Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The emergence of artificial intelligence and the prospects
for its implementation in the education system
Ilkhom KHURAMOV
1
Termez State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
Information technology is becoming increasingly significant
in human life, especially in today
’
s fast-paced world. In this
context, the emergence of artificial intelligence within
information systems is highlighted as a revolutionary
development, elevating this field to unprecedented heights.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
artificial intelligence,
methods of teaching
education and
communications,
teacher,
lesson plan.
Sun
’
iy intellektning paydo b
o‘
lishi va uni ta
’
lim tizimiga
joriy qilishning istiqbollari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Sun
’
iy intellekt,
ta
’
lim va kommunikatsiyalar
o‘
qitish usullari,
o‘
qituvchi,
dars rejasi.
Bugungi zamon shiddat bilan rivojlanib borayotgan bir
paytda insoniyat hayotida axborot texnologiyalar muhim
ahamiyat kasb etib bormoqda. Shu jumaladan axborot
tizimlarida sun
’
iy intellektning paydo b
o‘
lishi bu sohaning
rivojlanishini yanada yuqori marralarga k
o‘
tarilgani haqida s
o‘
z
boradi.
1
Doctoral candidate, Termez State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
71
Появление искусственного интеллекта и перспективы
его внедрения в систему образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
искусственный интеллект,
методы обучения и
коммуникации,
учитель,
план урока
.
Информационные технологии играют все более
значимую роль в жизни современного общества, особенно
в эпоху стремительного технологического прогресса.
Появление
искусственного
интеллекта
в
составе
информационных систем вывело эту сферу на качественно
новый уровень, открывая новые возможности для
развития.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 17.02.2021-yildagi PQ
–
4996-son,
Sun
’
iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratish chora-
tadbirlari t
o‘g‘risida “Raqamli O‘
zbekiston
–
2030”
Strategiyasiga muvofiq hamda sun
’
iy
intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish va ularni mamlakatimizda keng q
o‘
llash,
raqamli ma
’
lumotlardan foydalanish imkoniyatini va ularning yuqori sifatini ta
’
minlash,
ushbu sohada malakali kadrlar tayyorlash uchun qulay shart-sharoitlar yaratish
maqsadida. “Raqamli O‘
zbekiston
–
2030” Strategiyasini har tomonlama amalga
oshirishga qaratilgan ilmiy tadqiqotlarni tashkil qilish hamda iqtisodiyot tarmoqlari,
ijtimoiy soha va davlat boshqaruvi tizimida sun
’
iy intellekt texnologiyalarini joriy qilish.
Bugungi zamon shiddat bilan rivojlanib borayotgan bir paytda insoniyat hayotida
axborot texnologiyalar muhim ahamiyat kasb etib bormoqda. Shu jumaladan axborot
tizimlarida sun
’
iy intellektning paydo b
o‘
lishi bu sohaning rivojlanishini yanada yuqori
marralarga k
o‘
tardi. Sun
’
iy intellekt haqida k
o‘
p savollar bor. Bu mavzu uzoq vaqtdan
beri nafaqat olimlarni, balki yozuvchilarni ham qiziqtirgan. Hozirgi vaqtda kiberpunk
ishlab chiqilgan
–
bu sun
’
iy intellektning rivojlanishini tavsiflovchi y
o‘
nalish. Agar sun
’
iy
intellekt (AI) haqida gapiradigan b
o‘
lsak, unda biz kompyuter fanlari sohasiga murojaat
qilamiz. Sun
’
iy intellekt mashinalar, kompyuterlar va asosan dasturiy ta
’
minot tomonidan
boshqariladi. Mashinalar intellektual faoliyatga taqlid qiladi, shuning uchun u sun
’
iy deb
ataladi, bu atrof-muhit, kuzatishlar va
o‘
rganish jarayoniga asoslangan kognitiv
funksiyaning bir turi.
Sun
’
iy intellekt ikki s
o‘
zdan iborat.
Sun
’
iy haqiqiy emas va soxta, chunki u simulyatsiya qilingan. Aql
–
bu murakkab
atama. Uni turli y
o‘
llar bilan aniqlash mumkin: mantiq,tushunish,
o‘
z-
o‘
zini anglash,
o‘
rganish, hissiy bilim, rejalashtirish, ijodkorlik. Odamlar aqlli, chunki ular bularning
barchasini qila oladilar. Biz atrof-muhitimizni idrok qilamiz, undan saboq olamiz va
o‘
rganganimiz asosida harakat qilamiz.
Sun
’
iy intellektning rivojlanish tarixi juda qiziq va taxminan 100 yil oldin
boshlangan.
1920-yilda chex yozuvchisi Karel Capek
“
Rossumning universal robotlari
”
ilmiy-
fantastik pyesasini nashr etdi, u R. U. R nomi bilan ham mashhur. Unda robotlar deb
ataladigan sun
’
iy odamlarni yaratuvchi zavod haqida hikoya qilinadi. Bular tirik
mavjudotlar b
o‘
lib, ularni klon deb atash mumkin. Avvaliga ular odamlar uchun
ishladilar, lekin keyin ular insoniyatning y
o‘
q b
o‘
lib ketishiga olib kelgan q
o‘
z
g‘
olonni
boshladilar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
72
Adabiyot va filmlardagi sun
’iy intellekt keng mavzudir. Čapek misoli AIning
tadqiqot va jamiyatga ahamiyati va ta
’
sirini k
o‘
rsatish uchun m
o‘
ljallangan edi.
Bu holda biz tabiiy aql haqida gapiramiz.
Birinchi tadqiqot Alan Tyuring nomi bilan bogʻliq. U fashistlar Germaniyasida
ishlatiladigan shifrlash mashinasi Enigma kodining muallifi edi. Uning tadqiqotlari
hisoblash nazariyasini yaratishga olib keldi.
Tyuring mashinasi mavhum mashina
boʻlib, u modelning soddaligiga qaramay, har
qanday algoritm mantigʻini qura oladi. Neyrologiya, axborot nazariyasi va kibernetika
sohasidagi kashfiyotlar Alan Tyuringning tadqiqotlari bilan birgalikda elektronni yaratish
imkoniyati
g‘
oyasini rivojlantirishga yordam berdi.
Sun
’
iy intellektning rivojlanish tarixi 1956 yilda ushbu mavzu b
o‘
yicha birinchi
seminar
o‘
tkazilganda davom etdi va u bilan AI tadqiqotlari sohasi paydo b
o‘
ldi. Karnegi
Mellon universiteti tadqiqotchilari, MIT va IBM xodimlari sun
’
iy intellekt b
o‘
yicha
tadqiqotlarga kashshof b
o‘
lishdi.
Agar 1960-
yillarda tadqiqotchilarning kayfiyati ancha optimistik boʻlgan boʻlsa,
keyingi yillarda bu jarayon biroz sekinlashdi. 1970-
yillarning oʻrtalarida sunʼiy
intellektga boʻlgan qiziqish sezilarli dar
ajada kamaydi.
AI (AI Winter) ni yaratishga birinchi urinishdan s
o‘
ng sun
’
iy intellekt "ekspert
tizimlari" deb ataladigan shaklda
“
qaytib keldi
”
.
Ekspert tizimlari
–
bu savollarga javob beradigan va muayyan sohadagi
muammolarni hal qiladigan dasturlar. Ular muayyan sohadagi mutaxassisga taqlid
qilishadi va muammolarni mavjud qoidalarga muvofiq hal qilishadi.
1990-
yillar oxiridagi bir qator moliyaviy qiyinchiliklardan soʻng sunʼiy intellektga
qiziqish yana pasaydi.
Koʻp yuksalishlar va pasayishlardan soʻng Deep Blue 1997
-yil 11-mayda jahon
chempioni Garri Kasparovni magʻlub etgan birinchi shaxmat kompyuteridir.
Oxirgi yigirma yil ichida bu boradagi tadqiqotlar kengaydi. 2017 yilda2020-yilda
sunʼiy intellektni ishlab chiqish bozori (apparat va dasturiy taʼminot bilan bogʻliq)
8 milliard dollarga yetdi va IDC (International Data Corporation) tadqiqot kompaniyasi
2020-
yilga kelib bu koʻrsatkich 47 milliard dollarga yetishini bashorat qilmoqda.
Sun
’
iy intellektga asoslangan texnologiyalar ta
’
lim va kommunikatsiyalar bilan
ishlash uslubimizni
o‘
zgartirmoqda. Neyron tarmoqlar ma
’
lumotlarni qidirishi va tartibga
solishi, yangi kontentlar yaratishi mumkin. Bu esa sun
’
iy intellektdan ta
’
lim sohasida
foydalanishning
o‘
ta dolzarbligini k
o‘
rsatadi. Quyida talabalar va
o‘
qituvchilar neyron
tarmoqlardan qanday foydalanishlari mumkinligi haqida fikrlashamiz.
O‘
qituvchining
darsga tayyorgarligi jarayonida sun
’
iy intellekt foydalanishi. Har bir qiziqarli, foydali,
zerikarli b
o‘
lmagan dars ortida jiddiy tayyorgarlik ishlari turadi. Asosan,
o‘
qituvchi dars
rejasi ustida ishlashga quyidagilarga vaqt ajratadi:
▪
materialning nostandart etkazilishi uchun g‘oyalarni izlash;
▪
o‘qitish usullari, uslublari, texnologiyalarini tanlash;
▪
o‘quvchilar darajasiga moslas
htirilgan mashqlarni tuzish;
▪
qo‘shimcha materiallar (fotosuratlar, rasmlar, videolar) ni qidirish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
73
1-
rasm Ta’limda sun’iy intellektdan foydalanining ayrim turlari
Ta
’
lim sohasida sun
’
iy intellektga b
o‘
lgan qiziqishning ortishi Google tomonidan
ham qayd etildi. Kompaniya mutaxassislari
o‘
zlarining "Future of Education" tadqiqotida
bugungi kunda ushbu texnologiyalar tufayli
o‘
rganish yanada personallashtirilganini
ta
’
kidlamoqda. Misol uchun,
o‘
qituvchilarga muayyan
o‘
quvchilarning yutuqlarini
kuzatishda va ularga individual fikr bildirishda yoki dasturni sozlashda yordam
beradigan ta
’
lim platformalari paydo b
o‘
ladi. [4] Hozirgi vaqtda ta
’
limda sun
’
iy intellekt
qanday q
o‘
llanilmoqda? Bir nechta asosiy y
o‘
nalishlarni ajratish mumkin:
▪
doimiy bajariladigan vazifalarni avtomatlashtirish;
▪
ta’limni personallashtirish;
▪
kontent va ta’lim dasturlarini yaratish;
▪
yumshoq ko‘nikmalarni (soft skills) rivojlantirish v.h
Ushbu soha yangi b
o‘
lishiga qaramay, bir qator
o‘
zbek olimlari, professor va
o‘
qituvchilar SI ga doir bir qator tadqiqot ishlarini amalga oshiryaptilar. Jumladan,
O.
Eshbayev tilni oʻrganishni yaxshilash uchun intellektual tizimlarni ishlab chiqishda,
tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) va. maʼlumotlar tahl
ili integratsiyasi haqida yozgan.
Maqolada ushbu tizimlarni loyihalashda lingvistik va hisoblash istiqbollarini
kiritish muhimligi ta’kidlangan G.
Absalamova G. Ergashova O. Boboqulova raqamli
texnologiyalarning xorijiy tillarni o‘qitishdagi ahamiyati haqida ta’kidlab, dars
samaradorligini oshirish uchun o‘qitish jarayoniga texnologiyani integratsiyalash
zarurligini aytadi. Xorijiy tillarni
o‘
rganishni yanada dinamik va interaktiv qilishda va
talabalarning qiziqishi va kognitiv faolligini oshirishda raqamli vositalarning roli katta
ekanligini ta
’
kidlashgan. Bunda an
’
anaviy usullar
o‘
rniga, faollikni oshirish va tilni
samarali
o‘
zlashtirish y
o‘
lidagi t
o‘
siqlarni kamaytirishda sun
’
iy intellektning roli
muhokama qilingan. Maqolada tilni
o‘
qitish jarayonlarini modernizatsiya qilish va
takomillashtirishda SI muhimligi ta
’
kidlangan. M. Islomova FluentU, Puzzle English va
Khan Academy kabi SI vositalari va platformalarining til ta
’
limiga integratsiyalashuvini
o‘
rganib,
sun
’
iy
intellektning
o‘
qitish
usullari
va
o‘
rganish
tajribasini
takomillashtirishdagi rolini tadqiq qilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
74
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Absalamova G. S. Xorijiy tillarni o‘qitishda raqamli texnologiyalarning ahamiyati
// Academic Research in Educational Sciences: volume 4 (SamTSAU Conference 1).
–
Samarkand, 2023.
–
P. 106
–
116.
2.
Alraimi K. M., Zo H., Ciganek A. P. Understanding the MOOCs continuance: The role
of openness and reputation // Computers & Education.
–
2015.
–
Volume 80.
–
P. 28
–
38.
3.
Ayupov R., Maksimkulava S., Baltabaeva G. Til ta’limida raqamli
texnologiyalardan foydalanish usul va vositalari //
Евразийский
журнал
академических
исследований
.
–
2023.
–
№ 3 (4 Special Issue). –
P. 60
–
70.
4.
Panjiyevich, xuramov
ilxom. "Sun’iy intellektning o‘zbekistonda rivojlanishi va
professional ta’limda qo‘llanilishi."Ta’lim va rivojlanish tahlili onlayn ilmiy jurnali
4.2
(2024): 257-259.
5.
Xuramov, ilxom panjiyevich. "ta’lim muasassalari faoliyati samaradorligini
oshirish vositalari." international scientific conference" innovative trends in science,
practice and education". Vol. 1. No. 2. 2022.
