Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Case-study method in developing personal qualities in
future educators through artistic-historical works
Mavluda KADIROVA
1
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 15 October 2024
Available online
25 November 2024
This article examines the role and significance of historical
and artistic works in shaping the personal qualities of future
teachers. It also analyzes the effectiveness of the case study
method in this context. The positive impact of the case study
method on the educational process is explored using scientific
and practical examples.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
iss5-pp282-285
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
future teacher,
personal qualities,
artistic and historical works,
case study method
Bo‘lajak pedagoglarda badiiy
-tarixiy asarlar vositasida
shaxsiy sifatlarni rivojlantirishda keys-stadi metodi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
bo‘lajak pedagog,
shaxsiy sifatlar,
badiiy-tarixiy asarlar,
keys-stadi metodi.
Ushbu maqolada bo‘lajak pedagoglarning shaxsiy sifatlarini
shakllantirishda badiiy-tarixiy
asarlarning o‘rni va ahamiyati
yoritilgan. Shuningdek, bu jarayonda keys-stadi metodidan
foydalanishning samaradorligi tahlil qilingan. Keys-stadi
metodining ta
’
lim jarayonidagi ijobiy ta
’
siri ilmiy va amaliy
misollar asosida ko‘rib chiqilgan.
1
PhD Student, Namangan State University. E-mail: mavludaqodirova@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
283
Метод кейс
-
стади в развитии личностных качеств
будущих
педагогов
через
художественно
-
исторические произведения
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
будущий учитель,
личностные качества,
историко
-
художественные
произведения,
метод кейс
-
стади
.
В данной статье рассматривается роль и значение
историко
-
художественных произведений в формировании
личностных
качеств
будущих
учителей.
Также
анализируется эффективность использования метода кейс
-
стади в этом процессе. На основе научных и практических
примеров рассматривается положительное влияние
метода кейс
-
стади на образовательный процесс.
Shaxsiy faoliyatning o‘ziga xos xususiyatlari, barcha ma’naviy va jismoniy
kuchlarning eng yuqori sa’y
-harakatlari, Vatan uchun fidoyilik imkoniyati bilan
uyg‘unlashib, armiya uchun ma’naviy omilning ahamiyatini belgilaydi, uni shaxsiy
qismning muhim tarkibiy qismiga aylantiradi.
Tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, armiyaning ma’naviy
-axloqiy tarbiya tizimi
ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan g‘oyalar, e’tiqodlar, qadriyatlardan tashqarida mavjud
bo‘lishi mumkin emas, ular davlat institutlari tomonidan ham, armiyaning o‘zi tomonidan
ham har tomonlama himoya qilinishi va rivojlanishi kerak.
Bo‘lajak pedagoglarda shaxsiy sifatlarini rivojlantirishda ma’naviy
-axloqiy
mazmunini oshirish, talabalarda mustaqillik g‘oyalari, yuksak ma’naviyat va
insoniylikning milliy an’analarga sodiqlik ruhini chuqur singdirish, ularda yot g‘oya va
mafkuralarga nisbatan immunitet va tanqidiy tafakkurni mustahkamlash bo‘yi
cha keng
ko‘lamli ma’rifiy va tarbiyaviy ishlarni olib borish, Bo‘lajak pedagoglarda shaxsiy
sifatlarini rivojlantirishga
ma’naviy
-
ma’rifiy ishlarni izchil tashkil etish, ularning amaliy
qiymatga ega bo‘lishini ta’minlash jarayonida innovatsion yondashuvla
r asosida interfaol
metodlar bilan munosabatlarga kirishishni ta’minlab beradi
.
Ibora shaklida talqin etiladigan interfaol yondashuv mazmuniga ko‘ra “interfaol”
hamda “yondashish” atamalaridan tarkib topgan. “Interfaol” tushunchasi ingliz tili
(ingl.
“interact”, rus. “interaktiv”; “inter” –
o‘zaro,
“act” –
harakat qilmoq)dan tarjima qilganda
lug‘aviy jihatdan o‘zaro (birgalikda) harakat qilmoq ma’nosini anglatadi
[1; 41-b.].
“
Yondashuv
” tushunchasi “yondashmoq” harakat nomini ifodalovchi fe’l
negizida
shakllangan bo‘lib, “muayyan bir ishga ma’lum bir nuqtai nazardan qaramoq”
[1; 38-b.]
ma’nosini ifodalaydi.
Tadqiqotning mohiyatiga ko‘ra,
tarixiy-badiiy asarlar vositasida talabalarda
shaxsiy sifatlarini rivojlantirishga interfaol yondashuv tegi
shli jarayonni interfaol ta’lim
texnologiyalari, ularning ustuvor tamoyillari, ushbu texnologiyalarning tarkibiy asosi
bo‘lgan interfaol metodlar yordamida tashkil etilishini anglatadi.
Tarixiy-badiiy asarlar vositasida
bo‘lajak pedagoglarda shaxsiy sifat
larini samarali
rivojlantirish maqsadida ma’naviy
-
ma’rifiy tadbirning mavzusi, xarakterli xususiyati,
o‘rganilayotgan muammoning ijobiy echimini kafolatlashda ahamiyatli ekanini inobatga
olgan holda “Keys
-
stadi” interfaol metodidan foydalandik.
Keys-stadi metodi i
ngliz tilidan tarjima qilinganda “
case
” –
“hodisa”, “vaziyat”
ma’nolarini anglatadi. Keys
-
stadi pedagogik jarayonda o‘qitish va tarbiya xarakteridagi
“real vazifa, vaziyatlarni hal qilish”
[3]
orqali samaradorlikka erishishni ta’minlovch
i
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
284
muammoli-
vaziyatli tahlil metodidir. Ushbu metodni ta’lim va tarbiya jarayonlarida
qo‘llash orqali quyidagi malaka va amaliy ish tajribasining takomillashuvchiga erishiladi:
“muammolarni aniqlash, tanlash va hal qilish; axborotlar bilan ishlash –
bayon qilingan
vaziyatlarda yoritilgan tafsilotlarning mohiyatini anglash; axborotlar va dalillarni
tahlillash va sintezlash; taxmin hamda xulosalarni ilgari surish; muqobil g‘oyalarni
baholash; qarorlar qabul qilish; boshqalarni tinglash va ularning fikrlarini t
ushunish”
[3].
Pedagogik jarayonda o‘quv va tarbiyaviy xarakterga ega keyslardan foydalanish
talabalarda tahliliy, amaliy, ijodiy, kommunikativ, ijtimoiy, o‘z
-
o‘zini tahlil qilish kabi
malaka va ko‘nikmalarni rivojlantiradi. M.
Usmonboevaning e’tirofiga ko‘ra,
o‘rganilayotgan muammo, masalalarning xarakteri, yo‘nalishi, murakkablik darajasiga
ko‘ra o‘quv keyslari ko‘p yoki kam sonli elementlardan iborat tarkibiy tuzilmaga ega
bo‘ladi
[4; 10
–
17-b.]. Mualifning fikricha, bunda keys-stadining
texnologiya
yoki
metod
sifatida qo‘llanilayotgani inobatga olinadi (1
-jadvalga qarang):
1-jadval
Keys-stadi (case-study)ning tarkibiy tuzilmasi
Texnologiya sifatida qo‘llanilganda
Metod sifatida
qo‘llanilganda
1. Keys bayoni.
2.
Keys topshirig‘i (topshiriqlari) yoki savoli
(savollari).
3. Foydalanish uchun tavsiya qilingan adabiyotlar.
4. Metodik ko‘rsatmalar.
5. Keysni echish jarayoni.
6. Keys echimini taqdimot asosida tahlil qilish.
7. Pedagog (keysolog)ning echimi
1. Keys bayoni.
2.
Keys topshirig‘i (topshiriqlari) yoki
savoli (savollari).
3. Tavsiya qilingan adabiyotlar.
4. Pedagogning echimi
Tadqiqotni olib borish davrida tajriba maydonlari bo‘lgan bo‘lajak pedagoglarda
shaxsiy sifatlarini rivojlantirishga
“
Makon tuyg‘usi mening qalbimda” yohud “Vatan tug‘i
jonimdan afzal”
nomli muammoli keys topshiriqlarini bajarishg tadbiri o‘tkazildi.
Bellashuv jarayonida M.
Osimning “Shiroq”
va “To‘maris”; X.
Davronning “Massagetlar
malikasi va forslar podshohi”
kabi asarlar asosida Umumqo‘shin fakulteti 2
-batalon
3-vzvod 5-guruh (28 ta) respondent-
talabalarning e’tiboriga quyidagi keyslar tavsiya
qilindi.
Bellashuv maqsadi:
bo‘lajak pedagoglarda shaxsiy sifatlarini rivojlantirishda
tarixiy-
badiiy asarlarning g‘oyalari asosida muammoli vaziyat –
keys yuzasidan fikrlash
hamda to‘g‘ri echi
mni topish qobiliyatiga egaliklarini aniqlash; talabalarda zukkolik va
topqirlik, uzoqni ko‘ra olish va bashorat qila olish qobiliyatlarini rivojlantirish.
Bo‘lajak pedagoglarda shaxsiy sifatlarini rivojlantirishning mustaqil fikrlash
qobiliyatiga ega bo‘lishi nazariy bilimlarni amalda samarali qo‘llash, dala o‘quv
mashg‘ulotlarida vaziyatni oqilona hal qilishga yordam beradi. Keyslar orqali keys
echimini aniqlashda
–
chuqur mulohazalilik, echimni topishda, bir-
biriga muqobil bo‘lgan
bi
r nechta yo‘llarni o‘ylab ko‘rishda –
har qanday vaziyatdan chiqib keta olishlik va
uddaburonlik, tadbirkorlik, belgilangan echimlar orasidan eng optimalini tanlash
–
o‘tkir
zehnlilik, javoblarni taqdim etishda
–
notiqlik va eng asosiysi keysning asosiy qahramoni
jangchilarni shaxsiy sifatlarini o‘zida singdirishda –
shaxsiy sifat kabi sifatlar
o‘zlashtiriladi va mulohaza yuritish, munozara qilish va teran fikrlash qobiliyatlari
rivojlantiriladi. Keys topshiriqlari ana shu maqsadlar uchun xizmat qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
5 (2024) / ISSN 2181-1415
285
Bellashuv vazifalari:
1. Ishtirokchi guruhlarni shakllantirish va ularni nomlash (guruhlarni
shakllantirishda turli interfaol usullardan foydalanish mumkin. Masalan: talabalarga
milliy qahramonlar nomlari yozilgan varaqchalarni tanlashni so‘raladi. 10 ta
varaqchadan 5 tasida Shiroq
, Spitamen, Muqanna, To‘maris va Alp Er Tunga nomlari va
5 tasida Amir Temur, Temur Malik, Jaloliddin Manguberdi, Z.M. Bobur nomlari yozilgan
bo‘ladi. Tadqiqotchi talabalarga guruhlarga bo‘linish uchun izohni keltirmaydi, bunda
ulardan zukkolikni talab qiladi. Talabalar tarixiy shaxslarning ismlariga qarab 2 guruhga
ajradilar va kelishilgan holda guruhlariga nom qo‘yadilar. Tadbir so‘nggida guruhga
aynan nega shunday nom qo‘yilganligi so‘raladi).
2. Guruhlarga bosqichma-bosqich k
eys topshirig‘ini taqdim qilish. Bunda har bir
keysni echish uchun vaqt me’yorlari aniq qilib belgilanadi
3.
Guruh echimlarini taqdim qilinishi. (Echimlarning taqdim qilinishi guruh a’zolari
hohishiga qarab belgilanadi, ammo echimni bir marta taqdim etgan ishtirokchi keyingi
gal guruhidagi boshqa a’zoga imkon berishi so‘raladi.)
4. Guruhlarning echimlarini muhokama qilish. Har bir keys taqdimoti echimi tahlil
qilinadi va so‘nggida pedagog echimi havola qilinadi (12
-ilovaga qarang).
5. Guruhlarning echimlarini baholash. Bunda echimlarning baholash mezonlari va
ko‘rsatkichlari talabalarga tanishtiriladi (12
-ilovaga qarang).
6.
Guruhlar tomonidan har bir keys topshirig‘i yuzasidan to‘plangan ballarni
umumlashtirish va g‘olib guruhni e’lon
qilish. (Interfaol doskaga guruhlarning nomlari
yozilib, har bir keys echimiga qo‘yilgan ballar taqdimotidan va tahllilardan keyin yozib
boriladi. Tadbir nihoyasida guruhlar tomonidan to‘plangan ballar yig‘indisi hisoblanib,
g‘olib guruh aniqlanadi va rag‘
batlantiriladi).
Bellashuv vositalari:
interfaol doska, keys topshiriqlari bayon qilingan varaqlar,
guruhlar foydalanishi uchun ish qog‘ozlari, markerlar, flomasterlar.
Belllashuv ishtirokchilari:
har biri 5 nafar talabadan iborat 2 ta, 3 ta va hokazo
kichik guruhlar.
Kutiladigan natija:
guruhlar a’zolarining fikrlash, muammoli vaziyatlarni hal qila
olish qobiliyatiga egaligi.
Izoh:
Bo‘lajak pedagoglarda shaxsiy sifatlarini rivojlantirish
da ushbu
bellashuvni
tashkil qilishda talabalar ikkita, uchta, to‘rtta va hokazo kichik guruhlarga biriktiriladi. Har
bir guruhga sardor belgilanadi. Guruhlar e’tiboriga jami to‘rtta keys havola qilinadi. Har bir
keys topshirig‘ini bajarish uchun vaqt belgilanadi (
7 daqiqa). Belgilangan vaqt nihoyasiga
etgach, guruh a’zolari navbatma navbat o‘z echimlarini tadbir ishtirokchilariga taqdim qiladi.
Echimlar
bo‘lajak pedagoglarda shaxsiy sifatlarini rivojlantirish
ning tajribali professor-
o‘qituvchilari (3 nafar) tomonid
an baholanadi. Belllashuv yakunida har bir guruh tomonidan
to‘plangan ballar umumlashtiriladi va g‘olib guruh e’lon qilinadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Qurbonov A. Yoshlarning harbiy vatanpavarlik ruhida tarbiyalashda milliy
g‘oyaning o‘rni (ijt
imoy-falsafiy tahlil): fals. fan. nom. dis. ... avtoref.
–
Toshkent, 2018.
–
25 b.
2.
Воспитание детей в школе: Новые подходы и новые технологии / Под ред.
Н.Е.Щурковой. –
М.: Новая школа, 2010. –
303 с.
3.
Zamilova R.E. “Qahramonlar va qahramonlik”ning shaxs shakllanishiga ta’siri:
fals. fan. nom. dis. ... avtoref.
–
Toshkent, 2017.
–
27 b.
4.
Joʼrayev N.S. Kichik maktab yoshidagi oʼquvchilarda oʼqish motivlarini
shakllantirishning psixologik xususiyatlari. Ped. fan. nomz. ... diss.
–
Toshkent: 2009.
–
143 b.
