоратини кучайтириш: Терговчи томонидан амалга
ошириладиган ҳаракатларнинг қонунийлигини таъминлаш учун дастлабки тергов
тўхтатилган вақт доирасида ўтказиладиган тергов ҳаракатларига прокурор
рухсати билан ўтказилиши мумкинлигини белгилаш.
Шундай қилиб, жиноят ишини тўхтатилган ҳолатда ҳам тергов жараёнини
самарали давом эттириш учун қонунчиликка тегишли ўзгартиш ва қўшимчалар
киритиш муҳимдир. Бу, нафақат терговнинг самарадорлигини оширади, балки
суд
-
ҳуқуқ тизимида ишларини ўз вақтида ва сифатли кўриб чиқиш имкониятини
кенгайтиради.
Ҳар
қандай ҳуқуқий институтнинг предмети ва унинг тарихий тараққиётини
тадқиқ этиш ўта муҳим аҳамиятга эга, чунки бу жараён ушбу институтнинг асосий
мақсад ва вазифаларини чуқурроқ англаш имконини беради. Жиноят ишини
юритишни тўхтатиш ва уни қайта тиклаш институти ҳам жиноят процессининг
бошқа мустақил институтлари каби тарихий ривожланиш жараёнидан ўтган.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
90
Мазкур ҳуқуқий институт тарихи 1864 йил 20 ноябрда қабул қилинган
“Жиноят судлов ишларини юритиш низоми”дан бошланади. Ушбу Низом Чор
Россиясининг ўша даврдаги асосий процессуал ҳуқуқий ҳужжати бўлиб, у жиноят
ишларини юритишнинг асосий принциплари ва тартибларини белгилаб берган.
Россия империяси одил судлов тизимини Марказий Осиё ҳудудида жорий этиш
жараёни эса 1865 йилги “Туркистон ўлкасини бошқариш тўғрисидаги вақтинчалик
Низом” орқали амалга оширилган. Мазкур Низом Туркистон ўлкасида Россия
империяси суд
-
ҳуқуқ тизимини жорий қилиш учун асос бўлиб хизмат қилган ва у
ерда одил судлов тартиби, тамойиллари, амалиётдаги механизмлари ҳамда кўриб
чиқиш тартибларига оид қатор ҳуқуқий кўрсатмаларни белгилаб берган.
Шунингдек, ушбу ҳужжатнинг қабул қилиниши натижасида минтақада
жиноят
-
процессуал ҳуқуқнинг замонавий талабларга жавоб берадиган асослари
шакллана бошлаган. Бу ҳужжат нафақат жиноят ишини юритишнинг умумий
тамойилларини,
балки
жиноят
ишини
тўхтатиш
ва
қайта
тиклаш
институтларининг ҳуқуқий базасини яратишда муҳим ўрин тутган.
Туркистон ҳудудида 1864 йилги суд уставлари асосида қабул қилинган
ҳужжатларда
судлар мустақиллиги, тарафларнинг тортишув ҳуқуқи ва айбсизлик
презумпцияси каби принциплар етарли даражада ҳимоя қилинмагани бир қатор
илмий манбаларда таъкидланган. Шунингдек,
ушбу ҳужжатларда Суд уставининг
асосий принциплари мустаҳкамланмаган бўлса
-
да, жиноят ишини юритишни
тўхтатиш ва айбланувчиларни қидириб топишга оид процессуал чора
-
тадбирлар
Туркистон ўлкасида ҳам амалда татбиқ этила бошланган эди.
1864 йилги “Жиноят судлов ишларини юритиш низоми”нинг 276
-
моддасида
айтилишича, “айбланувчи яширинган ёки унинг жиноят содир этганига гумон
етарли бўлмаганида, суд терговчиси терговни тўхтатмаслиги лозим”. Бу модда
айбланувчини топишга қаратилган тадбирлар узлуксиз амалга оширилишини
таъминлашни назарда тутган. Шу билан бирга, 277
-
моддада “Терговни юритиш
фақат суд орқали тугатилиши мумкин. Агар суд терговчиси ишни давом
эттиришга асос топа олмаса, ишни тўхтатишга бўлган заруратни судга билдириб,
прокурор орқали расмий рухсат олиш талаб этилади” деб кўрсатилган.
Мазкур ҳуқуқий қоидалардан кўриниб турибдики, ўша даврда жиноят
ишини юритишни тўхтатиш масаласи суд органларининг ваколатига кирган ва бу
жараёнда айбланувчини топишга оид чоралар суд амалиётида ҳал қилинган.
Бундай меъёрлар жиноят
-
процессуал ҳуқуқнинг асосий мақсади –
ҳуқуқни
муҳофаза қилиш ва жиноятга қарши курашиш тизимини самарали йўлга қўйишга
қаратилган
бўлиб, улар Туркистон ўлкасида жиноят ишини юритиш жараёнини
ҳуқуқий асос билан таъминлашда муҳим аҳамиятга эга бўлган.
Хулоса сифатида таъкидлаш мумкинки, жиноят ишини юритишни тўхтатиш
ва қайта тиклаш институтининг ривожланиш тарихи ушбу институтнинг нафақат
жиноят
-
процессуал тизимдаги муҳим ўрнини, балки унинг тарихий шарт
-
шароитларга мос равишда шаклланганлигини ҳам
кўрсатади. Туркистон ҳудудида
1864 йилги суд уставларининг татбиқи ва унда суд органларининг ваколатларига
оид белгиланган процессуал тартиблар, суд органлари ваколати доирасида ишни
тўхтатиш, айбланувчиларни қидириб топиш каби жараёнларнинг ҳуқуқий
асосларини яратган. Шуниси аҳамиятлики, ушбу институтнинг тарихий
ривожланиши давомида суд тизимининг мустақиллиги, тортишув принципи ва
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
91
айбсизлик презумпцияси каби демократик қонунчиликнинг фундаментал
тамойиллари камчиликларга эга бўлса
-
да, улар жиноят ишини юритишда
қонунийликни таъминлашга қаратилган асосий воситалар бўлиб қолган.
Ўша даврдаги процессуал қоидаларнинг таҳлили шуни кўрсатадики, жиноят
ишини тўхтатиш масаласи нафақат юридик зарурат сифатида қаралган, балки
айбланувчи шахсни топиш, ҳодисага тўғри ҳуқуқий баҳо бериш ва қонуний
адолатни таъминлаш учун амалий қадам сифатида ҳам хизмат қилган. Шу боисдан,
жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва қайта тиклаш институти ҳуқуқ
-
тартибот
органлари фаолиятининг муҳим таркибий қисми бўлиб, у қонун устуворлигини
таъминлаш, жиноят ишларини адолатли ҳал қилиш, айбланувчилар ҳуқуқини
ҳимоя
қилиш ва давлатнинг ҳуқуқий тизимига ишончни мустаҳкамлаш каби
асосий вазифаларни бажаришга хизмат қилади.
Қиёсий
таҳлил шуни кўрсатадики, ушбу институтларни ривожлантиришнинг
халқаро тажрибаси Ўзбекистон қонунчилигининг шаклланишига сезиларли таъсир
кўрсатди. Масалан, Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа судининг стандартлари суд
муҳокамасининг оқилона муддатларига риоя қилиш зарурлигини таъкидлайди,
бу миллий ҳуқуқий ҳужжатларда ўз аксини топган. Рақамли технологияларни жорий
этиш ва ягона ахборот базасини яратиш ҳам ушбу институтларни такомиллаштиришга
ёрдам беради, бу эса процессуал кечикишларни минималлаштириш ва ишлаб
чиқаришнинг шаффофлигини ошириш имконини беради.
Мазкур институтнинг ривожланиши ва татбиқи жиноят
-
процессуал
фаолиятнинг узлуксиз амалга ошишини таъминлаш билан бирга, айбланувчиларни
қидириш, ҳужжатлаштириш ва уларни суд олдига қўйиш жараёнларини ҳуқуқий
жиҳатдан мустаҳкамлашга ҳам ёрдам беради. Шунинг учун, бу институтнинг тарихий
ва назарий асослари унинг жиноят
-
процессуал тизимдаги аҳамиятини янада ёритиб
бериб, жамиятда қонунийлик ва адолат принципларини таъминлашга қаратилган
муҳим ҳуқуқий восита сифатида намоён бўлади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Халменов К. Деятельность следователя и органа дознания в связи с
приостановлением уголовного дела. –
Алма
-
Ата 1973. С.9
.
2.
Быков В.
,
Ломоновский В.
,
Шуренкова С
.
Приостановление производства
по уголовному делу. 1978
.
с.10
.
3.
Скворцова С., Угольникова Н.,
Шуренкова С. Уголовный процесс:Учебное
пособие.
- 2003
–
с.81
.
4.
Файзиев Ш.Ф. Терговчи ва суриштирув органларининг ўзаро муносабати:
Монография.
-
Т.: ТДЮИ, 2011
-
Б.107
.
5.
Ўзбекистон
Республикасининг
Жиноят
-
процессуал
кодекси
https://www.lex.uz/acts/111460
6.
Кочетова
А.
Актуальные
вопросы
института
приостановления
производства по уголовному делу: Челябинск 2006. с.28.
7.
Ботиров Х. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва қайта тиклаш
институтини такомиллаштириш. 2012
.
Б.23
.
8.
Бахронов Х. Мустамлакачиликдан –
мустақилликкача: Ўзбекистон
Республикаси жиноят
-
процессуал қонунчилигининг ривожланиш тарихи /
Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2007 –Б.13
-14.
9.
Исмоилов Б. Жиноят
-
судлов юритувида суд мустақиллигининг тарихий
ривожланиши масалалари Тошкент: Фалсафа ва ҳуқуқ, 2007 –Б.65.
