Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Development of training methods and techniques for
improving the physical fitness of young basketball players
Nodirahon KOMILOVA
1
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
This article focuses on the development of training methods
and techniques used to improve the physical fitness of young
basketball players. It highlights the most effective approaches to
preparing young athletes for achieving high performance. The
training process incorporates modern methods aimed at
developing key physical attributes, such as strength, endurance,
speed, and coordination, with a particular emphasis on interval,
plyometric, resistance, and flexibility exercises.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Young basketball players,
physical preparation,
training methods,
endurance,
speed,
plyometric training,
interval training,
psychological preparation,
sports methodology,
individual approach,
coaches,
basketball sport.
Yosh
basketbolchilarning
jismoniy
tayyorgarligini
takomillashtirishda trening usullari va metodikalarini
rivojlantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
yosh basketbolchilar,
jismoniy tayyorgarlik,
trening usullari,
chidamlilik,
tezlik,
plyomometrik trening,
interval trening, psixologik
tayyorgarlik,
Ushbu maqolada yosh basketbolchilarning jismoniy
tayyorgarligini takomillashtirishda qo‘llaniladigan trening
usullari va metodikalarni rivojlantirishga bag‘ishlangan.
Maqolada, yosh sportchilarni yuqori natijalarga erishishga
tayyorlash uchun eng samarali jismoniy tayyorgarlik
metodlarining ta’rifi berilgan. Shuningdek, trening jarayonida
kuch, chidamlilik, tezlik va koordinatsiya kabi muhim jismoniy
1
Student, Fergana State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
182
sport metodikasi,
individual yondashuv,
trenerlar,
basketbol sporti.
sifatlarni rivojlantirishga qaratilgan zamonaviy usullar, shu
jumladan interval, plyomometrik, yuklamali va fleksibilitetni
oshirish mashqlari muhokama qilinadi.
Развитие
методов
и
методики
тренинга
в
совершенствовании физической подготовки юных
баскетболистов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
молодые баскетболисты,
физическая подготовка,
методы тренировки,
выносливость,
скорость,
плиометрика,
интервальные
тренировки,
психологическая
подготовка,
спортивная методика,
индивидуальный подход,
тренеры,
баскетбол.
Статья посвящена развитию методов тренировки,
применяемых
для
совершенствования
физической
подготовки юных баскетболистов. В ней рассматриваются
наиболее
эффективные
подходы
к
тренировкам,
направленные на достижение высоких спортивных
результатов. Особое внимание уделяется современным
методам,
способствующим
развитию
ключевых
физических качеств, таких как сила, выносливость,
скорость и координация. Среди описанных методов
выделяются
интервальные,
плиометрические
и
нагрузочные упражнения, а также упражнения на развитие
гибкости.
KIRISH
O
‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 30-oktabrdagi PF
–
6099-son
Farmonida jismoniy tarbiya va ommaviy sport bilan muntazam shug
‘
ullanish hamda
sog
‘
lom turmush tarzi bo
‘
yicha hayotiy ko
‘
nikmalarni shakllantirish orqali har bir
fuqaroda kasallikka qarshi kuchli immun tizimi paydo bo
‘
lishini ta
’
minlash, zararli
odatlardan voz kechish, to
‘
g
‘
ri ovqatlanish tamoyillariga amal qilish, tiklash va
reabilitatsiya ishlari hamda ommaviy jismoniy faollik tadbirlarini tizimli va samarali
tashkil qilish, bu borada tegishli infratuzilma va boshqa zarur shart-sharoitlarni yaratish
maqsadida quyidagilar belgilangan:
•
Sog‘lom turmush tarzini hayotga keng tatbiq etish va ommaviy sportni yanada
rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari etib
belgilansin;
•
har bir oila, mahalla va tuman (shahar)da, maktabgacha, umumiy o‘rta,
o‘rta maxsus, professional va oliy ta’lim muassasalarida hamda boshqa tashkilotlarda
jismoniy tarbiya va ommaviy sport bilan shug‘ullanishga
shart-sharoitlar yaratish;
•
ommaviy sportni rivojlantirish bo‘yicha oilalar, sinflar, mehnat jamoalari va
hududlar o‘rtasida sport musobaqalarini muntazam ravishda o‘tkazish;
•
aholi turli guruhlarining sog‘lom ovqatlanishga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirishni
ta’minlaydigan shart
-
sharoitlar yaratish, tarkibida tuz, qand va yog‘ miqdori ko‘p bo‘lgan
hamda xamirli taom va shirinliklarni, non mahsulotlarini iste’mol qilishni qisqartirish,
zararli odatlardan, xususan, alkogol va tamaki mahsulotlarini iste’mol qilis
hdan voz
kechish yo‘li bilan kasallikka chalinish, ortiqcha vazn holatlari (semizlik) va bevaqt vafot
etishni kamaytirish;
•
aholi o‘rtasida sog‘lom ovqatlanish madaniyatini keng targ‘ib qilish, shu
jumladan, tartibsiz va kechki uyqu oldidan ovqatlanish odatlaridan voz kechish;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
183
•
sanitariya-gigiyena qoidalariga rioya etilishini oilalar, mahallalar, maktabgacha
ta’lim va umumta’lim muassasalari darajasida sog‘lom turmush tarzining ajralmas qismi
sifatida targ‘ib qilish;
•
maktabgacha ta’lim, umumta’lim, o‘rta maxsus, professional va oliy ta’lim
muassasalarida, korxona, tashkilot va boshqa turdagi barcha muassasalarda jismoniy
tarbiya va sport bilan shug‘ullanish uchun zamonaviy moddiy
-texnika bazasini
shakllantirish;
•
piyodalar va velosiped yo‘laklar
ining umumiy uzunligi 3
–
5 kilometrni tashkil
etishi hamda o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lishi;
•
zamonaviy, energotejamkor (harakat sensorlari bilan jihozlangan) yoritish
tizimlari va yorug‘lik qaytaruvchi, yo‘laklarning boshlanishi, oralig‘i va yakunini
ko‘rsatuvchi yo‘l belgilari bilan to‘liq ta’minlanishi;
•
piyodalar va velosiped yo‘laklarini barpo etishda alohida harakatlanish
imkoniyatlari yaratilishi hamda nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun “to‘siqsiz muhit”
tashkil etilishi alohida ta’kidlab o‘tilgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI QISMI
Basketbol
–
jismoniy va ruhiy jihatdan yuqori talablarni qo'yadigan sport turi
bo'lib, unda tezkorlik, kuch, chidamlilik, balans va ko'plab boshqa jismoniy qobiliyatlar
muhim ahamiyatga ega. Ushbu sport turi o‘yinchilardan nafaqat te
xnik va taktika
ko‘nikmalarini, balki mukammal jismoniy tayyorgarlikni ham talab qiladi. Shu sababli,
yosh basketbolchilarning jismoniy tayyorgarligini takomillashtirish, ularning
raqobatbardoshligini oshirish va umuman sportda yuqori natijalarga erishish uchun
trening usullarini va metodikalarni doimiy ravishda rivojlantirish zarur.
Hozirgi zamon basketbol o‘yinining rivojlanish tarixi 1891
-yilning dekabr oyidan
boshlangan. Sprigfild shahridagi (AQSH, Massachusets shtati) hristian
–
ishchilar maktabi
(hozirgi Springfild kolleji)ning anatomiya va fiziologiya o‘qituvchisi doktor Djeyms
A.Neysmit talabalarning qish faslidagi jismoniy mashg‘ulotlarini bir qator jonlantirishga
qaror qildi. Neysmit tomonidan ijro qilingan o‘yinning dastlabki varianti
beshta asosiy
shartdan va 13 ta asosiy qoidalardan iborat bo‘lgan. O‘sha o‘yinning dastlabki qoidalari
1892-yil 15-
yanvarda “Uchburchak” (“Triugolnik”) degan gazeta sahifalarida bosilib
chiqadi. Neysmit yangi o‘yin uchun futbol to‘pini tanlaydi, chunki bu
to‘pni qo‘l bilan ilib
olish oson bo‘lib, uni oshirish qiyin hamda yerga urilgan vaqtda to‘p yerdan doimo
yuqoriga otilib o‘ynashi unga ma’qul bo‘lgan. Bunday o‘yinning avj olishi hozirgi zamon
basketboli ishqibozlarini hayron qoldirishi mumkin (aytmoqchi
, o‘sha zamonlarda ham
o‘yinning nomi huddi hozirgi singari: “basketbol” deb yozilgan). Neysmit shaftoli terishga
mo‘ljallangan savatchani zal ichidagi balkonga o‘rnatib qo‘ygan, savatchaning yonidagi
narvon ustida farrosh o‘tirgan. Uning vazifasi muvvafaq
iyatli tashlangan va savatchaga
tushirilgan to‘pni savatcha ichidan olib, pastga o‘yinchilarga uzatib turishdan iborat
bo‘lgan
[2,4].
MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI QISMI
O‘zbekistonlik mualliflar tomonidan yozilgan asarlarda chidamlilikning sog‘lom
turmush tarzidagi roli keng yoritilgan. Masalan, A.A. Pulatov, F.V. Ganiyeva,
B.M. Miradilov, D.T .Xusanova, F.A. Pulatov darsliklarida yosh basketbolchilarning
jismoniy tayyorgarligini takomillashtirishda qo‘llaniladigan
maxsus mashqlar va
metodikalar, o‘smirlik davrida mushaklarning o‘sishi va nerv
-mushak aloqalarining
kuchayishi, F.V. G
‘
aniyeva, M.A. Qdirova, D.T. Xusanova, T. Madaminovlar Basketbolda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
184
to‘pni urib yugurish teх
nikasi va tezligini vaziyatli mashqlar asosida shakllantirishda
samarali rivojlantirish usullari, O.S. Jumanov, A.R. Beknazarovlar mashqlar paytida
yuklamani asta-sekin oshirib borish kuchni samarali rivojlantirishning asosiy tamoyillar
bayon qilganlar.
Adabiyotlarni tahlil qilish natijasida kuch jismoniy sifatlarini rivojlant
irish bo‘yicha
bir qator muhim mulohazalar mavjud. Ushbu mulohazalar, asosan, nazariy asoslar,
mashq qilish tamoyillari va yoshga mos yondashuvlarni qamrab oladi va izohlanadi.
Umuman olganda, adabiyotlar kuchni rivojlantirishda tizimli yondashuv, yuklamalarni
optimallashtirish va motivatsiyani oshirish orqali o‘quvchilarning umumiy jismoniy
tayyorgarligini sezilarli darajada yaxshilash mumkinligini ta’kidlaydi [7,13]
.
Har qanday mashg’ulotlar darsi boshlanishida o’yinchilarda ish qobiliyatining
sekin-asta
oshishi, ya’ni ishga kirishish davri kuzatiladi. Ushbu davr har qanday muskul
faoliyatiga xos bo’lib, biologik qrnuniyat darajasiga egadir. Ishga kirishish davrida
harakatlarning kerakli stereotipi ishga tushadi: koordinatsiya yangilanadi, ish birligiga
ke
tadigan quvvat miqdori kamayadi, ya’ni uning foydali harakat koeffisienti ortadi,
vegetativ funksiyalarni boshqarish yaxshilanadi, shu bilan birga alohida tizimlar
faollashuv jarayoni bir vaqtning o’zida ketmaydi. Mashg’ulot darsining asosiy qismida
uning eng muhim muammosi hal etiladi [3,118].
Xalqaro mutahasislar Trening metodikalarining ilmiy asoslari:
Yangi ilmiy
tadqiqotlar yosh sportchilarni tayyorlashda integratsiyalashgan yondashuvlarni qo‘llashni
ta’kidlamoqda. Masalan,
Dello Iacovo
o‘tkazgan tadqi
qotda, basketbolchilarning jismoniy
tayyorgarligini yaxshilash uchun interval treninglar va zamonaviy funktsional mashqlarni
qo‘llashning samaradorligi haqida gapirilgan. Ushbu usullar, shuningdek, o‘yinchilarning
chidamliligini, tezligini va kuchini oshirishga yordam beradi.
NATIJA VA MUHOKAMA
1. Yuklamali trening
•
Ma
’
lumot:
Bu usulda sportchi faoliyat davomida qadam-baqadam ortib
boradigan jismoniy yuklamalarga duchor qilinadi. Har bir treningda mushaklar va
organizmni samarali ravishda rivojlantirish uchun yuqori intensivlikdagi mashqlar
kiritiladi.
•
Qo‘llanilishi
: Kuch, tezlik va chidamlilikni oshirishda samarali.
2. Interval treningi
•
Ma’lumot:
Bu usulda qisqa muddatli yuqori intensivlikdagi mashqlarni dam olish
yoki past intensivlikdagi harakatlar bilan almashtirish usuli qo‘llaniladi.
•
Qo‘llanilishi
: Bu usul yugurish, sprint yoki boshqa tezlikni talab qiladigan
mashqlarni bajarayotganda qo‘llan
adi. Bu tezlik, chidamlilik va jismoniy kuchni
yaxshilashga yordam beradi.
3. Zanjir usuli (Chain training)
•
Ma
’
lumot:
Bir nechta mashqlar ketma-ketligini bajarish orqali jismoniy holatni
yaxshilashga qaratilgan trening usuli. Mashqlar bir-
biriga bog‘langan
bo‘lib, har biri
boshqa bir mashqni kuchaytiradi.
•
Qo‘llanilishi
: Kuch va chidamlilikni oshirish uchun foydalidir.
4. Plyomometrik trening
•
Ma
’
lumot:
Plyomometrik treninglar juda tez va yuqori intensivlikda harakat
qilishga qaratilgan. Bu turdagi mashqlar asosan elastiklik, kuch va tezlikni rivojlantiradi.
•
Qo‘llanilishi:
Basketbolchilar uchun sakrash, tez o‘zgartirishlar va tezkor
harakatlarni rivojlantirishda qo‘llanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
185
5. Izometric trening (Stavka usuli)
•
Ma’lumot:
Bu usulda sportchi harakatni amalga oshirmasdan, balki biror
pozitsiyada kuchni ma’lum bir muddat ushlab turadi. Bunday mashqlar mushaklarning
kuchini oshiradi va stabilizatsiya qobiliyatini yaxshilaydi.
•
Qo‘llanilishi:
Kuchni va mushaklarning statik chidamliligini oshirishda
foydalidir.
6. Kross-trening
•
Ma’lumot:
Turli xil sport turlari yoki jismoniy faoliyatni birgalikda bajarish
orqali organizmni muvozanatli rivojlantirish.
•
Qo‘llanilishi:
Basketbolchilar uchun chidamlilikni va umumiy jismoniy
tayyorgarlikni oshirishda qo‘llaniladi.
XULOSA VA TAKLIFLAR QISMI
1.
Yosh basketbolchilarning jismoniy tayyorgarligini takomillashtirishda trening
usullari va metodikalarni rivojlantirish
–
muvaffaqiyatli sport faoliyatining asosi
hisoblanadi. Basketbol sporti, o‘zining dinamik va intensiv xarakteri bilan, o‘yinchilardan
yu
qori jismoniy ko‘rsatkichlar talab qiladi. Shuning uchun, yosh sportchilarni
tayyorlashda zamonaviy, ilmiy asoslangan metodik yondashuvlar muhim ahamiyatga ega.
Trening jarayonida jismoniy ko‘nikmalarni rivojlantirish, jarohatlanish xavfini
kamaytirish va
umumiy sog‘liqni saqlashni yaxshilash kabi omillarni hisobga olish zarur.
2.
Yosh basketbolchilarni tayyorlashda trening usullari va metodikalari
o‘yinchilarning individual xususiyatlari, yosh toifalari va jismoniy holatlariga
moslashtirilishi kerak. Shuningdek, bu metodikalar zamonaviy sport tibbiyoti,
psixologiya va biomexanika yutuqlariga asoslanishi lozim. Bunday yondashuvlar nafaqat
jismoniy ko‘rsatkichlarni yaxshilash, balki o‘yinchilarning motivatsiyasini oshirish,
ularning psixologik holatini mustahkamlashga ham xizmat qiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
186
3.
Kelajakda yosh basketbolchilarning jismoniy tayyorgarligini takomillashtirishda
trening metodikalarini yanada diversifikatsiya qilish, ularni ilmiy izlanishlar bilan
boyitish va zamonaviy texnologiyalarni tatbiq etish muhim ahamiyat kasb etadi. Shu
tarzda, sportchilarning raqobatbardoshligini oshirish, ularning jismoniy va psixologik
salohiyatini maksimal darajada rivojlantirish mumkin bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining PF-6099-son Farmoni. Lex.uz
2.
Jumanov O.S, Beknazarov A.R. Sport o‘yinlari nazariyasi va uslubiyati
(basketbol), “Umid design” toshkent –
2021. b 4.
3.
Баскетбол: 100 упражнений и советов для юных игроков: пер. с англ./ Ник
Сортэл. –
М.: АСТ: Астрель, 2005. –237 с. 9. Баскетбол. Теория и методика обучения /
под общ. ред. Д.С. Нестеровского. –
М.: Академия, 2004. –
336 с.
4.
Farmanov O‘.A. Sport va harakatli o’yinlar o’qitish metodikasi (basketbol).
“
Buxoro
”
nashriyoti, 2019. 188.-b.
5.
Ганиева Ф.В. Баскетбол ўйинининг расмий қоидалари. Т.: 2007.
-
124 б. 12.
6. Ганиева Ф.В., Кубейсинова У.Т., Якупова У.Ж., Хусанова Д.Т. Нетрадиционная
технология восстановления прыжковой работоспособности при занятиях
баскетболом. // Методическое пособие. Т.: 2013.
–
52с.
13.
6.
G
‘
aniyeva F.V., Qdirova M.A., Xusanova D.T. Madaminov T. Basketbolda to
’
pni
urib yugurish te
х
nikasi va tezligini vaziyatli mashqlar asosida shakllantirish uslubiyati.
// Ilmiy-uslubiy tavsiyanoma. T.: 2015.
–
50b. 14.
7.
G
‘
aniyeva F.V. Basketbol. // Oliy o
‘
quv yurtlari umumiy kurs talabalari uchun
o
‘
quv qo
’
llanma. T.: 2009.
–
69 b.
8.
Yarashev K.D. Jismoniy tarbiya va sportni boshqarish. O‘quv qo‘llanma Toshkent.
