Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Spiritual education of high school students in English
language education
Pokiza BURIYEVA
1
, Narziqul SHODIYEV
2
Uzbek-Finnish Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
The article considers the role of the English language in the
spiritual education of high school students. The author believes
that modern educational technologies contribute to the spiritual
education of schoolchildren, as they are aimed at understanding
the culture of peoples in their native and foreign languages, the
formation of value priorities and guidelines, and the
development of students
’
intellectual and speech abilities.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp1-6
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
English language,
spiritual education,
culture,
personality of the student,
modern educational
technologies.
Yuqori sinf
o‘
quvchilarini ingliz tili ta
’
limida ma
’
naviy
tarbiyalash
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ingliz tili,
ma
’
naviy tarbiya,
madaniyat,
talaba shaxsi,
zamonaviy ta
’
lim
texnologiyalari.
Maqolada yuqori sinf
o‘
quvchilarining ma
’
naviy tarbiyasida
ingliz tilining
o‘
rni k
o‘
rib chiqiladi. Muallif zamonaviy ta
’
lim
texnologiyalari maktab
o‘
quvchilarining ma
’
naviy tarbiyasiga
hissa q
o‘
shishiga ishonadi, chunki ular
o‘
z ona va xorijiy tillardagi
xalqlar madaniyatini tushunishga, qadriyatlar ustuvorligi va
y
o‘
riqnomalarini shakllantirishga,
o‘
quvchilarning intellektual va
nutq qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan.
1
Uzbek-Finnish Pedagogical Institute. E-mail: burievapokiza01@gmail.com
2
Scientific supervisor. Professor, Department of Pedagogy, Uzbek-Finnish Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
2
Духовное воспитание учеников старших классов в
англоязычном образовании
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
английский язык,
духовное воспитание,
культура,
личность обучающегося,
современные
образовательные
технологии.
В статье исследуется значимость английского языка в
процессе духовного воспитания старшеклассников. Автор
отмечает, что современные образовательные технологии
играют важную роль в этом направлении, поскольку
способствуют осмыслению культурного наследия как
родного народа, так и носителей иностранного языка. Эти
технологии направлены на формирование ценностных
ориентиров и приоритетов, развитие интеллектуальных
способностей и речевых навыков учащихся.
KIRISH
O‘zbekiston fuqarosining ma’naviy
-axloqiy rivojlanishi va shaxsini tarbiyalash
konsepsiyasida ta’kidlanganidek, “shaxsni tarbiyalash, ma’naviy barkamol shaxs fazilatlarini
shakllantirish, o‘z vataniga muhabbat, yaratish va takomillashtirish zaruriyatidir.
O‘zbekistonning muvaffaqiyatli rivojlanishining eng muhim shartidir” [2]. Ushbu
konsepsiyada “Maktabda nafaqat intellektual, balki
o‘quvchilarning fuqarolik, ma’naviy va
madaniy hayoti ham jamlanishi kerak” [5]. Shu munosabat bilan ta’lim tizimida yuqori sinf
o‘quvchilarini ingliz tili ta’limida ma’naviy tarbiyalash faoliyat samaradorligini o‘quv
-
tarbiyaviy jarayon asosida oshirish z
arurligi yaqqol ko‘rinib turibdi.
Shunday qilib, yuqoridagi fikrlarga k
o‘ra, “o‘
zbek an
’
anaviy ma
’
naviy
qadriyatlariga mushtarak, zamonaviy bilim va k
o‘
nikmalarga ega, zamonaviy jamiyat
sharoitida
o‘
z salohiyatini r
o‘
yobga chiqarishga qodir, yuksak ma
’
naviyatli shaxsni kamol
toptirish. Vatanni tinch bunyod etish va himoya qilish davlatimizning yoshlar tarbiyasi
sohasidagi ustuvor vazifasidir”
[2]. Biroq, shaxsni maqsadli shakllantirish zarurati
ijtimoiy-madaniy me
’
yoriy modellarga muvofiq ijtimoiy va madaniy hayotda ishtirok
etishga tayyorgarlik k
o‘
rishda, ba
g‘
rikenglik va shaxslarning madaniy
o‘
zaro
munosabatlari erkinligini tarbiyalashda qanchalik aniq b
o‘
lsa, ta
’
lim jarayonini amalga
oshirish juda qiyin.
Shuni ta
’
kidlash kerakki, ma
’
naviy-axloqiy tarbiya
–
bu shaxsning inson
mavjudligining eng yuqori qadriyatlariga doimiy ravishda k
o‘
tarilishining k
o‘
p qirrali
jarayoni. Ma
’
naviy-axloqiy tarbiya "shaxsning axloqiy xulq-atvorini tartibga soluvchi k
o‘
p
komponentli yangi shakllanishlarni shakllantirishni o
‘
z ichiga oladi. <...> Bu jarayon shaxs
faoliyatini ong darajasida tartibga sola oladigan axloqiy harakatlar, odatlar, his-tuy
g‘
ular,
bilimlar, qarashlar, e
’
tiqodlar, ideallarni shakllantirishni
o‘z ichiga oladi» [4]. Ma’
naviy-
axloqiy qadriyatlarning shakllanishi insonning butun hayoti davomida sodir b
o‘
ladi, lekin
bir qator tadqiqotchilarning fikriga k
o‘
ra, axloqiy va ma
’
naviy ideallar, me
’
yorlar va
axloqning ongli ravishda paydo b
o‘
lishi va shakllanishining asosiy davri maktab yoshi
hisoblanadi.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Ma
’
lumki, ingliz tilini
o‘
rganish orqali xalq madaniyati anglanadi, qadriyat
ustuvorliklari shakllanadi,
o‘
quvchilarning intellektual va nutqiy qobiliyatlari, hissiy va
shaxsiy fazilatlari shakllanadi. Mavjud fikrga k
o‘
ra,
“
ingliz tilini
o‘
rgatish maktab
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
3
bitiruvchisi portretida mavjud b
o‘
lgan xususiyatlarni, jumladan, yaxshi niyat, dunyoga va
o‘
ziga ijobiy munosabatni, madaniyati va ma
’
naviy an
’
analarini hurmat qilishni
shakllantirishga katta hissa q
o‘
shadi,
o‘
zining jamiyati va ma
’
naviy ongi nuqtai nazaridan.
<...> Ingliz tilini
o‘
rgatish yuqori sinf
o‘
quvchilarning shaxsiyatiga ijobiy ta
’
sir k
o‘
rsatish,
ularning qadriyat k
o‘
rsatmalari tizimini yaratish istagi bilan singib ketgan milliy mafkura
aspektida
”
[3]. Biz
o‘
ylaymizki, yuqori sinf
o‘
quvchisining shaxsiyatini shakllantirish
nafaqat aqliy qobiliyatlarni rivojlantirish, balki umuminsoniy qadriyatlar bilan
tanishishni ham
o‘
z ichiga oladi.
Shu
o‘
rinda ta
’
kidlaymizki, jamiyat har doim ham ma
’
naviy-axloqiy tarbiya va
inson kamoloti masalalari bilan shu
g‘
ullanib kelgan va qay
g‘
urib kelmoqda. Biroq,
ma
’
naviy-axloqiy evolyutsiyani, zamonaviy etnik ziddiyat belgilarini va axloq va tarbiya
masalalari
o‘
rtasidagi munosabatlarni tushunish uchun ma
’
naviyat va axloq
tushunchalarining paydo b
o‘
lishi va rivojlanish tarixini
o‘
rganish kerak. qadimgi davrdan
hozirgi kungacha.
Shunday qilib, ma
’
naviy-axloqiy tarbiya rivojlanishining tarixiy tomoniga
t
o‘
xtaladigan b
o‘
lsak,
“
ma
’
naviy-axloqiy tarbiya
”
ilmiy konsepsiyasining mohiyati va
mazmunini tushunish, asosiy tarkibiy qismlarni tahlil qilish, jumladan:
“
ma
’
naviyat
”
,
“axloq”, “ma’naviy tarbiya”, “axloqiy tarbiya”, “ma’
naviy-
axloqiy taraqqiyot”, “ma’
naviy-
axloqiy qadriyatlar”, “madaniyat” va boshqalardan tashkil topgan va ularning barchasi
yetuk inson
bo‘lib yetishish yo‘lidagi muhim qadamdir [
1, 2, 4].
Ma
’lumki, tarixining har bir davrida “ma’naviy tarbiya” va “axloq” kategoriyalari
xorijiy tillar aspektida
o‘
rganilib, asosli fikrga k
o‘ra, “turli bilim sohasi vakillari bo‘
lgan
tadqiqotchilarda katta qiziqish uy
g‘
otgan. <...>Ushbu toifalarning zamonaviy ilmiy
tushunchasini shakllantirishning ijtimoiy-tarixiy shartlarini tahlil qilganda, ularning
rivojlanishi murakkab b
o‘
lganligi, bundan tashqari, ularning turli davrlardagi mazmuniy
xususiyatlari muayyan tarixiy bosqichning xususiyatlariga va olimlarning hukmron
dunyoqarashlari bo
g‘
liq ekanligi ayon b
o‘
lib kelmoqda [5]. Ma
’
naviy tarbiyaga nisbatan
yuqori sinf
o‘
quvchilari huquqlarini
o‘
z ichiga olgan individual va shaxsiy kabi oliy
ma
’
naviy qadriyatlar ajrata biladi.
davlat ta’lim standartida
o‘sib kelayotgan avlodni
ma’naviy va axloqiy
tarbiyalashning shaxsiy
natijalariga qo‘yiladigan
talablar hamda belgilangan
talablarni amalga oshirishda
o‘qituvchilarning yetarli
darajada qo‘llab
-
quvvatlanmasligi;
o‘qituvchining yangi
ijtimoiy-iqtisodiy
sharoitlarda yuqori sinf
o‘quvchilarini ma’naviy
tarbiyalash zarurligini
anglashi va maktab o‘quv
-
uslubiy majmualarining
ma’naviy tarbiyani amalga
oshirishga etarlicha e’tibor
bermasligi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
4
Ilmiy izlanishlar tahlili ma
’
naviy tarbiyaning mohiyatini chuqurroq tushunishga
yordam beradi va bu jarayonni
o‘
rganishning optimal y
o‘
llarini belgilash imkonini beradi.
Shuni ta
’
kidlash kerakki,
“
Davlat ta
’
lim standarti
o‘
quvchilarning ma
’
naviy-axloqiy
rivojlanishi va tarbiyasini ta
’
minlashga qaratilgan
”
[1].
Shaxsning ma
’
naviy tarbiyasi uning axloqiy xulq-atvorini shakllantirishga, Vatan
ezguligi va qudrati uchun xizmat qilishga tayyorlikni rivojlantirishga,
o‘
z vataniga b
o‘
lgan
munosabatni qayta k
o‘
rib chiqishga, vatanparvarlik va fuqarolik
o‘
ziga xosligini
rivojlantirishga qaratilgan. Shu bilan birga, yuqori sinf
o‘
quvchilarini ingliz tili ta
’
limida
ma
’
naviy tarbiyalash tarbiyalash masalalariga oid ilmiy adabiyotlarni
o‘
rganish,
maktabdagi ta
’
lim-tarbiya jarayonini kuzatish,
o‘
qituvchilar va
o‘
quvchilarning ota-
onalari bilan
o‘
tkazilgan suhbatlar, shuningdek, maktab
o‘
quvchilari
o‘
rtasida
s
o‘
rovnomalar muntazam ravishda
o‘
tkazilib bormoqda. Ma
’
naviy tarbiya holatini tahlil
qilish uchun yuqori sinf
o‘
quvchilarini ingliz tili ta
’
limida ma
’
naviy tarbiyalashning
k
o‘
plab muhim muammolari bir qator qarama-qarshiliklar tufayli yuzaga kelishini
k
o‘
rsatadi, jumladan:
Biroq, maktab
o‘
quv dasturining tor doirasida bu qarama-qarshiliklarni hal qilish
juda qiyin, ayniqsa ingliz tili ta
’
limi jarayonida va shuning uchun ta
’
lim muassasalari
tomonidan qabul qilingan va amalga oshirilayotgan yangi pedagogik va texnik
tendentsiyalar orqali ma
’
naviy tarbiya dasturini qurish zarur, bu esa inkor etib
b
o‘
lmaydigan ahamiyatga egadir, shu tariqa yuqori sinf
o‘
quvchilarini ingliz tilini
o‘
qitish
tizimida ma
’
naviy tarbiyalashga e
’
tibor qaratish zarurdir.
Tadqiqotchilar ingliz tili
o‘
qituvchisi zamonaviy innovatsion texnologiyalar,
g‘
oyalar va tendentsiyalar b
o‘
yicha ta
’
lim berishni, allaqachon ma
’
lum b
o‘
lgan narsalarni
kashf qilish uchun vaqtni behuda sarflamasligi, balki t
o‘
plangan
o‘
zbek va xorijiy
pedagogik tajribasidan t
o‘g‘
ri foydalanishi kerakdir. Shunday qilib,
“
zamonaviy voqelikda
barcha ta
’
lim texnologiyalarini
o‘
rganmasdan va bilmasdan turib, pedagogik malakali
mutaxassis b
o‘
lish mumkin emas
”
[2]. Ma
’
lumki, ingliz tili maktab ta
’
limida zamonaviy
pedagogik jarayonda turli yangiliklardan foydalanish ancha keng tarqalgan. Shunga
qaramay, biz quyidagi asosiy va eng ommabop innovatsion texnologiyalarni ajratib
k
o‘
rsatishni zarur deb hisoblaymiz, ulardan ingliz tilidagi maktab ta
’
limida foydalanish
yuqori sinf
o‘
qituvchilarga til darslarini
o‘
tkazish uchun zarur materialni tanlashga imkon
beradi, xalqlar madaniyatini chuqur tushunishga yordam beradi, ona va chet tillarini
bilish, qadriyatlar ustuvorligi va y
o‘
riqnomalarini shakllantirish, intellektual va nutq
qobiliyatlarini rivojlantirish va shu tariqa yuqori sinf oquvchilarning ma
’
naviy tarbiyasi
bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan barcha masalalarni
o‘
z ichiga oladi til ta
’
limi aspektida.
XULOSA
Demak, ingliz tili darslarida axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan
foydalanish, ta
’
lim jarayoni mazmuniga AKTni joriy etish yuqori sinf
o‘
quvchilarini ingliz
tili ta
’
limi jarayonini axborotlashtirishga olib keladi. Zamonaviy jamiyatda keng
miqyosda kompyuterlashtirish va inson hayotining barcha sohalarini axborotlashtirish
tobora muhim ahamiyat kasb etayotganini inobatga oladigan b
o‘
lsak, axborot
texnologiyalari va zamonaviy dasturiy ta
’
minot va texnik vositalardan foydalangan holda
o‘
qitish ingliz tilini
o‘
rganish jarayonini yanada samarali, ma
’
naviy tarbiya jarayonini
muvaffaqiyatli amalga oshirib kelmoqda, misol tariqasida biz internet tarmoqlaridagi
ingliz tilidagi turli ma
’
naviy roliklarni keltirishimiz mumkin, ammo ingliz tili
o‘
qituvchisi
yuqori sinf
o‘
quvchilariga ularni t
o‘g‘
ri tanlashga yordam berishi kerak, chunki ba
’
zilari
bizning milliy mafkuramizga zid kelishi mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
5
Yuqori sinf
o‘
quvchilari maktablarda
o‘
qitishning interfaol usullari, jumladan,
o‘
quvchilarda bahslashish, muammoli vaziyatlar va nizolarni tinch y
o‘
l bilan hal qilish
k
o‘
nikmalarini rivojlantiruvchi ochiq munozara modeli ham ommalashgan. Bu ingliz
tilidan foydalanish orqali muloqotni yaratish shartlari b
o‘
lib,
o‘
quvchilar
o‘
zlarini erkin
his qilishlari,
o‘
z fikrlarini ifodalashda va muhokama qilinayotgan mavzuga munosabatini
k
o‘
rsatishda b
o‘
shashishlariga imkon beradi. Turli vaziyatlarda yuqori sinf
o‘
quvchilarining yetakchilik qilish, q
o‘
llab-quvvatlash, ishontirish va
o‘
z pozitsiyasini
himoya qila olish qobiliyati aniqlanadi, shuning uchun yuqori sinf
o‘
quvchilari
o‘
zini
muloqot sherigi sifatida bir birini tan oladi,
o‘
z shaxsiyatining eng xilma-xil tomonlarini
aniqlaydi, aloqa
o‘
rnatishga yordam beradigan yoki aloqa
o‘
rnatishga t
o‘
sqinlik qiladigan
muammolar aniqlanadi.
Ingliz tilini
o‘
rgatish jarayonida yuqori sinf
o‘
quvchilarini ma
’
naviy tarbiyalashning
eng muvaffaqiyatli jarayoni quyidagi shartlar bajarilgan taqdirda sodir b
o‘
ladi:
Shunday qilib, biz yuqori sinf
o‘
quvchilar shaxsini ma
’
naviy tarbiyalashda ingliz
tilining rolini k
o‘
rib chiqdik. Zamonaviy ta
’
lim texnologiyalari yuqori sinf
o‘
quvchilarning
ma
’
naviy tarbiyasiga hissa q
o‘
shadi, chunki ular
o‘
z ona va ingliz tillaridagi xalqlar
madaniyatini tushunishga, qadriyatlar ustuvorligi va y
o‘
riqnomalarini shakllantirishga,
yuqori sinf
o‘
quvchilarning intellektual va nutq qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
https://lex.uz/docs/-4312785 [
O‘
zbekiston Respublikasi Xalq ta
’
limi tizimini
2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash t
o‘g‘
risida]
2.
Abdulvosit Xurramov (2022). K
o‘
rishda nuqsoni mavjud
o‘
quvchilarda ingliz
tilini
o‘
qitishda pedagogik texnologiyalarining ahamiyati. Academic research in
educational sciences, 3 (9), 160-165.
ingliz tili ta’limi dasturini umuminsoniy ma’naviy
qadriyatlar, milliy va baynalmilal madaniy
an’analar, ingliz tilida so‘zlashuvchining madaniy
xususiyatlari bo‘yicha o‘zlashtirish jarayonida
ta’limni yo‘naltirish;
yuqori sinf o'quvchilarning shaxsiy o'zini o'zi
belgilashga psixologik tayyorgarligini maqsadli
ravishda oshirish;
madaniy bilimlar va etnik qadriyatlarni
o'zlashtirish asosida yuqori sinf o'quvchilarning
o'z-o'zini anglashini boyitish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
6
3.
Tuychiyeva I.I. Axunova Z.R.
Yuqori sinf o‘quvchilarida ma’naviy
-axloqiy
kompetentligini rivojlantirish komponentlari// Pedagog respublika ilmiy jurnali. 6
–
Tom
11
–
son/2023-yil /15 -noyabr. B. 541-546.
4.
Федотова
Н.
А.
Развитие
духовно
-
нравственных
ценностей
старшеклассников на уроках английского языка / Н. А. Федотова, Г. В. Сорокоумова
// Развитие образования. 2024. Т. 7, № 1. С. 85–
92. DOI 10.31483/r-108727. EDN
LKBULT.
5.
Sharipova N. (2023)
. Educational potential of the subject “Foreign language” //
Foreign languages at school. No. 3. pp. 112-120.
