Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Modern didactic methods of teaching technology
Sherzod KENJAEV
1
, Sayyora KAZAKOVA
2
Khorezm Regional Center for Pedagogical Excellence
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
This article discusses the tasks and methods involved in
teaching the science of technology. It also addresses the
purpose of this discipline and examines the impact of science on
young students. The study of this discipline aims to prepare
students for unexpected events that may occur in their lives.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
technique,
physical labor,
mental labor,
active activity
Texnologiya fanini o‘qitishning zamonaviy didaktik
metodlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
texnologiya,
jismoniy mehnat,
aqliy mehnat,
aktiv faoliyat.
Ushbu maqolada texnologiya fanining vazifalari va o‘qitish
usullari haqida fikr yuritilgan. Undan tashqari ushbu fandan
ko‘zlangan maqsad hamda o‘quvchi yoshlarga fanning ta’siri
haqida so‘z ketadi. Bu fanni o‘rganish davomida o‘quvchi
yoshlari hayotida sodir bo‘lajak har qanday tasodifiy
hodisalarga tayyorlov ko‘zda tutilgan.
1
Head of the Department of Applied Sciences and Methods of Extracurricular Education, Khorezm Regional Center
for Pedagogical Excellence.
2
Teacher, Department of Applied Sciences and Methods of Extracurricular Education, Khorezm Regional
Pedagogical Center.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
137
Современные
дидактические
методы
обучения
предмету «Технология»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
техника,
физический труд,
умственный труд,
активная деятельность
.
В данной статье рассматриваются задачи и методы
преподавания
дисциплины
«Технология».
Особое
внимание уделяется целям этой области знаний, а также ее
влиянию на формирование мировоззрения учащейся
молодежи.
Изучение
дисциплины
направлено
на
подготовку
студентов
к
преодолению
различных
жизненных
ситуаций
и
успешной
адаптации
к
неожиданным изменениям в окружающем мире.
KIRISH
Mamlakatimizda ta
’
lim sohasida olib borilayoygan yangilanish, modernizatsiya
jarayoni uzluksiz ta
’
lim tizimining barcha bo
‘
g
‘
inlari jumladan, oliy ta
’
limda ham zamon
talablariga javob bera oladigan yetuk mutaxassislarni tayyorlash, ularda yangi bilim va
ko
‘
nikmalarini shakllantirishni, o
‘
z ustida ishlash, zamonaviy texnologiya yutuqlaridan
maqsadl foydalana olish mahoratini oshirishni taqozo etmoqda. Bo
‘
lajak boshlang
‘
ich sinf
o
‘
qituvchilarini hozirgi kun talablari asosida tayyorlashda
“
Texnologiya va uni o
‘
qitish
metodikasi
”
fani ham ustuvor vazifalarni bajarishda salmoqli o
‘
rinni egallaydi. Mazkur
fan orqali bo
‘
lajak mutaxassis o
‘
qituvchilar fanining asosiy ilmiy
–
nazariy va amaliy
natijalariga asoslangan holda o
‘
quvchilarga mehnatsevarlik, intizom, mas
’
uliyat, burch
hissi, ijodkorlik qobilyatlarini rivojlantirish malakasiga ega bo
‘
ladilar. Mehnat ta
’
limi
o
‘
qituvchilarini pedagogik psixologik bilimlami maktab o
‘
quvchilarida umummehnat,
kasb tanlashga yo
‘
llash va umumkasbiy ko
‘
nikma va malakalarni shakllantirish
jarayonida tatbiq etish; pedagogik-psixologik bilimlar, bevosita tanlangan sohalarga va
yangi pedagogik, axborot texnologiyalari asosida metodik muammolarni hal etish;
mehnat ta
’
limi o
‘
quv ustaxonalarini talab darajasida jihozlash va uni nazorat qilish;
maktablarda mehnat ta
’
limi darslarini o
‘
qitishni samarali tashkil etish hamda uni amalga
oshirish metodikasini o
‘
rgatishdan iborat. Barkamol shaxs tarbiyasida, albatta, mehnat
ta’limining alohida o‘
rni bor. Ushbu
o‘
quv fani
o‘
quvchilarda aqliy va jismoniy mehnat
turlari, mehnat jarayonlari haqida keng tushuncha hosil qilish, mehnatga oid k
o‘
nikma va
malakalarini rivojlantirish kabi ta’limiy maqsadlarga xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR SHARHI
O‘qitish usullari ma’lum o‘quv vositalari (didaktik vositalar) bilan birgalikda
qo‘llaniladi. Ular ko‘pincha o‘quv va ko‘rgazmali
qurollar, namoyish qurilmalari, texnik
vositalar va boshqalarni anglatadi. Biroq
“O‘quv vositalari” yanada kengroq ma’noga ega
ekanligini yodda tutish kerak. Biz birinchi qiymatga e’tibor qaratamiz. Didaktik vositalar
o‘quvchilarning his
-
tuyg‘ulariga ta’si
r qiladi va ularga dunyoni bevosita va bilvosita
bilishni osonlashtiradi. Ular usullar singari, o‘quv, ta’lim va rivojlanish funksiyalarini
bajaradilar, shuningdek, talabalarni rag‘batlantirish, o‘qitish faoliyati, shuningdek
boshqarish va nazorat qilish v
ositasi bo‘lib xizmat qiladi. G‘arb nemis olimlari R.
Fush va
K. Krolning fikricha, didaktik vositalar, xususan, audiovizual vositalar motivatsion,
axborot (ma’lumot uzatish), o‘quv jarayonini boshqarish, optimallashtirish kabi
funksiyalarni bajaradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
138
O‘quv vositalari o‘quv xonalari va ularning axborot
-fan muhitini jihozlashning
majburiy elementi, shuningdek har xil turdagi va darajadagi maktablarning o‘quv
-moddiy
bazasining eng muhim tarkibiy qismidir. O‘qitish vositalariga turli xil moddiy obyektlar,
shu
jumladan o‘quv maqsadlari uchun sun’iy ravishda yaratilgan va o‘quv va o‘quv
jarayoniga o‘qituvchi va talabalar faoliyatining vositasi sifatida jalb qilingan obyektlar
kiradi. “Ta’lim vositalari” atamasi ekvivalentlarga mos keladi: “O‘quv uskunalari”, “o‘q
uv-
vizual va o‘quv qo‘llanmalari”, “didaktik vositalar” (Беспалько
В
.
П
1995).
Ilmiy adabiyotlarda “faollashtirish” tushunchasini talqin qilishda turli xil tadqiqot
yondashuvlari ko‘rsatilgan. Ba’zi olimlar o‘qitishning faollashuvini o‘qituvchining uni
tashkil etish shakllari va usullarini takomillashtirish faoliyati bilan aniqlaydilar
(yu. K. Babanskiy, R.G. Lemberg, I. ya. Lerner, R.A.
Nizomov); boshqalar, o‘quvchilarning
imkoniyatlarini ta’kidlaydilar (A.M.
Matyushkin, M.I. Mahmutov, M.N. Skatkin); boshqalar
–
boshqaruv funksiyalarini talabalar faoliyati bilan mutlaqlashtirish (L.P. Aristova,
N.D. Nikandrov, G.I.
Shchukin); to‘rtinchisi
-
o‘qituvchilar va talabalar o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlar imkoniyatlarini ta’kidlaydi (A.X.
Arenova, S. Qodirov, Sh. Sharapov,
A. Miraliyev).
Didaktika ta’limni, birinchi navbatda, ta’lim bilan birlikda ijtimoiy faoliyatning
maxsus turi (uning ijtimoiy mohiyatini hisobga olgan holda) nafaqat ilmiy o‘rganish
obyekti sifatida, balki protsessual va mazmunli tomonlarning birligi bilan tavsiflangan
yaxlitlik sifatida ko‘rib chiqadi. obyektDidaktikaning vazifasi pedagogik faoliyat va o‘quv
jarayonini o‘zgartirish va takomillashtirishni o‘z ichiga oladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Obyektlar tarkibiga ko‘ra o‘quv vositalari ikki guruhga bo‘linadi.
1. Moddiy o‘qitish vositalari. Bular darsliklar, qo‘llanmalar, jadvallar, maketlar,
modellar, o‘quv
-
texnik vositalar, xonalar, mebellar, o‘quv
-laboratoriya uskunalari,
jadvallar, vizualizatsiya vositalari va boshqalar.
2. Ideal o‘quv vositalari. Bular chizmalar, shartli diagrammalar, diagrammalar,
san’at asarlari, nutq, yozuv va boshqalar. Moddiylashtirish
–
vositalar mavhum belgilar
shaklida taqdim etiladi. Verbalizatsiya-vositalar nutq taqdimoti shaklida beriladi.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Moddiy va ideal o‘quv vositalari bir
-
birini to‘ldiradi. Moddiy o‘quv vositalari
didaktik vositalar deb ataladi. Didaktik vositalar ko‘pincha hissiy modallik bo‘yicha
tasniflanadi (qaysi sezgi organlari va ma’lumot berish usullari orqali ularning o‘quv
jarayoniga ta’siri sodir bo‘lishiga qarab). Shu asosda didaktik vositalarni vizual, audio,
audiovizual, simulyator va universalga bo‘lish mumkin.
Faoliyat mavzusiga ko‘ra o‘quv vositalari ikki guruhga bo‘linadi.
1.
O‘qitish vositalari. Masalan, namoyish eksperimentining uskunalari. O‘qituvchi
bunday vositalardan o‘quv materialini tushuntirish va mustahkamlash uchun
foydalanadi.
2.
O‘qitish vositalari. Masalan, laboratoriya ustaxonasining jihozlari. Bunday
vositalardan talaba
yangi bilimlarni o‘zlashtirish uchun foydalanadi (Сластенина
В
.
А
.
Педагогика
.
М
. 2002)
O‘qitish vositalari o‘rganish obyektini tavsiflash, o‘rganish mavzusini ajratib
ko‘rsatish va uni o‘zlashtirish uchun taqdim etish imkonini beradi. Ular darslik,
o‘qituvchining so‘zi, vizualizatsiya vositalari, texnik o‘quv vositalari kompyuter va
tarqatma o‘quv materiallari. Ushbu vositalardan foydalanib, biri ikkinchisini to‘ldirishi
uchun siz yuqori o‘quv natijasiga erishishingiz mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
139
O‘qitish texnologiyasi (pedagog
ik texnologiya)
–
bu oldindan belgilangan
xususiyatlarga ega didaktik jarayonlarni yaratish uchun maqbul tizimlarning tamoyillari
va rivojlanishini aniqlaydigan didaktik yo‘nalish.
Ta’lim texnologiyasining ta’rifiga asoslanib, biz ishlab chiqilishi kerak bo‘lgan o‘quv
loyihasining asosiy tarkibiy qismlarini ajratamiz:
–
ta’limni maqsadli belgilash;
–
o‘quv materiallari va o‘qitish usullarini ishlab chiqish va tayyorlash;
–
o‘quv natijalarini joriy va yakuniy baholash va tuzatish uchun materiallarni
ishlab chiqish.
Ta’limni texnologiyalashtirishda maqsadlarni belgilash hal qiluvchi ahamiyatga
ega. Har qanday fan bo‘yicha o‘qitishning diagnostik maqsadi shundan iboratki, o‘quv
maqsadlari o‘qituvchi, kompyuter yoki mutaxassis tomonidan tekshirilganda ularning
s
hakllanish darajasi bilan aniqlanishi va o‘lchanishi mumkin bo‘lgan o‘quvchilarning
xulq-atvorining tavsiflovchi atamalarida shakllanadi (
Педагогика
и
психология
высшей
школы
. 2002).
Ta’lim maqsadlarining toifalari: bilim, tushunish, qo‘llash, tahlil
qilish, sintez.
Har bir yangi toifa yuqori assimilyatsiya darajasini anglatadi. O‘quv maqsadlarini
bunday shakllantirish o‘qituvchiga maqsadlarni instrumental, diagnostik ravishda
belgilashga imkon beradi. Talaba taqqoslaydi, ta’kidlaydi, tavsiflaydi, takr
orlaydi,
qo‘llaydi va hokazo.har bir o‘quv materialini bunday o‘quv ishlov berish bilan (masalan,
rus adabiyoti) kuzatish mumkin emas va bu yondashuvning muammoli tomoni. Agar
maqsadlar ijodiy bo‘lsa, ularni aniq tashxis qo‘yilgan belgilarda tasvirlash qiy
in. Shuning
uchun mualliflar reproduktiv maqsadlarning tavsifini va mavzuga qarab
standartlashtiradilar; shu bilan birga, ijodiy xarakterdagi maqsadlarni tavsiflashda
ma’lum darajada noaniqlik bilan yarashish tavsiya etiladi.
O‘qitish texnologiyasi maqsadlarga erishish va to‘liq o‘zlashtirish uchun
mo‘ljallangan. O‘quv maqsadlariga erishish o‘qituvchi uchun o‘quv materiallarini
tayyorlash va o‘quv jarayonining tabiati bilan belgilanadi. Yakuniy baholarning izchilligi
har bir talabaga tushuntiriladi.
Texnologiya darsi didaktikaning umumiy qonunlari, tamoyillari va qoidalariga
bo‘ysunadi. Shu bilan birga, tan olish kerakki, bu juda o‘ziga xos dars bo‘lib, uning
xususiyatlari va ta’limning boshlang‘ich bosqichidagi boshqa darslardan ba’zi tub farqlar
haqida gapirishga imkon beradi. Keling, ushbu xususiyatlarning asosiylarini qisqacha
tavsiflaymiz.
1.
Texnologiya darsida bolalar bir vaqtning o‘zida ikkita faoliyat turiga kiritiladi:
mehnat va ta’lim. Ushbu faoliyatning har biri o‘ziga xos motivatsiya va maqsadga,
o‘ziga
xos naqshlarga, maxsus tuzilishga va tashkilotga ega. Darsda ushbu tadbirlar bir-biri
bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, o‘quv va mehnat harakatlari va operatsiyalarining
murakkab majmuasini shakllantiradi va bir-
biriga o‘zaro ta’sir qiladi. Texnolo
giya
darsining turli bosqichlarida u yoki bu faoliyat dominant rol o‘ynashi mumkin. Talaba
uchun eng muhim narsa ish joyini yaqinlashib kelayotgan ishlarga tayyorlashdir:
asboblarni qulay va xavfsiz joylashtirish, materiallarni to‘g‘ri tanlash va boshqalar
;
u asosiy e'tibor va kuchni qayta ishlanadigan materialning xususiyatlarini o‘rganishga
yoki o‘qituvchining har qanday texnologik jarayon haqidagi hikoyasiga yoki kerakli
hisob-
kitoblarni bajarishga yo‘naltiradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
140
2. Darsning maqsadining ikki birligi texnologiya darsining asosiy xususiyatidir.
Bolalarning darsdagi mehnati kattalar bajaradigan ish emas. O‘qituvchi bolalarni
darsdagi mehnat jarayoniga kiritadi, ya’ni bu o‘quv va mehnat jarayoni. Bunday
jarayondagi har bir faoliyat turi o‘zining yakuniy nati
jasiga qaratilgan, bu faoliyatning
maqsadi. Mehnat faoliyati uchun bu o‘ziga xos mehnat mahsulotidir: bolalar ishlab
chiqarish bilan shug‘ullanadigan mahsulot yoki biron bir xizmat. O‘quv faoliyati boshqa
maqsadga ega
–
bolalarning mehnat mazmuni bilan bev
osita bog‘liq bo‘lgan ma’lum
miqdordagi bilimlarni, ham politexnika, ham umumiy xarakterni o‘zlashtirish; murakkab
va oddiy mehnat ko‘nikmalarini o‘zlashtirish; ba’zi ko‘nikmalarni mustahkamlash va
ularni mahorat darajasiga etkazish.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda ushbu maqsadlardan qaysi biri muhimroq ekanligini
aniqlash mumkin emas. Bolalar uchun ularning mehnat faoliyati natijasi (ma’lum bir
mehnat mahsuloti) yanada jozibali, shuning uchun yanada mazmunli. Aynan u ularning
mehnat va o‘quv faoliyatini ko‘proq rag‘batlantiradi, ushbu murakkab faoliyatning
dominant motivlarining paydo bo‘lishiga hissa qo‘shadi, ayniqsa mehnat mahsuloti
qiziqarli, g‘ayrioddiy, yorqin, ko‘ngilochar, chiroyli bo‘lsa; agar bola mahsulotni qaerda va
qanday ishlatishni bilsa, uning ishidan qanday foyda bor.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘YXATI
:
1.
Беспалько В.П. Педагогика и перспективные технологии обучения. М.:
ИРПО, 1995. 332 с.
2.
Сластенина
В.А. Педагогика. М. Издательский центр Академия, 2002. 576 с.
3.
Педагогика и психология высшей школы: Учебное пособие. –
Ростов н/Д:
Феникс, 2002. –
544 с.
4.
Харламов И. Ф. Педагогика: Учеб. пособие.
–
4-
е изд., перераб. и доп.
–
М:
Гардарики, 2000.
–
519с.
5.
Подласый И.П. Педагогика, Новый курс: Учебник для студ. пед. вузов: в 2
-
х
кн.
–
М.: Гуманит. изд. Центр ВЛАДОС, 2000.
–
Кн. 1: общие основы. Процесс
обучения.
–
576 с.
6.
Иванов Д.А. Компетенции и компетентностный подход в современном
образовании.
–
Завуч. Журнал.
–
№ 1
- 2008.
–
С. 8
-11.
7.
Голубева Л.В., Чегодаева Т.А. Анализ урока: типология, методики,
диагностика.
–
Волгоград: Учитель, 2007.
8.
Конышева Н.М. Методика трудового обучения младших школьников:
основы дизайн образования. –
М.: Академия, 1999.
