Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Development of intellectual and cognitive potential of
students in the context of the credit-module system
Jetkerbay OTEPBERGENOV
1
Nukus State Pedagogical Institute named after Ajinyoz
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 15 December 2024
Available online
25 January 2025
The credit-module system is widely implemented in the
higher education systems of advanced countries around the
world. A distinctive feature of this educational approach is its
emphasis on students
’
independent work within the learning
process. This article explores ideas for fostering the intellectual
and cognitive potential of students within the framework of the
credit-module system.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
credit-module system,
modern educational system,
intellectual-cognitive,
student,
independent work,
potential.
Kredit-modul tizimi sharoitida talabalarning intellektual-
kognitiv salohiyatini rivojlantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kredit-modul tizimi,
zamonaviy ta
’
lim tizimi,
intellektual-kognitiv,
talaba,
mustaqil ishlash,
salohiyat.
Kredit-modul tizimi dunyoning il
g‘
or mamlakatlari oliy
ta
’
lim tizimida keng q
o‘
llanilayotgan tizimdir. Ushbu ta
’
lim
tizimining
o‘
ziga xos xususiyatlaridan biri
o‘
quv jarayonida
asosiy
e
’
tibor
talabalarning
mustaqil
ishlashiga
qaratilganligidir. Ushbu maqolada kredit-modul tizimi
sharoitida talabalarning intellektual-kognitiv salohiyatini
shakllantirish haqidagi fikrlar bayon etilgan.
1
PhD, Associate Professor, Head of the Department of Informatics Teaching Methods, Nukus State Pedagogical
Institute named after Ajinyoz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
9
Интеллектуально
-
когнитивное развитие потенциала
студентов в условиях кредитно
-
модульной системы
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
кредитно
-
модульная
система,
современная система
образования,
интеллектуально
-
когнитивное развитие,
студент,
самостоятельная работа,
потенциал.
Кредитно
-
модульная
система
нашла
широкое
применение в высшем образовании многих ведущих стран
мира. Одной из ее ключевых характеристик является
усиленный акцент на самостоятельную работу студентов в
процессе обучения. В данной статье анализируются
подходы, направленные на развитие интеллектуально
-
когнитивного
потенциала
студентов
в
условиях
функционирования кредитно
-
модульной системы.
KIRISH
O‘
zbekiston Respublikasi jamiyatida sodir b
o‘
layotgan
o‘
zgarishlar ijtimoiy
rivojlanish paradigmasining
o‘
zgarishi, umuman ta
’
lim tizimiga, xususan, oliy ta
’
lim
tizimiga yangi talablarni q
o‘
moqda. Jamiyat barqaror
o‘
z-
o‘
zini rivojlantirish, ta
’
lim va
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalash zarurati bilan ajralib turadigan raqobatbardosh mutaxassislarni
tayyorlash uchun
o‘
zgarishlar va yangilanishlar dolzarbdir [4]. Ta
’
lim mamlakat
iqtisodiyotining asosiga aylangan hayotning eng muhim y
o‘
nalishlaridan biri b
o‘
lib
qolmoqda. Chunki u ijtimoiy hayotimizning, ilm-fan, texnika va texnologiyalarning
rivojlanishi darajasini anglatadi. Bizga ma
’
lumki, bugungi kunda ma
’
nan yetuk,
o‘
z
kasbini mukammal egallagan, kasbiy kompetensiyalarga ega raqobatbardosh kadrlarni
tayyorlash davlat siyosatining ustuvor y
o‘
nalishlaridan biriga aylangan. Ayniqsa, ta
’
lim
sohasida b
o‘
lajak pedagog-kadrlarni tayyorlash, oliy ta
’
lim muassasalarida ta
’
limning
sifatini oshirish alohida ahamiyat kasb etmoqda [3]. Chunki har tomonlama rivojlangan
komil shaxsni tarbiyalashdek murakkab va
o‘
z navbatida sharafli vazifani bajarishda
pedagog-kadrlarning salohiyatiga bo
g‘
liqdir. Bu borada
O‘
zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2019-yil 8-oktyabrdagi
“O‘
zbekiston Respublikasi oliy ta
’
lim tizimini
2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash t
o‘g‘
risida
”
gi Farmoni alohida
ahamiyat kasb etdi [1]. Farmonning ijrosini ta
’
minlashga doir
O‘
zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 31-dekabrdagi
“
Oliy ta
’
lim muassasalarida ta
’
lim
jarayonini tashkil etish bilan bo
g‘
liq tizimni takomillashtirish chora-tadbirlari
t
o‘g‘
risida
”
gi 824-son Qarori bevosita oliy ta
’
lim tizimini isloh qilishga asos b
o‘
lgan
me
’
yoriy hujjat b
o‘
ldi. Unga k
o‘
ra oliy ta
’
lim muassasalarining kredit-modul tizimiga
o‘
tishi ta
’
limning sifat darajasining k
o‘
tarilishining asosiy omillarining biri sifatida
belgilangan [2]. Bu borada
o‘
zining ilmiy izlanishlarini olib borgan olim, R.I. Urazgaliyeva
ta
’
limni tashkil etishning kredit-modul tizimi talabalarning
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalash faoliyati
k
o‘
nikmalarini shakllantirish omili ekanligini ilmiy asoslagan [5].
O‘
zining nomlanishidan k
o‘
rinib turganidek kredit-modul tizimi ikkita, ya
’
ni
“
modul
”
va
“
kredit
”
singari ilmiy fenomenlardan tashkil topgan. Modulli ta
’
lim
deganimizda asosan bilimlarni nazorat qilish bilan moslashgan, yaxlitlik va
tugallanganlikka ega
o‘
qish axborotidagi mantiq bilan belgilangan b
o‘
lim tushuniladi.
Unga tegishli metodik materiallar
o‘
qish kursning mundarijali b
o‘
lagi ta
’
limiy modul
hisoblanadi.
O‘
qish moduli esa har bitta
o‘
qish topshiri
g‘
ini bajarish vaqti, nazorat va
hisobga olish usullari,
o‘
qish materiallarini
o‘
rganishni
o‘
z ichiga oldi. Ya
’
ni, modulli
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
10
o‘
qitishning mohiyati shundani iboratki, talaba
o‘
ziga taklif etilgan individual
o‘
qish
dasturlari asosida mustaqil ish olib boradi. Bu kabi
o‘
qish dasturlarida harakatlarning
rejasi, axborotlar bloki,
o‘
qitish natijalariga erishish b
o‘
yicha metodik tavsiyanomalar
b
o‘
lishi zarur.
O‘
qituvchi esa bu sharoitda kuzatishi, maslahat berishi, axborotlarni
o‘
zlashtirish
b
o‘
yicha harakatlardi yaratishi singari vazifalarni bajarishi talab etiladi. Kredit tizimi
nafaqat
o‘
quv yuklamasini, balki talabaning barcha yutuqlarini hisobga olish imkonini
beradi. Talaba
o‘
rganish va
o‘
zlashtirish uchun kerakli miqdordagi
o‘
quv fanlarini
tanlaydi, ularni ma
’
lum vaqt ichida
o‘
zlashtirish majburiyatini oladi [4]. Bu modul
nazoratining obyektiv ma
’
lumotlaridan dalolat beradi. Ta
’
lim jarayonini bunday tashkil
etish talabalarni ta
’
limning mazmunini sifatli
o‘
zlashtirishiga y
o‘
naltiradi. Agar an
’
anaviy
ta
’
limda
o‘
qituvchi tayyor bilim va k
o‘
nikmalarning tarjimoni, talaba yesa, asosan, passiv
s
o‘
zlovchi vazifasini bajarsa kredit-modul tizimida
o‘
qituvchi talabaning bilim va
k
o‘
nikmalarini shakllantirishning kognitiv va intellektual faoliyat tashkilotchisi
hisoblanadi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA.
O‘
zbekistonda kredit ta
’
lim tizimiga asoslangan milliy modelni ishlab chiqishda,
Yevropa ECTS krediti va Amerika kredit soatlari tizimlarining yutuqlarini inobatga olgan
holda yuqori ta
’
lim sifatini va dunyo ta
’
lim jarayonlariga integratsiyalashish uchun
ishonchli asosni tanlash maqsadga muvofiqdir [2]. ECTS kredit tizimi k
o‘
p millatli
Yevropa an
’
analarini inobatga olgan holda turli ta
’
lim tizimlarini yaqinlashtiradi.
Kredit-modul tizimida ahamiyat beriladigan asosiy masalalar sifatida quyidagilarni
k
o‘
rsatish mumkin:
Kredit-modul tizimining asosiy vazifalari sifatida quyidagilarni e
’
tirof etish
mumkin:
talabalarning mustaqil ishlashini ta'minlash;
talabalar bilimini reyting asosida baholash;
o'qitishning modulli texnologiyasini ishlab chiqish va
takomillashtirish;
talabalarning o'z ustida mustaqil ishlashini ta'minlash
uchun fanning metodik ta'minotini yanada
takomillashtirish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
11
Oliy ta
’
limda ta
’
limni tashkil etishning kredit-modul tizimi doirasida dastavval
talabalarning
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalash faoliyati va intellektual-kognitiv salohiyatga
erishishga doir kompetensiya k
o‘
nikmalarini shakllantirish muammosini hal etishni talab
etadi. Haqiqatdan ham, oliy ta
’
lim muassasalarida talabalarning intellektual-kognitiv
salohiyatini rivojlantirishga doir tegishli ilmiy-uslubiy ta
’
minot ta
’
lim tizimini kredit
asosida tashkil etishda ijobiy mahalliy tajribalar va rivojlangan xorijiy mamlakatlarning
il
g‘
or pedagogik tajribalaridan foydalanilish talabalarning bilish faoliyati k
o‘
nikmalarini
samarali shakllantirishni ta
’
minlashga zamin yaratadi.
Oliy ta
’
limda ta
’
limni tashkil etishning kredit-modul tizimini joriy etish orqali
talabalarning intellektual bilish faoliyati k
o‘
nikmalarini shakllantirishga doir bilimlarni
ijodiy
o‘
zlashtirish,
o‘
quv jarayonini tartibga solish va bilimlarning hajmini hisobga olgan
holda mutaxassislik, tanlov asosida
o‘
quv trayektoriyasi asosida bilish faoliyati
k
o‘
nikmalarini shakllantirishda talabaning hayotiy tajribasini boyitish va
o‘
zgartirishga
erishish mumkin. Shunday qilib, talabalarning intellektual-kognitiv, ya
’
ni bilish faoliyati
k
o‘
nikmalarini shakllantirishda kredit-modul tizimining pedagogik salohiyati q
o‘
yidagilar
bilan belgilanadi:
–
o‘
qitishning kredit-modul tizimining ochiqligi va konseptualligi;
–
kontent birliklarini me
’
yorlashgan y
o‘
naltirilgan kreditlar b
o‘
yicha baholashga
dialektik muqobil sifatida talabalarning bilish k
o‘
nikmalarini shakllantirish
diagnostikasining q
o‘
shimcha usullarini q
o‘
llashga b
o‘
lgan ehtiyojning vujudga kelishi;
–
talabalarning mustaqil ta
’
lim faoliyatida
o‘
z-
o‘
zini baholash va
o‘
zini
o‘
zi nazorat
qilish shakllarini, shuningdek mustaqil ishlarga jalb qilish,
o‘
z-
o‘
zini rivojlantirishning
individual loyihalarini ishlab chiqish ishlab chiqish;
–
bilish va mustaqil
o‘
qish faoliyati k
o‘
nikmalarini shakllantirishda talabalarning
motivlarining ijobiy dinamikasini ta
’
minlovchi ta
’
lim faoliyatini y
o‘
lga q
o‘
yish;
o'quv jarayonini modul asosida tashkil qilish;
bitta fan va kurs kesimida kreditning qiymatini aniqlash;
talabalar bilimini reyting asosida aniqlash va baholash;
talabalarning o'z shaxsiy o'quv rejalarini individual tarzda
shakllantirishga imkoniyat yaratish;
ta'lim jarayonida mustaqil ta'lim olishning ulushini oshirish;
ta'lim dasturlarining qulayligi va mehnat bozorida mutaxassisga
qo'yiladigan talabdan kelib chiqib o'zgarishlarni amalga oshirish;
talabalarning fanlar va professor-o'qituvchilarni tanlashi uchun
imkoniyatlar yaratish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
12
–
talabalarning mustaqil ishi uchun
o‘
zgaruvchan ilmiy-metodik ta
’
minot
bankining yaratilishi, ya
’
ni darsliklar,
o‘
quv q
o‘
llanmalar,
o‘
quv-metodik majmualar,
axborot bazalari va zamonaviy ishlanmalarni talaba faolligini oshirishdagi
imkoniyatlarining kengligi va h.k.
Demak, kredit-modul tizimida talabalarning intellektualkognitiv salohiyatini
oshirishda aniq belgilangan maqsadga erishishga doir ta’lim olishga bo‘lgan yondashuvlarni,
tamoyillarni, funksiyalarni to‘g‘ri tanlash va talabalarning bilim olish tizimini ta’li
m
trayektoriyalari doirasida tashkil etish kafolatlangan natijalarga olib keladi.
XULOSA
O‘
qitishni tashkil etishning kredit-modul tizimida eng asosiysi talabalarning
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalashning mehnat qadriyati sifatidagi ustunlik rolini anglashi asosida
ularning kognitiv kompetensiyalari rivojlanib boradi. Talabalarning
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalashi
va kognitiv kompetensiyasini shakllantirish faoliyati k
o‘
nikmalarini shakllantirishda
ta
’
limni tashkil yetishning kredit-modul tizimining pedagogik imkoniyatlari ochib
berilishi zarur.
Talabaning
o‘
z-
o‘
zini tarbiyalash faoliyati k
o‘
nikmalarini va kognitiv
kompetensiyasini shakllantirish shakllantirish omili sifatida
o‘
qitishni tashkil yetishning
kredit-modul tizimidan foydalanish modelini amalga oshirish samaradorligini
ta
’
minlovchi pedagogik shart-sharoitlar ishlab chiqish zarurligi kelib chiqadi. Shunday
qilib, talabalarning intellektual-kognitiv salohiyatini kredit-modul tizimi sharoitida
shakllantirish oliy ta
’
lim muassasasida puxta
o‘
ylangan va aniq maqsadga y
o‘
naltirilgan
faoliyatni tashkillashni talab qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Ilm
-fanni 2030 yilgacha rivojlantirish
konsepsiyasini tasdiqlash tug‘risida»gi 2020 yil 29
-oktyabrdagi PF-6097-son Farmoni.
Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 30.10.2020 y., 06/20/6097/1431
-son;
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 31
-
dekabrdagi «Oliy
ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini tashkil etish bilan bog‘liq tizimni takomillashtirish
chora-
tadbirlari tug‘risida»gi 824
-
son Qarori. onun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi.
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. https://lex.uz/docs/5193564.
3.
Sapayev M., Qodirov F.M., & Abdullayeva S.M. (2022)
. Kredit tizimi asosida ta’lim
jarayonlarini rejalashtirishning afzalliklari va muammoli jihatlari.
Перспективы
развития высшего образования, (11), 77
-86.
4.
Karimov I. N. (2020). Development of intellectual competence of students in the
educational process. Sovremennoe obrazovanie (Uzbekistan), (2 (87)), 16-21.
5.
Уразгалиева Р.И. Кредитно
-
модульная система организации обучения как
фактор формирования умений самообразовательной деятельности студента.
Автореф. Дисс к.п.н. Оренбург. 2010.
