Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Organization of practical Geography lessons based on
Kolb's experiential learning cycle
Iroda ORIFJONOVA
1
Uzbek-Finnish Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
Each person has a learning style that suits them best, making
it easier to acquire certain knowledge. This article provides
insights into Kolb's most significant learning styles and explores
how to apply the experiential learning cycle to organizing
hands-on geography lessons.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Kolb's model,
Kolb's learning style,
divergent,
convergent,
assimilative,
accommodative,
active experience,
reflective observation,
abstract conceptualization,
active experience,
application of Kolb's model
to geography lessons.
Kolbning tajribaviy o‘rganish sikli asosida geografiya
amaliy darslarini tashkil etish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Kolb modeli,
Kolb o‘rganish uslubi,
divergent,
konvergent,
assimilyatsion,
akomodativ,
faol tajriba,
reflektiv kuzatuv,
mavhum konseptualizatsiya,
faol tajriba,
Kolb modelini geografiya
darslariga tatbiq qilish.
Har bir shaxsning ma’lum bilimlarni o‘rganishda o‘zi uchun
qulay va oson bo‘lgan o‘rganish uslubi bor. Ushbu maqolada
Kolbning eng muhim o‘rganish uslublarini tushunish va
tajribaviy o‘rganish siklini geografiya amaliy darslarini tashkil
etishda qo‘llash haqida ma’lumotlar keltirilgan.
1
Assistant, Department of Geography, Uzbek-Finnish Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
463
Организация практических уроков географии на
основе цикла экспериментального обучения Колба
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
модель Колба,
стиль обучения Колба,
дивергентный,
конвергентный,
ассимилятивный,
аккомодационный,
активный опыт,
рефлексивное
наблюдение,
абстрактная
концептуализация,
активный опыт,
применение модели Колба
к урокам географии.
У каждого человека есть свой стиль обучения, при
котором ему удобно и легко усваивать определенные
знания. В статье представлена информация о понимании
наиболее важных стилей обучения Колба и применении
цикла экспериментального обучения для организации
практических уроков географии.
O‘rganish h
ayotimizning ajralmas qismidir. Insonlar yer yuzida fikrlay olish,
yaratuvchanlik, tahlil qilish va natijalarni baholash kabi yuksak qobiliyatga ega bo‘lgan
yagona mavjudotdir. Har bir ta’lim turi, xoh u an’anaviy, xoh noan’anaviy bo‘lsin, ma’lum
bir jaray
onga ega. Biz turli xil bilim, ko‘nikma va tajribalarni o‘rganish orqali o‘samiz.
Biroq har bir shaxsning o‘rganishi yoki bilim olishining o‘ziga xos qulay usuli bordir.
Shaxslar turli xil o‘rganish uslublariga ega. Ular tabiat, atrof
-muhit, yashash joylari va har
qanday yangi ma’lumot yoki tajribani kuzatish, o‘zlashtirish, sharhlash, baholashda qulay
bo‘lgan usullar bilan farqlanadi [1]. O‘rganish uslubi qobiliyat emas, balki u shaxs afzal
ko‘rgan usuldir. Ma’qul bo‘lgan o‘rganish uslubiga ko‘ra, shaxs bo
shqa har qanday
o‘rganish uslubiga qaraganda samaraliroq o‘rganishga intiladi. Bunga qo‘shimcha
ravishda, Moussa tadqiqotida o‘rganish uslublari shaxsning ta’lim jarayonida muhim rol
o‘ynashini ta’kidlaydi [2]. Ta’lim sohasida o‘rganish uslublari o‘qituvch
ilar va
o‘quvchilarga katta imkoniyatlarni beradi. Turli o‘quvchilarning o‘ziga xos xususiyatlarini
bilish uchun o‘qituvchilar tomonidan qo‘llaniladigan ta’lim uslublarining bir nechta
o‘lchovlari mavjud. O‘qituvchilar o‘zlarining tajribalaridan foydalanib, turli xil o‘qitish
usullarini ishlab chiqish orqali o‘quvchilarga katta yordam berishadi.
Ta’lim uslubining samaradorligini Kolbning o‘rganish uslubida ko‘rish mumkin. Bir
nechta psixologlar va faylasuflar tomonidan ishlab chiqilgan bir nechta o‘rganish
uslublari mavjud, ammo Kolbning o‘rganish uslubi ularning barchasidan ustundir. Turli
yozuvchilarning ko‘plab asarlarida nazariy asos yo‘q, ammo “Tajribaviy o‘rganish: Tajriba
o‘rganish va rivojlanish manbai sifatida” nashr etilishi bilan Kolb o‘z o‘rnini
yaratishga
muvaffaq bo‘ldi. Ushbu nashr unga o‘rganish uslublari va nazariyalari sohasida o‘ziga xos
mavqeni rivojlantirishga yordam berdi. Uning ta’lim uslublari va o‘rganish sikli hozirgi
ta’lim tizimida keng amal qiladi. Kolb fikriga ko‘ra, o‘rganish –
bu tajribani o‘zgartirish
orqali bilim hosil bo‘ladigan jarayon. Uning nazariyasi o‘quvchilarning o‘rganish
qobiliyatini rivojlantirish uchun o‘quv jarayonini qanday tashkil qilish mumkinligini
ko‘rsatadi. Kitobning nashr etilishi o‘rganish siklik jarayon
ekanligi haqida yangi
bilimlarni berdi. Bu to‘rt bosqichni o‘z ichiga olgan sikldir. Kolb nazariyasi bilan bog‘liq
yana bir muhim omil shundaki, o‘rganishning har bir bosqichi turli xil o‘rganish
uslublarini o‘z ichiga oladi, bu esa ularga samarali o‘qitish va o‘z bilimlarini o‘quvchilar
bilan muloqot qilish strategiyalarini ishlab chiqishda yordam beradi [3].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
464
Bugungi kunda ta
’
limda muhim bo
‘
lgan mustaqil o
‘
rganish, amalda o
‘
rganish,
kasbga yo
‘
naltirilgan ta
’
lim, so
‘
rov usuli, loyiha asosida o
‘
rganish, muammoli o
ʻ
rganish va
hokazo kabi o
‘
rganish usullari mavjud.
Bu oʻrganish usullarining barchasi Kolbning
oʻrganish uslublari va tajribaviy oʻrganish siklini o‘zida mujassam etgan.
Kolbning o‘rganish uslublari.
Kolb o‘zining “Tajribaviy o‘rganish: tajriba
o‘rganish va rivojlanish manbai sifatida” nomli nashrida odamlar afzal ko‘radigan to‘rtta
o‘rganish uslubini shakllantirgan. Ushbu to‘rtta o‘rganish uslubi orasida odamlar kamida
bitta o‘rganish uslubini afzal ko‘rishadi. Biroq, odamlarning afzal ko‘rgan uslubiga ta’sir
qiluvchi ko‘plab omillar mavjud. Bu omillarni ijtimoiy omil, atrof
-muhit omili, madaniy
omil, ta’lim tajribasi yoki o‘quvchining kognitiv tuzilishi sifatida tasniflash mumkin.
Shaxsning o‘rganish uslubini tanlashiga nima ta’sir qilishidan qat’iy nazar, Kolb ikki juft
o‘zgaruvchini asoslab berdi. To‘rtta o‘rganish bosqichi ikkita asosiy o‘qda joylashgan to‘rt
xil o‘rganish usulini o‘z ichiga oladi. (1
-
rasmga qarang). Birinchi o‘q mavhum konsepsiya
va aniq tajriba o‘rtasida, ikkinchi o‘q esa faol eksperiment va reflektiv kuzatish o‘rtasida.
Birinchi o‘q biz yangi ma’lumot yoki bilimlarni qanday qabul qilishimiz yoki
o‘zlashtirishimizni aniq tushuntiradi. Boshqa tomondan, ikkinchi o‘q biz qabul qilingan
ma’lumot yoki bilimni qanday o‘zgartirishimiz bilan bog‘liq. Xuddi shu rasmda ikkita
o‘qning to‘g‘ri burchaklari o‘rganish uslublarining to‘rt xil kombinatsiyasini ta’minlaydi.
Shunday qilib, matritsadan foydalangan holda, Kolb to‘rtta o‘rganish uslubini aniqlaydi.
Har bir o‘quv uslubi muammolarni hal qilishning turli usullari bilan bog‘liq.
Kolb tomonidan ta’kidlangan ushbu to‘rtta o‘rganish uslublari: divergent,
konvergent, assimilyatsion va akomodativ ta’lim uslublaridir. Bular quyida tushuntiriladi:
1.
Divergent ta’lim uslubi: Kolbning so‘zlariga ko‘ra, divergent ta’lim uslubi
tasavvur qila olish , ma’no va mazmunni anglashni talab qiladigan vazifalarni yaxshi
bajaradigan o‘quvchilar tomonidan tanlanadi. Bunday o‘quvchilar tasavvur qilish va
tushunish orqali o‘rganadigan o‘quv
chilardir. Ular bilim tushunchasining aniq misollari
orqali yaxshiroq o‘rganadilar. Bunday o‘quvchilar kuzatishni afzal ko‘radilar. 1
-rasmda
o‘qda ular aniq tajriba va reflektiv kuzatish usullarini afzal ko‘rishi ko‘rsatilgan. Ushbu
turdagi o‘quvchilarning
imkoniyatlari shundaki, ular tushunchalaridan ma’no
-mazmun
yarata oladilar, atrofni kuzatishi va tasavvur qilishi yaxshi.
2.
Konvergent ta’lim uslubi: bu o‘rganish uslubi divergent ta’lim uslubiga qarama
-
qarshidir. Kolbning fikricha, konvergent ta’lim uslubini o‘rganishni afzal ko‘rgan
o‘quvchilar muammolarni hal qilishda, qarorlar qabul qilishda, amaliy g‘oyalar va
bilimlarni muammoni samarali hal qilish jarayonida qo‘llash yoki tajriba qilishda yaxshi.
Bundan tashqari, bu o‘quvchilar o‘zlarining hissiy
tomonlarini yaxshi nazorat qilishadi va
texnik ishlarni qilishni afzal ko‘rishadi. Ular texnik muammolarni hal qilishga moyil.
Muxtasar qilib aytganda, konvergent o‘quvchilar muhandislik ishlariga ko‘proq
moslashgan deb aytish mumkin.
3. Assimilyatsion ta
’lim uslubi: ushbu o‘quv uslubida o‘rganish qobiliyatining ustun
usullari mavhum konseptualizatsiya va reflektiv kuzatishdir. Bunday o‘quvchilarning eng
katta kuchi ularning induktiv fikrlash qobiliyatidadir. Ushbu o‘rganish uslubini afzal
ko‘rgan o‘quvchi
lar kuchli kuzatish qobiliyatiga ega. Ular turli kuzatishlarni
integratsiyalash orqali tushuncha, bilim hosil qilishga moyildirlar. Bunday o‘quvchi
g‘oyalar va tushunchalarga ko‘proq e’tibor beradi [4]. Ular nazariya va bilimlarning
amaliy jihatlarini ustu
n ko‘rmaydilar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
465
4.
Akomodativ ta’lim uslubi: bu o‘rganish uslubi assimilyatsion o‘rganish uslubiga
qarama-
qarshi uslubdir. Aniq tajriba va faol eksperimental o‘rganish usullari ustunlik
qiladi. Akomodativ o‘quvchilar amaliy, eksperimental ish yoki topshir
iqlarni bajarish
orqali o‘rganishni afzal ko‘radilar. Ushbu turdagi o‘quvchilar o‘zgaruvchan sharoitlarga
moslashish qobiliyatini rivojlantirish orqali yangi tajriba va bilimlarni o‘zlashtiradilar.
Akkomodatorlarning asosiy xususiyatlari shundan iboratki, ular kelishib ketuvchi,
harakatga asoslangan va tavakkalchidir. Ular muammoni sinov va xato usuli bilan hal
qilishga moyildirlar.
1-
rasm: Kolbning o‘rganish uslubi va tajribaviy o‘rganish sikli
Kolbning o‘rganish nazariyasidagi qiziq narsa shuki, o‘quv siklining har bir
bosqichida turli xil ta’lim uslublari qo‘llaniladi. Bu esa o‘quvchilarga turli xil o‘quv
vaziyatlarida yanada moslashuvchan bo‘lishga yordam beradigan o‘z o‘rganish uslubini
tanlashga imkon beradi.
Kolbning asosiy yondashuvi o‘rganishning to‘rt bosqichli siklini ifodalash orqali
o‘quv jarayonini tasvirlashdir. Quyidagi 2
-rasmda Kolb sikl modeli yordamida
o‘quvchining tajribasi reflektiv kuzatish va abstrakt konsepsiyalashning turli bosqichlari
orqali faol eksperimentga qanday aylanishini aniq tushuntirib berdi. Ushbu sikl
o‘rganishning to‘rt bosqichini o‘z ichiga oladi: aniq tajriba, reflektiv kuzatuv, mavhum
konseptualizatsiya va faol eksperiment.
2-
rasm: Kolbning tajribaviy o‘rganish siklining to‘rt bosqichi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
466
Aniq tajriba:
o‘rganish siklining birinchi bosqichidir. Ushbu bosqichda o‘quvchi
o‘quv faoliyatida faol ishtirok etishga harakat qiladi. O‘quvchining maqsadi faqat
topshiriqni bajarish va tajriba orttirishdir. Shaxs yoki o‘quvchi yangi tajriba yoki
vaziyatga duch keladi. Ula
r vaziyat yoki tajribani o‘rganadilar.
Refleksiv kuzatish:
ikkinchi bosqichda shaxs yoki o‘quvchilar o‘quv faoliyati
davomida orttirgan tajribasi haqida fikr-mulohaza yuritishni maqsad qiladi. Ular
tajribaning barcha mumkin bo‘lgan jihatlari haqida reflektiv o‘ylashni boshlaydilar.
Ushbu bosqichda muloqot o‘quvchilarga o‘z tushunchalari va tajribasi o‘rtasidagi
tafovutlarni tahlil qilishda yordam beradigan eng muhim vositadir. Mutaxassisning
fikriga ko‘ra
,
so‘z boyligi tajribani ko‘rib chiqish, idro
k etish va tushunish uchun ham
muhimdir [5].
Mavhum konseptualizatsiya:
siklning uchinchi bosqichida shaxs oldingi
bosqichda o‘zlari tomonidan amalga oshirilgan talqin va tahlillarni konsepsiyalashni
boshlaydi va ular turli talqinlar
o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushuna boshlaydi. Reflektiv
kuzatuvda o‘quvchi turli muammoli savollarni shakllantiradi va bu bosqichda o‘quvchi
ushbu savollarga javob topishga harakat qiladi. Topilmalar asosida o‘quvchi gipoteza,
tushuncha va tajribalar xulosasini ishlab chiqadi.
Faol tajriba:
bu Kolbning tajribaviy o‘rganish siklining oxirgi bosqichidir. Buni
sinov bosqichi deb hisoblash mumkin [6]. Faol tajriba bosqichida o‘quvchi ushbu siklning
oldingi bosqichida ishlab chiqilgan gipotezalarni sinab ko‘rish
uchun amalda tajribada
sinab ko‘rishga harakat qiladi. Ushbu bosqichda o‘quvchining maqsadi yangi tajriba
orttirish uchun o‘z ilmiy farazlarini qo‘llashdir. Faol tajriba bosqichida o‘quvchilar o‘z
ilmiy faraz va taxminlarini qo‘llash orqali yangi ma’lumot
va tajribaga duch keladilar. Shu
tarzda Kolbning tajribaviy o‘rganish siklini davom ettirish mumkin.
Kolbning o‘rganish
nazariyasi turli fanlarda keng qo‘llaniladi. Ushbu nazariyaning eng muhim va ahamiyatli
xususiyatlaridan biri shundaki, siklning har bir
bosqichi turli xil ta’lim uslubi bilan
bog‘liq. Bu hozirgi zamonaviy ta’limda eng mustahkam va ta’sirchan ta’lim
nazariyalaridan biridir. Quyida geografiya darslarini qanday qilib Kolb modeli asosida
tashkil qilishni ko‘rib chiqaylik.
Geografiya darslari
da Kolb modeli asosida amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazish.
1. Konkret tajriba
Faoliyat:
dala, o‘rmon, daryo, hayvonot bog‘i kabi mahalliy tabiiy obyektga sayohat
uyushtirish.
Maqsad:
o‘quvchilarga o‘simliklar va yovvoyi tabiatni kuzatish orqali
atrof-muhit
bilan bevosita aloqada bo‘lishga imkon berish.
Misol:
o‘quvchilar tuproq namunalarini yig‘ishlari, o‘simliklar turlari bo‘yicha
eslatma yozib borishlari yoki relyef shakllarini chizishlari mumkin.
2. Reflektiv kuzatish
Faoliyat:
sinf yoki guruhlar muhokamasini uyushtirish.
Maqsad:
o‘quvchilarni o‘z kuzatishlari va fikrlarini baham ko‘rishga undash. Bu
ularga o‘z tajribalarini oldingi bilimlar bilan bog‘lashga yordam beradi.
Savollar:
“Tuproq turlari haqida nimalarni payqadingiz?”, “Bu ekotizimda
o‘simliklar va hayvonlar qanday o‘zaro bir biriga ta’sir qiladi?”
3. Abstrakt tushunchalar
Faoliyat:
kuzatishlari bilan bog‘liq bo‘lgan nazariy tushunchalarni o‘rgatish.
Maqsad:
o‘quvchilarga kuzatganlarini tavsiflash va tahlil qilish uchun ilmiy
ma’lumot
va lug‘at bilan ta’minlash.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
467
Tarkib
: tuproq tarkibi, ekotizimlar va biologik xilma-xillik kabi mavzularni
muhokama qilish. Ushbu tushunchalarni tasvirlash uchun diagrammalar yoki
modellardan foydalanish.
4. Faol tajriba
Faoliyat
: loyiha yoki taqdimotni tayyorlash.
Maqsad
: o‘quvchilar o‘z bilimlarini umumlashtirib yaratishlar orqali hayotga tatbiq
qiladilar.
Misollar
: mahalliy hudud uchun tabiatni muhofaza qilish rejasini ishlab chiqish.
Topilgan tuproq va o‘simliklar turlari bo‘yicha batafsil hisobot
tuzish.
Topilmalarni mahalliy biologik xilma-
xillikni saqlash bo‘yicha tavsiyalar bilan
taqdim etish.
Geografiya darslarida Kolb modelini qo‘llash asosida o‘quvchilarda quyidagi
ko‘nikmalar rivojlanadi.
Faollik: o‘quvchilar o‘z bilimlarini hayotiy vaziyat
ga tatbiq qilish orqali qiziqish va
faolligi oshadi.
Tanqidiy fikrlash: o‘quvchilarni axborotni tahlil qilish va sintez qilishga undaydi.
Hamkorlik: guruh faoliyati va muhokamalar orqali jamoaviy ishlashga yordam
beradi.
Amaliy ko‘nikmalar: kuzatish, tadqiqot va taqdimot ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Kolb modelidan foydalanib, o‘quvchilar nafaqat nazariy tushunchalarni
o‘rganadilar, balki ularni real hayotda qanday qo‘llashni tushunadilar, umumiy o‘rganish
tajribasini chuqurlashtiradilar.
Yu
qorida muhokama qilinganidek, har bir shaxs o‘ziga xos ta’lim uslubiga ega va
buni aniqlab olish o‘quvchilarning o‘quv faoliyatini to‘g‘ri tashkil qilishning dastlabki
qadamlaridir. Bu ularga yanada moslashuvchan bo‘lishga va o‘quv vaziyatlarining turli
talablarini qabul qilishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Hatami S. Learning styles. Elt Journal, 67(4), 488-490. 2013.
2.
Moussa N. The importance of learning styles in education. Institute for Learning
Styles Journal, 1(2), 19-27. 2014.
3.
Healey M., Jenkins A. Kolb’s experiential learning theory and its application in
geography in higher education. Journal of geography, 99(5), 185-195. 2000.
4.
Richmond A. S., Cummings R. Implementing Kolb’s learning styles into o
nline
distance education. International Journal of Technology in Teaching and Learning, 1(1),
45-54. 2005.
5.
Sharlanova V. Experiential learning. Trakia Journal of Sciences, 2(4), 36-39. 2004.
6.
Kurt S. Kolb’s Experiential Learning Theory and Learning Styles.
Educational
Technology. 2020.
