Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
From the history of archaeological monuments of
Kosonsoy district
Shakhnoza KHAITOVA
1
, Borillo BEKNAZAROV
2
University of Business and Science
National Archaeological Center
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
This article presents information about the archaeological
monuments in the Kosonsoy district of the Namangan region
and the history of their study. It highlights Kosonsoy as a
historical and ancient city where trade, crafts, urban planning,
and craftsmanship have flourished since ancient times. The
article also provides details about significant monuments such
as Mugtepa, Nagoratepa, Navjartepa, and Dukortepa,
emphasizing their importance in the history of statehood.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Kosonsoy district,
anthropogenesis process,
archaeological monument,
crafts,
cultural layer,
defensive wall,
city,
ruler's palace,
city ruins.
Kosonsoy tumani arxeologik yodgorliklari tarixidan
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Kosonsoy tumani,
antropogenez jarayon,
arxeologik yodgorlik,
hunarmandchilik,madaniy
qatlam,
mudofaa devori,
shahriston,
hukmdor saroyi,
shahar xarobalari.
Ushbu maqolada Namangan viloyati Kosonsoy tumanidagi
arxeologik yodgorliklar va ularning
o‘
rganilish tarixi,hamda
Kosonsoyning tarixiy, qadimiy shahar ekanligi va bu shaharda
qadimdan savdo va hunarmandchilik rivojlanganligi, undagi
shaharsozlik, hunarmand
chilik haqida ma’lumotlar berilgan.
Xususan, Mu
g‘
tepa, No
g‘
oratepa, Navjartepa, Dukortepa kabi
yodgorliklar va ularning davlatchilik tarixidagi
o‘
rni haqida
ayrim ma’lumotlar mavjud.
1
Teacher, Department of Social Sciences, University of Business and Science. E-mail: hayitovashahnoza51@gmail.com
2
Junior Researcher, National Archaeological Center, Academy of Sciences of the Republic of Uzbekistan.
E-mail: borillobeknazarov@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
80
Из истории археологических памятников Касансайского
района
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Кaсaнсaйский район,
процесс антропогенеза,
археологический
памятник,
ремесла,
культурный слой,
оборонительная стена,
город,
дворец правителя,
городские руины
.
В данной статье представлена информация об
археологических
памятниках
Кaсaнсaйского
района
Наманганской области и истории их изучения. Отмечается,
что Касансай является историческим и древним городом,
где с древнейших времен развивались торговля, ремесла, а
также городское планирование. Особое внимание уделено
таким памятникам, как Мугтепа, Нагоратепа, Навжартепа и
Дукортепа, и их значению в истории государственности.
Kosonsoy shahri qadim tarixiy shaharlardan biri b
o‘
lib, bu shahar qadimda Koson
deb yuritilgan, uning paydo b
o‘
lish tarixi va rivojlanishining ilk bosqichlari borasida
yozma manbalarda juda kam ma’lumotlar berilgan. Shu bois shahar tarixini
yoritishda
asosan arxeologlar tomonidan ushbu hududda olib borilgan qazishmalar jarayonida
topilgan ashyoviy dalillar va yozilgan ilmiy tadqiqotlar natijalaridan foydalaniladi.
O‘
rta
asrlar davriga oid b
o‘lgan muallifi noma’lum “Hudud ul Olam” asarida
va Yoqut
Xamaviyning 1224-yilda yozilgan
14 jildli toponimik asari “Mujam ui
-
Buldon”
(Mamlakatlar lu
g‘
atlari) asarida Far
g‘
ona vodiysi shaharlari,xususan Koson asarda
”Kosan “nomi bilan tilga olingan.Tumanning hududida ko‘
plab arxeologik yodgorliklar
mavjud b
o‘
lib, ular turli tarixiy davrlarga tegishli tepaliklar majmuini tashkil etadi. Bu
borada qadimgi Koson shahri joylashgan Mu
g‘
tepa yodgorligidan tashqari Tergachi
qishlo
g‘
idagi No
g‘
oratepa, Gurmiron qishlo
g‘
idagi eski qabriston, Rovot qishlo
g‘
idagi
Navjartepa, Dukortepa kabi maskanlar
o‘
tmishning guvohi b
o‘
lgan va Kosonsoyning uzoq
tarixidan hikoya qiluvchi arxeologik yodgorliklar hisoblanadi. Aynan mazkur tepalarni
mukammal tarzda tadqiq qilish orqali biz
o‘
tmish tarixni, xususan, jonajon
o‘
lkamiz
tarixining k
o‘
plab
noma’lum sahifalariga aniqliklar
kiritishimiz mumkin..
XIX asrda chop qilingan
“
Turkistanskaya vedomosti
”
gazetasi xabar berishicha,
fransuz olimi Bayron Uy
–
Falvi XIX asrning s
o‘
nggi choragida Kosonda b
o‘
lib, Mu
g‘
tepa
xarobalarini
o‘
rganishga harakat qilgan. Diqqatga sazovor tomoni shundaki, aynan u
nafaqat Koson shahrini
o‘
rgangan dastlabki xorijiy mutaxassis, balki dastlab ushbu
hududdagi qadimgi shahar qoldiqlarini tadqiq qilishga harakat qilgan olim hisoblanadi.
Birinchi b
o‘
lib Koson (Mu
g‘
tepa) vayronalarini 1895-yilda Sherbina-Kramarenko
Nikolay Nikolayevich kelib k
o‘
rdi. U
o‘
z hisobotida boy arxeologik qimmatga ega b
o‘
lgan
materiallar olish mumkinligini qayd etgan. Kosondagi ilmiy izlanishlarni 1946-yilda
А
.N. Bershntam tomonidan davom ettirilgan. Olimning fikricha, shaharda madaniy
qatlamlar balandligi 10 metrni tashkil etadi. Mu
g‘
tepaning sakkizta joyida ilmiy
tekshirish ishlari olib borildi.
А
.N. Bernshtam Koson eramizdan avvalgi davrdagi harbiy
istehkom, madaniy markaz shahar poytaxti b
o‘
lgan, degan xulosaga keldi.
Mu
g‘
tepa
va
Mu
g‘qalʼa
yodgorliklarini
o‘
rganish
1951
–
1983-yillarda
Y.
А
. Zadneprovskiy tomonidan davom ettirildi. Olim
o‘
z ilmiy izlanishlarida shahar
madaniy qatlamlarining eramizdan avvalgi II
–I asrlar davrini, yaʼni antik davrini o‘
rgandi.
Qazish ishlari natijasida qadimgi shaharning minorasi qisman ochildi. Y.
А
. Zadneprovskiy
Koson shahri eramizdan avvalgi Davan podsholigining poytaxti b
o‘
lgan va u
IV-VII asrlarda Far
g‘
ona davlatining markazi hisoblangan, degan fikrni ol
g‘
a surdi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
81
U Fargona vodiysining shimoliy hududlarini
o‘
rganish borasida yozgan hisobotida
bu yerdan arxeologik qimmatga ega b
o‘
lgan materiallar olish mumkinligini qayd qilgan.
Oradan bir yil
o‘
tib N. Bryanov Sherbina-Kramerenkoga qarshi fikr bildirib, Koson shahri
o‘
rnidagi Mu
g‘
tepa xarobalari qadimiy tarixga ega b
o‘
lsada, lekin ushbu shahar tarixini
yorituvchi boy arxeologik materiallarga ega emas, deb yozgan. Bizningcha, bu davrda
qadimiy Koson shahrida dastlabki tadqiqotlar olib borilganligi va tadqiqotchilar
tomonidan ona zamin qa’rida shahar tarixidan
s
o‘
zlovchi noyob materiallar qazib
olinmaganligi uchun ham muallif bunday xulosa chiqargan b
o‘
lishi mumkin.
Kosonsoy qadimda poytaxt,ma’muriy markaz
vazifaini ham bajarganligini
quyidagi ma’lumotlar ham tasdiqlaydi. Miloddan
avvalgi I asrning oxirlari
–
milodiy I asr
boshlarida Fargʻonaning siyosiy hayotida oʻzgarishlar yuz
berib, hokimiyat tepasiga
yuechji qabilalarining vakili oʻtiradi.
Xuddi shu davrda Fargʻona vodiysida 10 balli zilzila
yuz beradi.
Natijada, Fargʻona vodiysidagi shahar va shahar tipid
agi qarorgohlar vayron
boʻladi. Poytaxt
shahar
Fargʻona,
Qirqhujra va Eylaton
oʻrnidagi
shaharlar yer bilan
yakson
boʻladi.
Eylaton
oʻrnidagi Yuchen shahri tarix sahifasidan oʻchib ketadi. Qirqhujra
va poytaxt shahar qaytadan tiklanadi. Lekin siyosiy poytaxt yangi joyga
–
Mugʻtepaga
(Koson) koʻchiriladi, yaʻni Fargʻona
- ning yangi hukmdori hozirgi Kosonsoy shahrining
shimolida,
Kosonsoyning oʻng sohilidagi strategik jihatdan qulay boʻlgan
tepalikda oʻz
rezidensiyasini quradi. Xitoy yilnomasi Xanshuda ushbu yangi poytaxt Guyshan deb
atalgan.
Milodiy V asrga kelib xitoy manbalarida Fargʻona
–
Lona, keyinroq Polona, Boxan,
Baxanna deb
tilga olinib, bu yerda simob, oltin va temir koʻpligi taʻkidlangan.
Hukmdor
oltin qoʻchqor koʻrinishdagi taxtda oʻtirib, “yabgʻu”
nomi bilan davlatni boshqaradi. Uning
xotinini boshida oltindan
yasalgan toji bor, degan maʻlumotlarni koʻrish mumkin. Bunday
siyosiy holat VII asrning birinchi yarmigacha davom etib, Guyshuan vodiyning siyosiy
markazi
boʻlib
qolaveradi.
Fargʻona
shahri esa yuqorida aytganimizdek, ushbu davrda
ham vodiyning
yirik iqtisodiy va madaniy markazlaridan biri boʻlib qolganligiga
shubha
yoʻq.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
82
Fargʻona
davlatining yangi poytaxti Guyshan 3 gektarga yaqin joyni egallagan
boʻlib, mudofaa devorlari bilan oʻrab olingan.
Mudofaa devorlarining qurilish texnikasi
xuddi
Axsikent yodgorligida ochilgan devorlarning oʻzginasi va ularda ishlatilgan xom
gʻisht va paxsaning tayyorlanish texnologiyasi ham Axsikentdagiga oʻxshab ketadi.
Qadim shahar Kosonsoyda Mu
g‘
tepadan tashqari yana Navjartepa,Dukortepa kabi
tarixiy joylar ham bor. Navjartepa aholi punkti Kosondan 15 km janubi-
g‘arbda dalalar
orasida joylashgan. Tepalik yumaloq, balandligi 10 m dan ortiq, bu yerda ham Oqtepa
aholi punktidagi idishga o‘xshash kosa topilgan.
Ikkala kosa ham aylanada qilingan va ingichka zich parchalari bor. Birinchi kosa
ichki
dan va tashqi tomondan quyuq jigarrang angob bilan qoplangan, ko‘p joylar
i
ko‘chib
ketgan. Ikkinchi piyola har ikki tomondan zich qizil-jigarrang angob bilan qoplangan. Sirti
silliqlangan, ammo xira. Tanasida katta chuqurchalar shaklida bezak mavjud. Yuqorida
sanab o‘tilgan sopol buyumlarning deyarli barchasi Farg‘ona
aholi punktlari keramika
buyumlari
bilan o‘xshashliklarga
ega. Xususan, Hangiz, Jingil, Qorabulok, Gurmiron va
boshqa xududlarning keramikasiga yaqin yumaloq tanasi bo‘lgan katta idishlardir.Ko‘za
shaklidagi idish, ayniqsa, Tergachi qishlog‘i yaqinidagi qoldiqdan shakli, xamiri,
angobi va
bezaklari bilan yaqin Gurmiron qabristonining keramikasiga, ayniqsa ular orasidagi
masofa 1,5 km dan oshmaydi. Ushbu turdagi keramika Norin sovxozidagi tepalikdan,
Buyuk Farg‘ona kanali qurilishining ikkinchi joyidan topilgan. B.A.
Latinin va
T.G.
Oboldueva qazishmalaridan Isfara qabristoni keramikasida baland ichi bo‘sh tovoq
ustidagi vaza shaklidagi idish topib
o‘
rganishgan.Yuqorida tavsiflangan kosalar
Shurabashat, Marhamat aholi punktlarida va Xangiz qabristonida topilgan idishlarga
o‘xshaydi,
u yerda ular sifatsiz qizil angob bilan qoplangan va ehtiyotsizlik bilan
tozalanganligini k
o‘
rish mumkin.
2006-yil Abdulhamid Anorboev boshchiligidagi ikkinchi ekspeditsiya Mu
g‘
tepa
yodgorligida navbatdagi arxeologik qazuv ishlarini olib bordi. Natijada Koson shahrining
eng qadimgi davri tarixiga oid talaygina yangi materiallar aniqlandi. Jumladan,
shaharning qadimiy devori qoldiqlari va hunarmandlar yasagan turli sopol idishlar
topilgan. Idishlar
o‘
zining yasapish texnikasi va texnologiyasi jihatidan yuqori sifatli
b
o‘
lib, ularni shahar xunarmandlari yasaganligi k
o‘
rinib turibdi. Umuman olganda, Koson
shahri tarixini tadqiq qilish borasida qator amaliy ishlar bajarilgan b
o‘
lib, shaharning
paydo b
o‘
lishi va shakllanish tarixi hamda turli davrlardagi tarixiga oid k
o‘
plab ilmiy
materiallar yi
g‘
ilgan. Arxeologlar tomonidan shahrimizning ilk shakllanish jarayoni
2200-yillik tarixga ega ekanligi ilmiy asosda isbotlab berishga harakat qilingan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
83
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Olimov A.,Akramov M., Mu
g‘
tepa-noyob yodgorlik..Namangan haqiqati.
№
10.son.2019
–
5 b.
2.
Anorboyev A.Far
g‘
onaning qadimgi shaharlari va ularni Markaziy Osiyo tarixida
tutugan
o‘
rni.-T:.2021.141b.
3.
Чуланов Ю.Г. Некоторие новие памятники северной Ферганы. СА.
-
М. 1967.
-249c
4.
Анарбаев
А.
Довоннинг
самовий
отлари
//
ФАН
ва
ТУРМУШ.
№
3-5.
Тошкент, 2008. С. 93
-95.
5.
Анарбаев
А.
Древняя
Фергана и
Великий
Шелковый
путь. //
Чело
веческий
капитал.
№ 2
(22). Москва,
2019.
С.
56-65.
