Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The need to strengthen social and environmental
protection in the process of global environmental
relations
Muxayyo RAKHMATOVA
1
Shakhrisabz Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
The social aspects of global environmental policy cover a
wide range of issues related to the interaction of people,
societies, and natural resources in the international arena.
Indigenous peoples often live in areas at high risk due to
environmental decline. These groups are involved in defending
their rights to land, resources and culture. Their interests
should be taken into account in the global environmental
protection system.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
indigenous peoples' rights,
green economy,
sustainable development,
international cooperation,
climate agreements,
migration,
environmental awareness,
green jobs,
economic development,
international organizations,
activism,
ecosystems,
natural resources.
Global ekologik munosabatlar jarayonida ijtimoiy-
ekologik muhofazani kuchaytirish zaruriyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
mahalliy huquqlar,
yashil iqtisodiyot,
barqaror rivojlanish,
xalqaro hamkorlik,
iqlim kelishuvlari,
migratsiya,
ekologik xabardorlik,
Global atrof-muhitni muhofaza qilish siyosatining ijtimoiy
jihatlari xalqaro maydonda odamlar, jamiyatlar va tabiiy
resurslarning oʻzaro ta’siri bilan bogʻliq keng koʻlamli
masalalarni qamrab oladi. Mahalliy xalqlar koʻpincha ekologik
tanazzul tufayli yuqo
ri xavf ostida boʻlgan hududlarda
yashaydilar. Ushbu guruhlar er, resurslar va madaniyatga
1
Teacher, Department of Social Science, Shakhrisabz Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
120
yashil ish oʻrinlari,
iqtisodiy rivojlanish,
xalqaro tashkilotlar,
faollik, ekotizimlar,
tabiiy resurslar.
boʻlgan huquqlarini himoya qilishda faol ishtirok etadilar.
Ularning manfaatlari global atrof-muhitni muhofaza qilish
siyosatida hisobga olinishi kerak.
Необходимость укрепления социально
-
экологической
защиты в процессе глобальных экологических
отношений
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
права коренных народов,
зеленая экономика,
устойчивое развитие,
международное
сотрудничество,
климатические
соглашения, миграция,
экологическая
осведомленность,
зеленые рабочие места,
экономическое развитие,
международные
организации,
активность,
экосистемы,
природные ресурсы.
Социальные
аспекты
глобальной
экологической
политики затрагивают широкий спектр вопросов,
связанных с взаимодействием людей, обществ и
природных ресурсов на международном уровне. Особое
внимание уделяется коренным народам, которые часто
проживают
в
регионах,
наиболее
подверженных
экологическим рискам. Эти группы активно участвуют в
защите своих прав на землю, природные ресурсы и
культурное
наследие. Важно, чтобы их интересы были
интегрированы в глобальную систему охраны окружающей
среды.
KIRISH
Atrof-muhitning buzilishi havo, suv va tuproq kabi resurslarning ifloslanishi,
yovvoyi tabiatning yo
ʻ
q bo
ʻ
lib ketishiga olib kelmoqda. Bunda o
ʻ
rmonlarning qisqarishi
va uning oqibatida yovvoyi hayvonlarning qirilib ketish xavfi kuchaymoqda. Dengiz va
okean suvlarining misli ko
ʻ
rilmagan axlatlarga to
ʻ
lib ketishi, okeanga chiqaradigan
maishiy va sanoat chiqindilari ham tobora ifloslanishga olib boryapti. Uning ifloslanishi
daryolardan qo
ʻ
shilayotgan notoza suvlar, sohillardan tashlanayotgan chiqindilar,
kemalar va kemalar halokati sababli tushayotgan neft mahsulotlari tufayli sodir
bo
ʻ
lmoqda. Yana bir okeanlar suvini ifloslantiruvchi moddalardan biri bu neftdir. Bu yog
ʻ
tufayli baliqlar nobud bo
ʻ
lmoqda, tirik qolganlari esa yoqimsiz ta
’
m va hidga ega bo
ʻ
ladi.
Dengiz yaqinida yashaydigan insonlar chiqindi bilan ifloslangan baliqlarni iste
’
mol
qilishlari mumkin. Ularning go
ʻ
shtida ko
ʻ
p miqdorda qo
ʻ
rg
ʻ
oshin va simob mavjud bo
ʻ
lib
bu esa insonlarni o
ʻ
lim holatiga olib borishi turgan gap. Dengiz oqimlari bo
ʻ
ylab suzib
yuruvchi va qirg
ʻ
oqqa sizib chiqib qolayotgan neft ko
ʻ
plab dam olish maydonlarini
yaroqsiz holatga keltirmoqda. So
ʻ
nggi 40 yil ichida Tinch okeanining plastik chiqindilar
miqdori 100 barobarga ko
ʻ
payganligi ta
’
kidlanmoqda.
ASOSIY MUAMMOLAR
Yana bir eng katta xavflardan biri bu ozon qatlamining yemirilishidir. Bilamizki,
ozon qatlami yer yuzidagi hayotning muhim himoyachisidir. U Quyoshning ultrabinafsha
nurlanishidan himoya qiladi. Ozon qatlamini olimlar “Biologik qatlam” deb ham atashadi,
afsuski bu qatlamning yemirilishida inson omili sabab boʻlmoqda. Haddan tashqari
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
121
kimyoviy moddalarning sanoa
t va qurilish sohasida keng qoʻllanishi, kosmik parvozlar,
reaktiv samolyotlar parvozi, avtomobillardan chiqayotgan gazlar yemirilish uchun asosiy
sabablardan biri boʻlib kelmoqda. Ayniqsa xlor, ftor va freon gazi bu qatlam holatiga katta
ta’sir koʻrsatmoqda. Bu esa kelajakda iqlimning tasavvurga sigʻmaydigan oʻzgarishlarga,
ya’ni inson immun tizimining zaiflashishiga, onkologik kasalliklar soni ortishiga,
oʻsimliklarning kamayishi yoki ularni sekin oʻsishiga olib kelishi mumkin.
Ijtimoiy himoya dasturlarin
i kuchaytirish va kam ta’minlangan va chetlatilgan
guruhlarni qoʻllab
-
quvvatlash, shuningdek, butun dunyo boʻylab koʻmir va neftga boʻlgan
talabning pasayishini koʻrsatadigan ragʻbatlantiruvchi tendensiyalar mavjud. Koʻpgina
shaharlarda havo ifloslanishining sezilarli pasayishi kuzatilmoqda.
Keyinchalik mazmunli va uzoqroq ta’sirlar uchun biz global ekologik boshqaruvni
kuchaytirishimiz kerak. Bu siyosiy, iqtisodiy yoki ijtimoiy boʻlsin, insonning barcha
faoliyatini boshqarish uchun eng yuqori e’tibor sifat
ida barqaror rivojlanish ustida
ishlashni anglatadi.
Keyin masala qanday qilib biz global ekologik boshqaruvni qayta tiklashimiz va
atrof-
muhit va iqlim oʻzgarishini oʻzgartirishimiz mumkin?
Global miqyosda iqlim bilan bogʻliq huquqiy harakatlar hajmi orti
b bormoqda,
ayniqsa energetika kompaniyalari, shuningdek hukumatlar va moliyaviy firmalarga
qarshi. Iqlim boʻyicha sud jarayoni aksiyadorlar harakatidagi navbatdagi chegara sifatida
paydo boʻldi, chunki investorlar iqlim oʻzgarishi tahdidlarining dolzarbli
giga javob
berishdi.
Yana bir misol, neft sanoati, bu dunyo quyi uglerodli iqtisodiyotga oʻtishi bilan pul
yoʻqotish uchun aniq boʻlgan loyihalarga katta mablagʻ sarflashni davom ettirmoqda.
Dunyo toza energiyaga oʻtishi bilan investorlar oʻz
investitsiyalarini himoya qilish uchun
aksiyadorlarning da’volariga tobora koʻproq murojaat qilishadi.
Fuqarolik jamiyati, shuningdek, xususiy sektor yanada faol rol oʻynaydi, chunki
tobora koʻproq manfaatdor tomonlar global miqyosda qaror qabul qilish jar
ayonlarida
atrof-muhit, inson huquqlari, biznes va boshqa tashkilotlar kabi omillarni kiritish uchun
siyosiy maydon yaratadilar. Bu omillarning barchasi ekologik muammolarga global
echimlarni amalga oshirish vazifasi muammolarni iloji boricha tezroq va alo
hida e’tibor
bilan hal qila oladigan guruhlarga yuklanadi.
Hukumatlararo siyosiy tizimni isloh qilish
Global ekologik boshqaruvning tarkibiy qismlaridan biri bu hukumatlararo
tashkilotlar toʻplamidir. Ularga BMTning atrof
-muhitni muhofaza qilish dasturi (YUNEP),
BMT taraqqiyot dasturi (BMTTD) va global darajada atrof-muhitga oid siyosatni
muvofiqlashtirish bilan shugʻullanadigan BMTning boshqa agentliklari kiradi.
Shuningdek, ularga atrof-muhitni muhofaza qilish va barqaror rivojlanishga
koʻmaklashish uchun
global kun tartibini yaratish vazifasi yuklatilgan.
YUNEP nazariy jihatdan BMTning siyosatni muvofiqlashtirish boʻyicha yetakchi
agentligidir, ammo amalda uning vakolati BMTning BMTTD kabi boshqa agentliklari
vakolatiga toʻgʻri keladi. Shunday qilib, u ku
n tartibini belgilash uchun na haqiqiy
vakolatga, na global ekologik muammolar boʻyicha tizimda rol oʻynash uchun resurslarga
ega emas.
Tizimdagi tashkilotlarning nomuvofiqligi bilan bogʻliq asosiy muammo shundaki,
ular mamlakatlar tomonidan zaif qoʻllab
-quvvatlanadi. Masalan, YUNEP ixtiyoriy
ravishda BMT a’zolari tomonidan moliyalashtiriladi. YUNEPNI moliyalashtirish har
qanday mamlakat uchun milliy majburiyat emas.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
122
Yana bir muammo hukumatlarning ishlab chiqarish, koʻpincha atrof
-muhitga
e’tibor bermaydigan xalqaro savdo va investitsiyalar boʻyicha qarorlar qabul qilishidan
kelib chiqadi. Atrof-
muhitni muhofaza qilish aksariyat hollarda kamroq e’tiborga
muhtojlik sifatida qaraldi va iqtisodiy oʻsishning soʻnggi varianti hisoblanadi.
Qayta moliyalashtirish
I
qlim oʻzgarishi dunyodagi eng katta zamonaviy bozor muvaffaqiyatsizligi
ekanligiga mutlaqo shubha yoʻq. Xalqaro moliya tizimi hech qachon iqlim oʻzgarishi bilan
shugʻullanish uchun ishlab chiqilmagan. U xususiy hokimiyat ostida ishlagan, ya’ni kapital
bozoridagi xususiy aktyorlar tomonidan boshqarilgan.
Shvetsiya xalqaro taraqqiyot hamkorlik agentligi (Sida) Sharqiy Evropaning
12 mamlakatida, Janubiy Kokuslarda va Gʻarbiy Bolqonda inklyuziv iqtisodiy rivojlanish
dasturi Helvetas bilan hamkorlik qilmoqda.
Amaliyot va biznes modellaridagi oʻzgarishlar ishlab chiqarish va iste’mol
qilishning innovatsion usullariga qaratiladi. Bunga qazilma yoqilgʻi va plastmassalardan
foydalanishni cheklash kiradi. Dastur dizayni va boshqaruviga bozor tizimlarini
rivojlantir
ish (MSD) yondashuvida iqtisodiy oʻsishning haddan tashqari ahamiyati haqida
qonuniy xavotirlar mavjud, bu koʻp odamlar atrof
-
muhitga yetarlicha e’tibor bermaydi
yoki hatto ataylab e’tiborsiz qoldiradi.
Helvetas-Sida mintaqaviy dasturi uchun yashil
iqtisodiyotga oʻtishni osonlashtirish
ekologik tanazzulga iqtisodiy harakatlantiruvchi kuchlarni tushunish va hal qilishni
anglatadi.
Mahsulotlar va xizmatlar uchun iqtisodiy rivojlanishning inklyuziv tabiati
koʻnikmalar, hamkorlik, amaliyot biznes modellari (qoʻllab
-quvvatlovchi funktsiyalar),
shuningdek, resurslar samaradorligi, iqlimni yumshatish, uglerodni olib tashlash va
biologik xilma-
xillikni muhofaza qilish kabi masalalar boʻyicha siyosat va me’yorlar
qadriyatlarni hisobga olmasdan barqaror boʻlma
ydi.
Ekologik muammolarni tubdan hal etish koʻp jihat va yoʻnalishlarga ega boʻlgan
mas’uliyatli ekologik siyosat sharoitidagina mumkin. Ushbu qoidalardan biri ekologik
xavf tushunchasi boʻlib, u har qanday iqtisodiy faoliyat natijasida atrof
-
muhitga ta’si
r
miqdorini minimallashtirishni anglatadi. Bunda atrof-muhit uchun xavf darajasi asosiy
masala hisoblanadi. Ekologik xavf tushunchasini birinchi navbatda, inson hayoti va atrof-
muhitga salbiy ta’sir koʻrsatadigan omillar majmuasini aniqlash kerak. Shunga a
soslanib,
turli xil yechimlardan eng mos keladigani tanlanadi. Ekologik xavf
–
bu insonning hozirgi
yoki rejalashtirilgan faoliyati natijasida atrof-muhitning buzilishi yoki beqaror,
oʻzgaruvchan vaziyatga duchor boʻlish ehtimolidir.
Ekotizimlar oʻz
-
oʻzida
n rivojlanadi, tizimning tabiiy muvozanati va barqarorligini
buzadigan omillar mavjud boʻlmaganda toʻldiriladi va normallashadi. Muvozanatni
buzuvchi xavfli manbalar sifatida tabiat hodisalari (zilzilalar, suv toshqini), hayvonot
dunyosi (epidemiyalar, epizootiyalar), shuningdek, antropogen omillar (halokatlar,
falokatlar) boʻlishi mumkin. Ekologik xavf
–
bu inson xatosi, insoniyat jamiyatining
harakatlari natijasida hayotning buzilishi ehtimoli. Biror kishi yaxshilashga harakat
qilganda, u koʻpincha teskar
i natijaga erishadi. Bir tizimni takomillashtirish uchun
boshqa tizimlarning imkoniyatlarini hisobga olmaydi.
Hozirgi vaqtda zamonaviy iqlim oʻzgarishi va uning xavf
-xatarlari, siyosiy va
iqtisodiy muammolar bilan bir qatorda, dunyoda eng yuqori darajalarda muhokama
qilinadigan masalalar qatoriga kiradi. Atrof-muhit muhofazasi chegara bilmaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
123
Bu hamma uchun umumiy vazifa. Atrof-muhitni muhofaza qilishda individual yondashuv
ayniqsa muhimdir. Bugungi kunda global iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashish yoʻllaridan
biri uy-
joylarda energiyaga boʻlgan talabni kamaytirish, energiya tejash chora
-
tadbirlarini amalga oshirish va energiya samaradorligini oshirishdir. Koʻpgina Gʻarb
mamlakatlarida, shu jumladan AQSHda issiqxona gazlari deyarli yoʻq va
energiya
xarajatlari boʻlmagan uylarda yashash urfga aylandi. Hatto energiya tejaydigan aholi
punktlari ham barpo etilmoqda. Ushbu turdagi uy-
joyga ega boʻlish uglerod chiqindilarini
kamaytirishga hissa qoʻshadigan narsalardan biridir.
Yuqumli kasalliklar
xavfini toʻgʻri boshqarish barqaror rivojlanishni
rejalashtirishning muhim tarkibiy qismidir. Soʻnggi 20 yil ichida koʻplab viruslar va
infeksiyalar global sogʻliqni saqlash va iqtisodiy tizimlarga katta miqyosda zarba berdi.
Biroq alohida davlatlar tomonidan barqaror rivojlanish ustuvorliklarini belgilashda
umumiy strategiya bilan bir qatorda, pandemiya xavfi va bioxilma-
xillikning yoʻqolishi
oʻrtasidagi jiddiy bogʻliqlik hisobga olinmaydi. Jahon taraqqiyoti siyosatidagi ushbu jiddiy
kamchilikni ta’kidlash
uchun Rim Sapiyenza universitetining Biologiya va biotexnologiya
boʻlimining biologik xilma
-
xillik boʻyicha tadqiqotchisi Moreno Di Marko boshchiligidagi
olimlar yuqumli kasalliklar tarqalishiga antropologik ta’sir koʻrsatadigan tadqiqot
natijalarini e’lo
n qildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
:
1.
Boʻriyevna, Gʻulomova Ruxsora. “EKOLOGIK GLOBALIZASH SHAYOTIDA
IJTIMOIY-
EKOLOGIK SIYOSIY MASALLARNI OʻRGANISH”.
Galaxy xalqaro fanlararo
tadqiqot jurnali
12.2 (2024): 336-338.
2.
Boʻriyevna, Gʻulomova Ruxsora. "EK
OLOGIK GLOBALLASHUV SHAROITIDA
OʻZBEKISTONNING IJTIMOIY
-EKOLOGIK SIYOSATI."
E Conference Zone
. 2024.
3.
Ruxsora, GʻULOMOVA. "DAVLAT EKOLOGIK SIYOSATINING IJTIMOIY
MOHIYATI."
News of UzMU journal
1.1.3. 1 (2024): 93-96.
4.
Gʻ
ulomova, Ruxsora. "O
ʻ
ZBEKISTONNING YASHIL IQTISODIYOTGA O
ʻ
TISHI:
MUAMMOLAR VA IMKONIYATLAR."
Academic research in educational sciences
5.TSUE
Conference 1 (2024): 608-612.
5.
O
rolboʻyi mintaqasida davlat ekologik siyosatini takomillashtirish zaruriyati.
R.Gʻulomova
NAMDU ilmiy Axborotnomasi 2024-4son
6.
"Город как школа". Проект "Интернациональная сеть производственных
школ в Европе". Модель "Воспитывающий город": Социальная педагогика за
рубежом. Теория и практика.
–
М.: Все с Межрегиональная ассоциация социальных
педагогов и работников. Центр соц. педагогики и соц. работы, 1991.
–
С.58.
7.
Erkin Aydarov, Gavhar Abdullaeva. The Impact of Modern Innovative
Educational Technologies for The Environmental Education of Students with Hearing
Impairments. International Journal of Psychosocial Rehabilitation. (Great Britain)
Volume 24
8.
Etnopedagogicheskie osnovti ekologicheskoy kulturti, uchebnoe posobie dlya
vtisshix uchebntix zavedeniy. http://libweb.ksu.ru/ebooks /02 IEG/02 128
A5m000535128.pdf.
9.
Maksimova, I. M. Ekologicheskoe vospitanie studentov pedagogicheskix vuzov
na osnove sistemno-deyatelnostnogo podxoda Tekst.: dis.. kand. ped. nauk : 13.00.01 /
Maksimova Inna Mixaylovna. Kazan, 2000.
10.
B. N. Mirkin Populyarniy ekologicheskiy slovar Tekst. / B. N. Mirkin, JI. G.
Naumov; pod red. A. M. Gilyarova. M. : Ustoychiviy mir, 1999
