Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Some comments on the conversion of archaeological
monuments located in the territory of the city of Kuvasoy
into places of cultural tourism
Bunyodbek TALABJONOV
1
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
The Fergana Valley is one of the most beautiful and
culturally rich regions of Uzbekistan, boasting numerous
historical and cultural heritage sites. This article examines the
existing cultural heritage objects in the Fergana region, as well
as the archaeological monuments located within the city of
Kuvasoy. It also evaluates their current state, emphasizing their
significant role in enhancing the region's tourism potential.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp7-11
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
tourism,
cultural heritage,
Kuvasoy,
Sufon,
Yokori Muyantepa,
archaeology,
Great Sufon,
expertise.
Quvasoy
shahri
hududida
joylashgan
arxeologik
yodgorliklarni madaniy turizm maskanlariga aylantirish
borasida ayrim mulohazalar
ANNOTATSIYA
Kalit
so‘zlar
:
turizm,
madaniy meros,
Quvasoy,
Sufon,
Yuqori Muyantepa,
arxeologiya,
Katta Sufon,
ekspertiza
Far
g‘
ona vodiysi
O‘
zbekistonning eng g
o‘
zal va madaniy
jihatdan boy mintaqalaridan biri b
o‘
lib, u k
o‘
plab tarixiy va
madaniy meros obyektlariga ega. Ushbu maqolada Far
g‘
ona
viloyatida mavjud madaniy meros obyektlari hamda Quvasoy
shahri hududida joylashgan arxeologik yodgorliklar va ularning
ahvoli tahlil qilinib, ularning hududda turizm salohiyatini
oshirishdagi ahamiyatli tomonlari yoritilgan.
1
PhD Candidate, Fergana State University. E-mail: talabjonovb@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
8
Некоторые
комментарии
по
превращению
археологических
памятников,
расположенных
на
территории города Кувасой, в места культурного туризма
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
туризм,
культурное наследие,
Кувасай,
Суфон,
Юкори Муйантепа,
археология,
Большой Суфон,
экспертиза.
Ферганская долина –
один из самых красивых и
культурно
богатых
регионов
Узбекистана,
где
сосредоточено множество памятников исторического и
культурного наследия. В данной статье рассматриваются
объекты культурного наследия Ферганской области,
включая археологические памятники города Кувасай.
Также проводится анализ их состояния и значимости в
контексте повышения туристического потенциала региона.
KIRISH
Far
g‘
ona vodiysi tarixan turizm va savdo y
o‘
llarining
o‘
rtasida joylashgan.
Bu yerda k
o‘plab tarixiy joylar, madaniy obidalar va an’analar mavjud bo‘
lib, ularning
aksariyati qadimiyligi bilan mashhurdir. Xususan, Far
g‘
ona viloyatida 376 ta madaniy
meros obyektlari muhofazaga olingan b
o‘
lib, ulardan 117 tasi arxeologiya, 139 tasi
arxitektura, 32 tasi monumental san’at yodgorliklari va
88 tasi diqqatga sazovor joylar
hisoblanadi [2:1].
Yuqoridagi raqamlarga e’tibor beradigan bo‘
lsak, arxeologik
obyektlarning salmo
g‘
i balandroq ekanligini k
o‘
rishimish mumkin. Tarixiy-madaniy
turizm tarmoqlari ichida arxeologik turizm eng serdaromad y
o‘
nalish sifatida AQSh,
Isroil, Misr va Gretsiya singari davlatlarda rivojlanganligini hisobga oladigan b
o‘
lsak,
turizmning ushbu y
o‘
nalishida istiqbolli natijalarga erishilsa b
o‘
ladi [5:15].
Shunga qaramay viloyatning k
o‘
plab arxeologik manzilgohlarida madaniy-turizm
salohiyatini yuzaga chiqarish va oshirish borasida yetarlicha chora-tadbirlar amalga
oshirilmayotgani k
o‘
zga tashlanmoqda. Jumladan, Far
g‘
ona viloyatining sanoat shahri
b
o‘
lgan Quvasoyning turizm salohiyatini oshirishda madaniy meros obyektlari muhim
ahamiyat kasb etishi mumkin. Quvasoy nafaqat sanoat shahri, balki ushbu maskanda
qator an’anaviy me’morchilik namunalari va madaniy obyektlar mavju
d b
o‘
lib, hududda
turizmni rivojlantirishga zamin yaratadi.
Shaharning tabiiy manzaralari, ayniqsa to
g‘
li hududlarga yaqin joylashuvi
ekoturizmni rivojlantirish, ya
’
ni madaniy obyektlarni tabiiy manzaralar bilan
uy
g‘
unlashtirib sayyohlik y
o‘
nalishlarini yaratish imkoniyatlarini yaratadi. Quvasoy
shahrida jami 8 ta madaniy meros obyekti davlat muhofazasiga olingan b
o‘
lib, ulardan
7 tasi (Yuqori Muyantepa, Sufon qabrlari, Arktepa, Oqtepa, Chuntepa, Qaramqul
qabristoni va Katta Sufon) arxeologik yodgorliklar hisoblanadi. Quvasoy shahar Sufon
mahalla fuqarolar yi
g‘
ini hududida joylashgan Sufon arxeologik yodgorligi Far
g‘
ona
shahridan 15 km shimoliy-sharqiy tomonda va Sufon qishlo
g‘
iga 3 km yaqin joyda
joylashgan. Yodgorlik joylashgan tepalik Far
g‘
ona vodiysining sharqiy qismiga ch
o‘
zilgan
adirlar tizimida joylashgan tekis platodan iborat. Tepalikda qadimiy tosh mozorlar
joylashgan. Q
o‘
r
g‘
onlar ikkita maydonda joylashgan, yuqoriroqda tuproq va toshdan
b
o‘
lgan 3 ta q
o‘
r
g‘
on mavjud. Shu q
o‘
r
g‘
onlar guruhining 300 metr
g‘
arb qismida kattaroq
hajmdagi 8 ta q
o‘
r
g‘
on joylashgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
9
2019-yilda
O‘
zbekiston FA Arxeologiya markazi tomonidan Quvasoy shahridagi
Namuna mahalla fuqarolar yi
g‘
iniga qarashli Sufon mozor-q
o‘
r
g‘
onlarida arxeologik
qazishmalar
o‘
tkazildi. Qazishmalar natijasida qadimiy qabrlar
o‘
rganilib, obyekt
hududidan temirdan yasalgan pichoq, kamar t
o‘
kasi, sopoldan yasalgan k
o‘
za, tuvak, kosa
kabi uy-r
o‘
z
g‘
or buyumlari topilgan. Ushbu madaniy meros obyekti Moddiy madaniy
merosning k
o‘
chamas mulk obyektlarining milliy r
o‘
yxatiga kiritilgan b
o‘
lsa-da, uning
turizm y
o‘
nalishida
o‘
z
o‘
rniga ega b
o‘
lishi murakkab vazifaligicha qolmoqda.
Yuqori Muyantepa arxeologik yodgorligi Quvasoy-Sufon y
o‘
lining chap terafidagi
temir y
o‘
ldan
o‘
tadigan joyda Mmurodbaxsh ota qabristoni ichida joylashgan. Tepalik
qisman buzilgan b
o‘
lsa ham moddiy madaniy meros sifatida
o‘
z qimmatini y
o‘
qotmagan.
Tepalikning diametri 50 metr b
o‘
lib, uning balandligi 6 metrni tashkil etadi.
Yodgorlikning relefi taxminan 800X200 metr joyni egallangan. Tepalik yonida ming yillar
oldin yashab
o‘
tgan Murodbaxsh ota qabri joylashgan. Qabriston hozirgi kunda ham
faoliyat yuritmoqda. “Murodbaxsh ota” qabristoni mahalliy aholi tomonidan ziyoratgohga
aylantirilgan
b
o‘
lib,
ziyoratchilar
uchun
sharoitlar
yaratilgan.
Yodgorlik
1975
–
1976-yillarda Davlat ermitajining FAE arxeologiya ekspeditsiyasi tomonidan
o‘
rganilgan. N. Gorbunova tomonidan arxeologik tadqiqotlar hisoboti va arxeologik xarita
ishlab chiqilgan. 2013-yilda
O‘
zbekiston Respublikasi FA Arxeologiya institutining
arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan qayta tadqiq etilgan. 2016-yilda Far
g‘
ona davlat
universitetining bir guruh mutaxasislari tomonidan
o‘
rganilgan. Bu madaniy meros
obyektida ham Far
g‘
ona viloyat madaniy meros boshqarmasining ishchi guruhi tarixiy
madaniy ekspertizani amalga oshirgan. 2022-yilning 5
–
15-oktabr kunlari
o‘
tkazilgan
ekspertiza xulosalariga k
o‘
ra obyektda muhandislik kommunikatsiyalarining hech qaysi
turi mavjud emasligi aniqlangan. Obyektning holatiga tabiiy sh
o‘
rlanish,nurash, zax
chiqishi, zilzila, xashorot va termitlar salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatgan.[3:5]
Quvasoy shahrida joylashgan yana bir madaniy meros obyekti Katta Sufon
yodgorligi deb ataladi. Sufon qishlo
g‘
ining shimoliy qismida joylshgan, t
o‘g‘
ri
t
o‘
rtburchak shaklida, shimoliy-sharq tomonga ch
o‘
zilgan. Qabriston bilan egallangan.
“Katta Sufon” qadimiy tepaligida hajmi jihatidan katta qabrlar mavjud bo‘
lib, ushbu
qabrlarga shu hududda yashagan fuqarolar dafn qilingan. Mahalliy aholidan olingan
ma‘lumotlarga qaraganda
, ushbu yerga k
o‘
milgan qadimgi odamlarning b
o‘
ylari 10 metr
atrofida b
o‘
lganligi, qabrlarning q
o‘
yilish holati ham
o‘
zgachaligi hamda yodgorlikning
nomlanishidagi “Katta” so‘
zi katta odamlar yashab
o‘
tganligi uchun q
o‘
yilganligi
t
o‘g‘
risida afsonalar xalq orasida mavjud. Haqiqatdan ham bu joy
o‘rganilganda “Katta
Sufon” qadimiy tepaligidagi qabrlar nihoyatda katta ekanligi aniqlangan. Farg‘
ona viloyat
madaniy meros boshqarmasi tomonidan
o‘
tkazilgan ekspertiza yodgorlik moddiy
madaniy meros obyekti sifatida Respublika hamda viloyatimiz tarixi va madaniyati uchun
muhim ahamiyatga ega b
o‘
lgan obyekt ekanligi hamda ushbu yodgorlikni saqlab qolish
uchun arxeologiya tadqiqoti
o‘
tkazib, konservatsiyalash ishlari olib borish zarur ekanligi
t
o‘g‘
risida xulosalar berdi. Shuningdek, arxeologiya merosi obyektini muhofaza hududi
bilan birga t
o‘
siqlar yoki sim t
o‘
rlar bilan
o‘
rab olish zarur.
2022-yil 1
–
10-noyabr kunlari Quvasoy shahar Namuna mahalla fuqarolar yi
g‘
ini
hududida joylashgan Sufon arxeologik yodgorligida Far
g‘
ona viloyat madaniy meros
boshqarmasi ishchi guruh tomonidan obyektning tarixiy-madaniy ahamiyati, muhofaza
qilinish ahvoli va texnik holati, obyektdan oqilona foydalanish va ularning
samaradorligini, shu jumladan, turistik potensiali hamda Milliy r
o‘
yxatga kiritilishi yoki
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
10
chiqarilishi t
o‘g‘
risida aniq xulosaga ega b
o‘
lish maqsadida ekspertiza
o‘
tkazildi.
Ekspertiza natijasida obyektning texnik holati qoniqarli deb topilsa-da, ushbu arxeologik
yodgorlik b
o‘
yicha konservatsiya va ilmiy tadqiqotlar amalga oshirish zarur. Xususan,
Quvasoy shahrida joylashgan Yuqori Muyantepa, Arktepa, Oqtepa, Chuntepa, Qaramqul
kabi arxeologik madaniy meros obyektlari ham arxeolog va etnograflar hamda mahalliy
hokimiyat e’tiboriga muhtojdir.
Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasida fundamental va amaliy
tadqiqotlarni kuchaytirish, zamonaviy texnologiyalar yutuqlaridan unumli foydalanish,
loyihalash va restavratsiya ishlarida davlat nazoratini zamon talablari asosida qayta
tashkil etishni taqazo etadi [1:17].
O‘
zbekiston mustaqillikka erishgandan s
o‘
ng, tarixiy-
madaniy yodgorliklarni saqlash, muhofaza qilish, ularni ta
’
mirlash-tiklash,
konservatsiyalash ishlariga davlat siyosati darajasida e
’
tibor qaratildi [4:5].
Quvasoy
shahri hozirgi kunda sanoatning k
o‘
plab sohalariga investitsiyalarni
o‘
ziga jalb qilmoqda
[6:1]. Shaharning turizm salohiyatining oshirishda madaniy meros obyektlarining
o‘
rni
beqiyosdir.
Albatta, bugungi kunda madaniy meros obyektlari turizm salohiyatini oshirish
uchun bir qator imkoniyatlar yaratadi:
–
Turistik y
o‘
nalishlar: Far
g‘
ona vodiysidagi madaniy meros obyektlari sayyohlar
uchun qiziqarli y
o‘
nalishlarni yaratadi. Har bir obida
o‘zining tarixi, arxitektura va san’ati
orqali sayyohlarni jalb etadi.
–
Madaniy tadbirlar: Madaniy meros obyektlarida
o‘
tkaziladigan tadbirlar,
masalan, xalq san’ati ko‘rgazmalari, an’anaviy musiqa va raqslar, sayyohlarning
qiziqishini oshiradi va har bir hududning madaniyatini tanitishga xizmat qiladi.
–
Ta’lim va targ‘
ibot: Madaniy meros obyektlarining ahamiyatini tushuntirish
maqsadida ta’lim dasturlari va qiziqarli ekskursiyalar tashkil etish, sayyohlar uchun
yangi bilim va tajribalarni taklif qiladi.
–
Iqtisodiy rivojlanish: Turizm rivojlanishi iqtisodiy
o‘
sishga, yangi ish
o‘
rinlarining
paydo bo
‘
lishiga va mahalliy aholi daromadining oshishiga olib keladi.
Far
g‘
ona viloyatidagi madaniy meros obyektlari, nafaqat tarixi va madaniyati bilan,
balki iqtisodiy rivojlanishdagi
o‘
rni bilan ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu obidalarni
saqlash, rivojlantirish va sayyohlarni jalb qilish orqali Far
g‘
ona viloyatining turizm
salohiyatini oshirish mumkin.
O‘
zbekistonning madaniy merosi, kelajak avlodlarga
nafaqat tarixiy boylik, balki
o‘
zining
o‘
ziga xosligini va g
o‘
zalligini ham yetkazish
vazifasini bajaradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
M.X.Shamsiyeva, B.S.Talabjonov Far
g‘
ona vodiysida madaniy meros obyektlarini
muzeylashtirishning turizm industriyasidagi
o‘
rni(2016-2020-yillar).
–
Far
g‘
ona:
“Classic” nashriyoti, 2023.
-108 b.
2.
Far
g‘
ona viloyati madaniy meros bos boshqarmasi joriy arxiv ma
’
lumotlari.
2023-yil.
3.
Far
g‘
ona viloyati madaniy meros bos boshqarmasi joriy arxiv ma
’
lumotlari.
Quvasoy shahar moddiy madaniy meros obyektlari pasporti. 2022-yil.
4.
Rasulov M. F.
O‘
zbekistonda tarixiy va madaniy yodgorliklarning ahvoli hamda
ularga b
o‘
lgan munosabatning transformatsiyasi(1980
–
2019-yillarda) Avtoreferat.
–
Toshkent, 2020.-B.169.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
11
5.
Masurov M. SH. Far
g‘
ona vodiysida turizmning rivojlanish jarayonlari va
holati(1980-2018-yillarda). Avtoreferat.- T., 2020.-B.50.
6.
Far
g‘
ona iqtisodiyotini rivojlantirish b
o‘
yicha ustuvor vazifalar belgilab
berildi.// Xalq so‘zi. 2024. № 141
.
