Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Issues of forming the category of tolerance in a political
context
Maftuna RAJABOVA
1
Uzbekistan State University of World Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
This article provides a scientific analysis of the origin of the
category of Tolerance and its political and legal foundations.
The issue of the factor of tolerance and its formation in the
system of international relations is considered on a systematic
basis.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI: https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
355-360
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
tolerance,
moral principle,
new communication
mechanism,
patience,
religious tolerance,
Treaty of Westphalia,
political context,
UNESCO,
declaration,
international relations.
“Tolerantlik”
kategoriyasini
siyosiy
kontekstda
shakllantirish masalalari
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
tolerantlik,
axloqiy tamoyil,
yangi muloqot
mexanizmi,
sabr,
diniy bag‘rikenglik,
Vestfaliya shartnomasi,
siyosiy kontekst,
YUNESKO,
deklaratsiya,
xalqaro munosabatlar.
Mazkur maqolada “tolerantlik” kategoriyasining kelib
chiqishi va uning siyosiy-huquqiy asoslari ilmiy tahlil etilgan.
Tolerantlik omili va uni xalqaro munosabatlar tizimida
shakllantirish mas
alalari tizimli asosda ko‘rib chiqilgan.
1
PhD Candidate, Uzbekistan State University of World Languages. E-mail: rajaboovamaftuna@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
356
Вопросы формирования категории "толерантность" в
политическом контексте
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
толерантность,
моральный принцип,
новый
коммуникационный
механизм,
терпение,
религиозная
толерантность,
Вестфальский договор,
политический контекст,
ЮНЕСКО,
декларация,
международные
отношения
.
В данной статье научно анализируется происхождение
категории «толерантность» и ее политико
-
правовые
основы. На системной основе рассматривались вопросы
фактора толерантности и его формирования в системе
международных отношений.
KIRISH
Bugungi globallashuv va zamonaviy axborot texnologiyalari jadal rivojlanib
borayotgan davrda o‘zaro mehr
-oqibat, ishonch, hamkorlik va tinchlikka asoslangan
tolerantlik omilining o‘rni va roli nihoyatda kattadir. Tolerantlik jamiyatning siyosiy
madaniyati, fuqarolik munosabatlari va barqarorlik darajalarini baholashda muhim
mezon hisoblanadi. Hozirgi kunda tolerantlik kategoriyasi va uni turli xil sohalar,
xususan siyosiy fanlar kesimida shakllantirish masalasi dolzarb ilmiy yo‘nalishga aylanib
bormoqda.
Umumiy ma’noda tolerantlik –
bu boshqa shaxsga ham, boshqa madaniy an’anaga
ham hurmat bilan munosabatda bo‘lishdir. Bundan tashqari, tolerantlik o‘zgani o‘ziga
teng qadriyat sifatida e’tirof etishni, boshqasining mavjudligiga xayrixoh munosabatda
bo‘lish
ni va uning fikrini hurmat qilishni, muloqotga tayyorlikni, haqiqatga olib
boradigan turli yo‘llar mavjudligini tushunishni anglatadi. Tolerantlik insonning boshqa
individlar va tizimlar bilan muloqot qilish hamda o‘zaro munosabatda bo‘lishga ochiqligi
sif
atida namoyon bo‘ladi [1].
Biroq, tolerantlik hali o‘rnatilgan umuminsoniy qadriyat emas. Plyuralizmning
zamonaviy davri o‘z
-
o‘zidan tolerantlikka ta’sir ko‘rsatgani yo‘q. O‘z an’analarini rad etish
nafaqat erkinlikka, balki boshqa tavsiflovchi axloqqa bo
‘ysunishga olib keladi. Jamiyat
zo‘ravonlikgacha bo‘lgan har qanday xatti
-harakatga befarqlik va liberal munosabatda
emas, balki har bir xalq madaniyatining eng yaxshi yutuqlarini hurmat qilish va erkinlik
bilan cheklangan chegaralarda so‘z erkinligi kafol
atiga asoslangan yangi muloqot
mexanizmiga muhtoj. Buni amalga oshirish turli madaniy an’analar yutuqlarini ro‘yobga
chiqarish, tinchlikparvarlik va butun birlikka qaratilgan alohida xalqlar va shaxslar
tajribasini sinchkovlik bilan o‘rganish hamda toleran
tlikka asoslangan bilim tizimini
ishlab chiqish orqali erishish mumkin.
Tolerantlik kategoriyasiga oid ilmiy-falsafiy konsepsiyalarni tahlil qilganda siyosiy
omilni yetakchi o‘ringa chiqishini e’tirof etish lozim. Chunki tolerantlik tasodifiy
kechadigan t
o‘da yoki olomonning xohish
-irodasi, his-
tuyg‘ularining ifodasi emas, balki u
etnoslarning, millatlarning tub manfaatlarini ifoda etadigan ijtimoiy-siyosiy hodisadir.
Har qanday ijtimoiy hodisa pirovard natijada siyosiy tizim, davlat hayotiga borib taqaladi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
357
va siyosiy boshqaruvning strategik maqsadlariga ta’sir etadi. Ammo, tolerantlikka faqat
siyosiy voqelik sifatida yondashish yetarli emas. Tolerantlik ijtimoiy munosabatlarning
tarkibiy qismi sifatida keng yondashishni taqozo etadi.
Tolerantlik kategori
yasi ijtimoiy fanlarda noaniq va nihoyatda murakkab, ko‘p
o‘lchovli tushuncha bo‘lib, tadqiqotchilar orasida bu borada to‘liq bir aniqlik mavjud
emas. Tolerantlikka axloqiy tamoyil, xulq-
atvor modeli, ijtimoiy ko‘rinishlarda individual
yoki ijtimoiy munosabat shakli va boshqalar sifatida qaraladi[2]. Qarashlar turlicha
bo‘lmasin, tolerantlik tushunchasini aniqlash uchun siyosiy fikr tarixi, shuningdek, ushbu
g‘oyani himoya qilishdagi o‘zgarishlar va davomiylikni o‘rganish hamda bag‘rikenglik
jarayonini kuzatish lozim.
Tolerantlik tushunchasining vujudga kelishi o‘rta asrlarga borib taqaladi. Larussa
lug‘atiga ko‘ra, tolerance so‘zi 1361
-
yilda ishlatilib o‘tilgan. Ingiliz etimologiyasining
Oxford lug‘atiga asosan “tolerance” tushunchasini XV asrga, “tolerantion” atamasini XVI
asrga taalluqli ekanligini bildiradi. Agar XV asrda bu atama “chidamlilik”, “og‘riqqa
chidamlilik qobiliyati” degan ma’nolarni bildirsa, XVI asrga kelib, “ijozat”, “cheklov”,
“tiyilish” degan ma’nolarni bildiradi [3].
“Tolerantlik” atamasi ilmiy muomalaga XX asr o‘rtalarida ingliz immunolog olimi
Piter Brayan Medavar tomonidan kiritilgan bo‘lib, mazkur tushuncha organizm immun
tizimining unga ko‘chirib o‘tkazilgan boshqacha hujayralarga nisbatan toqatliligini
ifodalash uchun qo‘llanilgan
[4]. Keyinchalik, ushbu tushuncha boshka fanlarda ham faol
ishlatila boshlandi.
Tolerantlikning birinchi tarixiy-
siyosiy shakli diniy bag‘rikenglik bo‘lib, uning
tamoyili Vestfaliya shartnomasida (1648 yil) o‘rnatilgan. Bu shartnoma butun Germaniya
bo‘ylab lyuteranlar, kalvinistlar va katoliklarning huquqlarini tenglashtirish ma’nosida
dinlarning tengligi uchun asos yaratdi [5].
XIX asrda “sabr” fe’li bir nechta ma’nolarni bildirgan: chidamoq, azoblanmoq,
turmoq, nimanidir kutmoq, shoshilmaslik. Ko‘p ma’
nolilikka qaramay, sabr kategoriyasi
ma’nolar ichida eng possiv rolni o‘ynaydi. Etika lug‘atida A.A. Guseynova va I.S.Kona
tomonidan sabr ma’nosiga aniqlik kiritiladi: “Sabr –
boshqa insonlarning xatti-harakati,
odatlarini, dunyoqarashlari va fikrlashini xarakterlaydigan axloqiy fazilatdir hamda
bosim o‘tkazilmagan holatda tinchlik va kelishuvga tushuntirishlar orqali erishishdir.
Mazkur so‘z aniqligining so‘z yutug‘i shundaki, uning asosi o‘zga millat, xalqlar va
dinlarga nisbatan bag‘rikeng munosabatidad
ir. D.N.Ushakova nashri ostida chop etilgan
izohli lug‘atga asosan “tolerantlik” so‘zi –
fransuz tilida “tolerant” –
sabrli ma’nosida
keladi. V.I.Dalya lug‘atiga asosan “sabr” atamasi o‘ziga xos xususiyat bo‘lib, kimgadir
kichik ko‘ngillik, kechirimlilik bilan chidashdir. Ko‘plab zamonaviy lug‘atlar ham shunday
izoh beradi. Masalan, А.М.Proxorova nashri ostida chop etilgan “Sovet davri ensiklopedik
lug‘ati”da “tolerantlik” –
bu o‘zgalarning fikrlari, diniy qarashlari, xulq
-atvoriga
chidashdir. “Zamonaviy chet tili so‘zlari lug‘ati”da “tolerantlik” tushunchasi “sabr,
kimgadir nisbatan yaxshi munosabatdir”. А.P.Sadoxin tolerantlik tushunchasi millat va
elatlarning tarixiy tajribasidan kelib chiqib, turli xil qarash va munosabatlarni bildirishini
ta’kidlab o‘
tadi [6].
Bag‘rikenglik kategoriyasi turli kontekstlarda qo‘llanilishiga qaramay, haligacha
uning to‘liq mazmuni mavhumligicha qolmoqda. Zamonaviy paradigmada tolerantlik
demokratik qadriyat va axloq kodeksi sifatida ko‘rsatilmoqda. Diniy nuqtayi nazardan
tolerantlik
–
bu boshqalarning e’tiqodlariga nisbatan bag‘rikeng va hurmatli
munosabatda bo‘lish va asosiy e’tibor dogmatizmga qaratiladi. Siyosiy kontekstda esa
asosiy e’tibor boshqalarning nimaga ishonishi yoki o‘ylashiga emas, balki odamlar nima
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
358
qilayotganidan iborat. Dinlararo munozaralarda va siyosatda shakllanadigan
bag‘rikenglik tushunchalarining bir umumiy xususiyati bor: “o‘zgalar” tomonidan amalga
oshirilgan harakatlar motivlarini tushunish juda oson, deb ishoniladi va bunday
tushunish (“empatiya”) tolerantlikning asosiy shartidir [7].
Ahamiyati o‘ta yuqori ekaniga qaramay, bag‘rikenglik mavzusi hozirgi davrda
yuzaki qaragandagina ochiq, ba’zilarning fikricha esa, hatto hal etilgan bo‘lib ko‘rinadi.
Biroq bizningcha,bunday mulohazalar noo‘rin. 1965 yilda Geroert Markuze “Sof
bag‘rikenglikning tanqidi” nomli kitobida toqatlilik, bag‘rikenglikni tanqid ostiga olishga
uringan edi. Xususan, olimning fikriga ko‘ra, toqatlilik repressiv xususiyatga ega.
Jamiyatni maqbul, yaxshi tomonga o‘zgartirishning eng optimal yo‘li, bu mutlaq
toqatsizlikdir. Shu ma’noda, jahon ilmiy adabiyotida mazkur muammo bo‘yicha bahs
-
munozaralar hali xamon qizg‘in davom etmoqda [8].
Bag‘rikenglik tamoyiliga nisbatan qo‘llaniladigan yondashuvlarning tahlilidan
ma’lum bo‘ladi
-ki
, ushbu tushunchaning mazmuni bo‘yicha olim va tadqiqotchilar orasida
yakdillik mavjud emas. Shu nuqtayi nazardan qaraganda, hozirda uning mohiyatini
tadqiq etishga qaratilgan bir nechta zamonaviy ilmiy yo‘nalishlarni ajratib ko‘rsatish
mumkin. Xususan, shartli ravishda, tolerantlik fenomenining mazmunini ochib berishga
qaratilgan ratsional, qadriyatli hamda subyektiv yondashuvlar shakllangan.
Bag‘rikenglikning ratsional asoslarga ega bo‘lgan birlamchi talqinlariga J.Lokkning
o‘zgalarning qarashlari va e’ti
qodlarini tan olishga doir fikrlari, J.St.Millning turli xil hayot
tarzlarining yonma-
yon mavjud bo‘lishining tabiiyligi haqidagi konsepsiyasi misol bo‘la
oladi. Mazkur mumtoz faylasuflarining qarashlari zamonaviy G‘arb mamlakatlari olimlari
tomonidan muay
an darajada rivojlantirilmoqda. Jumladan, P.Nikolson bag‘rikenglikning
ratsional talqini chegaralaridan tashqariga chiqish va ushbu tamoyilni alohida mustaqil
foydali ma’naviy ne’mat sifatida olib qarash mumkinligiga urg‘u beradi. S.Mendusning
fikricha esa
, bag‘rikenglik paradoksal hodisa, chunki individ tomonidan uning amalga
oshirilishi o‘ta murakkabdir. Yana bir olim A.Makintayr bag‘rikenglikni umumiy majburiy
qadriyat ekaniga shubha bilan qaraydi, uning talqiniga ko‘ra, zamonaviy madaniyatda
ma’naviy
-axloqiy hamjihatlikka erishishning ratsional kafolatlari mavjud emas [9].
Tolerantlik kategoriyasini nazariy va amaliy qo‘llashda 1995
-yil 16 noyabrda
Parijda YUNESKO Bosh Konferensiyasining 28-
sessiyasida e’lon qilingan “Tolerantlik
tamoyillari deklaratsiy
asi”da berilgan ta’rifga tayanilmoqda. Ushbuhujjatda bunday
deyilgan:
Tolerantlik
–
bizning dunyomizdagi turli boy madaniyatlarni, o‘zini ifodalashning
va insonning alohidaligini namoyon qilishning xilma-xil usullarini hurmat qilish, qabul
qilish va to‘g‘
ri tushunishni anglatadi. Uni bilim, samimiyat, ochiq muloqot hamda hur
fikr, vijdon va e’tiqod vujudga keltiradi.
Bag‘rikenglik –
turli-
tumanlikdagi birlikdir. Bu faqat ma’naviy burchgina emas,
balki, siyosiy va huquqiy ehtiyoj hamdir. Tolerantlik
–
tinchlikka erishishni musharraf
qilguvchi va urush madaniyatsizligidan tinchlik madaniyatiga elituvchidir.
Tolerantlik
–
yon berish, andisha yoki xushomad emas. Tolerantlik
–
eng avvalo
insonning universal huquqlari va asosiy erkinliklarini tan olish asosida shakllangan faol
munosabatdir. Har qanday vaziyatda ham tolerantlik ana shu asosiy qadriyatlarga
tajovuzlarning bahonasi bo‘lib xizmat qilmaydi. Tolerantlikni alohida shaxslar, guruhlar
va davlatlar namoyon qilishi lozim [10].
Tolerantlik tamoyillari asosiy huquq va erkinliklar sifatida huquqiy hujjatlarda
mustahkamlangan va xalqaro deklaratsiyalarda e’lon qilingan. Bu yerda asosiy hujjat –
Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, shuningdek, Fuqarolik va siyosiy huquqlar
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
359
to‘g‘risidagi xalqaro pakt, Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro
pakt hisoblanadi[11]. Yevropa Kengashi doirasida Inson huquqlari va asosiy
erkinliklarini himoya qilish bo‘yicha Yevropa konvensiyasi amal qilmoqda.
Konvensiyaning 12-Protokoli kuchga kirdi, uni ratifikatsiya qilgan davlatlarga hech
qanday kamsitilishlarsiz har qanday huquqlarni kafolatlash majburiyati yuklandi va
majburiyatlarni bajarmagan taqdirda jazo mexanizmi nazarda tutiladi. “Tolerantlik
tamoyillari Deklaratsiyasi” tolerantlik sohasidagi eng muhim xalqaro hujjat bo‘lib, u
barcha xalqlarning tinchligi va ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va huquqiy rivojlanishi uchun
zarurdir.
XULOSA
Jahon miqyosida xalqaro aloqalar kengayib, murakkablashib borayotgan davrda
zamonaviy xalqaro munosabatlar tizimida b
ag‘rikenglik omilini rivojlantirish zarurati
ortib bormoqda. Siyosiy konteksda tolerantlik turli e’tiqod, qarashlar va
madaniyatlarning birgalikda yashashini qabul qilish hamda hurmat qilish tamoyillarini
anglatadi. Jamiyat va davlatda sog‘lom tolerant muh
itning mavjudligi siyosiy erkinlik,
fuqarolarning o‘z fikrini erkin ifoda etishi va tanlash huquqining kafolatlanishi,
plyuralizmning shakllanishi, demokratik qadriyatlarning rivojlanishi va siyosiy
barqarorlikning ta’minlanishiga olib keladi. Bundan tashq
ari, tolerantlik madaniyati
jamiyatda turli xil ijtimoiy ziddiyatlarni kamaytiradi va siyosiy konfilektlarni tinch yo‘l
bilan hal qilish imkonini beradi. Shuningdek, tolerantlik inson huquqlarini himoya qilish
va fuqarolik jamiyatining rivojlanishi, shaxsl
ar va guruhlar o‘rtasidagi tenglikni
rag‘batlantirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, globalizatsiya jarayonida tolerantlik
omili xalqaro munosabatlarni barqarorlashtiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1. Баева Л.В. Толерантность: идея, образы, персоналии.: Доктор философских
наук. монография. –Астрахань: Издательский дом “Астраханский университет”.
2009.
–С. 5
-6.
2. Гулиев М.А. Политическая толерантность в урегулировании этнических
конфликтов.: Кандидата политических наук. Дисс. Автореф. –
Ростов
-
на
-
Дону,
2003.
–
С. 14.
3. Маркова Е.А. Толерантность в политическом процессе (региональный
аспект).: Кандидата политических наук. Дисс –
Чита, 2007. –С. 12.
4. Меньшикова Н.С. Феномен “толерантность”, сущностная характеристика и
правовые
основы
формирования
культуры
толерантности
в
эпоху
мультикультурализма. // Вестник Санкт
-
Петербургского университета МВД
России № 3 (67) 2015. –
C. 87.
5. Tomas Saulius. What is “tolerance” and “tolerance education”? philosophicl
perspectives. // Ugdymas kuno cultura
sportas Nr. № 2(89); 2013; –
Litva.
–
P. 56.
6. Mуллагалиева Л.К. Язык толерантности.: Доктор педагогических наук.
Монографии. –
Уфа. 2012. –
C. 10-11.
7. E’zoza Karimova O‘zbek tolerantligining o‘ziga xos xususiyatlari. Oliy o‘quv
yurtlari talabalari uch
un o‘quv qo‘llanma. –
Toshkent: O‘zbekiston Yozuvchilar
uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi nashriyoti. 2006. B. 5.
8. Xamimov M.I. YUNESKO faoliyatida diniy bag‘rikenglik tamoyillari. Falsafa fan.
Dokt. diss.
–
Тошкент: 2009. –
B.42.
9. Қушаев У.Р. Жаҳон динларида бағрикенглик ғояларининг уйғунлиги.
Фалсафа фанлари бўйича фан докт. дисс. –
Тошкент: 2017. –Б. 19.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
360
10.
Declaration
of
Principles
on
Tolerance.
[Elektron
manba:]
https://www.oas.org/dil/1995%20Declaration%20of%20Principles%20on%20Toleran
ce%20UNESCO.pdf
11. Saidov S.Sh. “Human Capital” as the Basis for the Development of Society. //
Journal of Media & Management. 2020, Volume 2(2).
–
P. 17-21.
