Юридические аспекты договоров купли-продажи в исламском праве

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Legal aspects of contracts of sale in Islamic law

Anvarjon

YULDОSHBEKOV

1

Tashkent State University of Law

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received September 2024
Received in revised form

15 October 2024
Accepted 25 October 2024

Available online

25 December 2024

This article provides a detailed overview of the legal aspects

of Islamic law contracts of sale and purchase. Islamic

commercial principles are based on honesty, fairness, and

mutual consent, and the rights and obligations of the parties
involved in the conclusion of the contract must be fully

protected. The article examines the concepts of ribo (interest)

and karar (uncertainty), their prohibition in sales contracts, as

well as the basic conditions of honest trade, the liability of the
parties and the protection of property rights. Furthermore, the

clearness, comprehensibility of contracts, and the honesty of the

parties play an important role in Islamic law. The article also

covers the rules for concluding contracts based on the
principles of jurisprudence. Islamic financial transactions

ensure that trade is beneficial for both parties, ensures social

justice, and is fair.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp

239-243

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Islamic law,

contract of sale,

legal aspects,

honest trade,

non-interest-bearing trade,

property rights,

client and seller rights,
contract terms,

financial transactions,

legal principles.

Islom huquqida oldi-sotdi shartnomalarining huquqiy
jihatlari

АННОТАЦИЯ

Kalit so

‘

zlar:

Islom huquqi,

oldi-sotdi shartnomasi,

huquqiy jihatlar,

halol savdo,

ribosiz savdo,

mol-mulk huquqi,

mijoz va sotuvchi huquqlari,
shartnoma shartlari,

moliyaviy muomala,

fiqhiy tamoyillar.

Mazkur maqolada Islom huquqi oldi-sotdi shartnomalarining

huquqiy jihatlarini batafsil yoritib beradi. Islomiy tijorat

tamoyillari halollik, adolat va o‘zaro rozilikka asoslangan bo‘lib,

shartnoma tuzishda ishtirok etuvchi tomonlar huquqlari va

majburiyatl

ari to‘liq himoyalangan bo‘lishi kerak. Maqolada

ribo (foiz) va qarar (noaniqlik) tushunchalari, ularning oldi-

sotdi shartnomalarida taqiqlanishi, shuningdek, halol savdoning

asosiy shartlari, tomonlarning javobgarligi va mulkiy

huquqlarning

himoyasi

ko‘ri

b

chiqiladi.

Shuningdek,

1

Lecturer, Department of Business Law, Tashkent State University of Law.

E-mail: anvarbekyuldashbekov07@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2024) / ISSN 2181-1415

240

shartnomalarning aniq, tushunarli bo‘lishi va tomonlarning

halol niyatda bo‘lishi Islom huquqida muhim o‘rin tutadi.

Maqola Fiqh tamoyillari asosida shartnoma tuzish qoidalarini

ham yoritadi. Islomiy moliyaviy muomalalar savdo-sotiqda har

ikki tomon uchun ham foydali bo‘lishi, ijtimoiy adolatni

ta’minlashi va halol bo‘lishini ta’minlaydi.

Юридические аспекты договоров купли

-

продажи в

исламском праве

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Исламское право,

договор купли

-

продажи,

юридические аспекты,

халяльная торговля,

беспроцентные сделки,

права собственности,

права покупателя и

продавца,

условия договора,

финансовые сделки,

принципы фикха.

В данной статье подробно освещаются правовые

аспекты договоров купли

-

продажи в исламском праве.

Принципы исламской торговли основаны на честности,

справедливости и взаимном согласии, при этом права и

обязанности сторон, участвующих в заключении договора,

должны

быть

полностью

защищены.

В

статье

рассматриваются такие понятия, как риба (проценты) и

гарар (неопределенность), их запрет в договорах купли

-

продажи, а также основные условия ведения халяльной

торговли,

ответственность

сторон

и

защита

имущественных прав. Кроме того, подчеркивается, что

договоры должны быть ясными и понятными, а стороны

должны действовать с честными намерениями, так как эти

элементы играют важную роль в исламском праве. Статья

также освещает правила заключения договоров на основе

принципов фикха.

Исламские финансовые сделки направлены на то, чтобы

торговля была выгодной для обеих сторон, обеспечивала

социальную справедливость и оставалась халяльной

(допустимой).

KIRISH

Islom huquqi (Shariat) musulmon jamiyatining har bir qismida muhim ahamiyat

kasb etadi, shu jumladan tijorat munosabatlarida ham. Islom huquqi iqtisodiy hayotda

halollik, adolat va barqarorlikni ta’minlashni maqsad qilib qo‘yadi. Savdo

-sotiq va tijorat

amaliyotlari Islomda keng yoritilgan va bu jarayonlar o‘

ziga xos fiqhiy qoidalarga

asoslanadi. Oldi-sotdi shartnomalari ham Islom iqtisodiy tizimining ajralmas qismidir va

bu shartnomalar taraflar o‘rtasida adolat va halollikni ta’minlashga qaratilgan.

Butun islom moliyatizimi shariat tomonidan belgilangan bir qancha tamoyillarga

asoslanadi. Shariatga ko‘ra, bitimlar adolatli, shaffof, aniq va tomonlar uchun foydali

bo‘lishi kerak (Al

-

Qur’on 7:85).Demak, bitimlar vijdonan qilingan bo‘lishi kerak va qaror

ehtimolidan qochish kerak.

Oldi-sotdi shartnomalari Islom huquqida muhim ahamiyat kasb etadi, chunki ular

moddiy mulk va mol-mulk muomalasini halol tarzda amalga oshirishga qaratilgan.

Islomiy tijorat tamoyillari faqat moddiy manfaatlarni ko‘zlashdan iborat emas, balki

ijtimoiy barqarorlik va adolatni ta’minlashga qaratilgan bo‘lishi kerak. Shartnomalar

taraflar o‘rtasidagi o‘zaro rozilik asosida tuziladi va bu jarayonda har ikki tomonning

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2024) / ISSN 2181-1415

241

manfaatlari, huquqlari va majburiyatlari himoyalangan bo‘lishi zarur. Shu sababli, Islom

huquqi doirasida oldi-sotdi shartnoma

lari aniq, tushunarli va shaffof bo‘lishi talab

qilinadi.

Shuningdek, oldi-sotdi shartnomalari tuzish jarayonida tomonlar orasidagi halollik

va ishonch tamoyillari, shartnomalarning aniq bo‘lishi, tomonlarning huquqlari va

javobgarliklari, shuningdek, savdo-sotiqning Islomiy moliyaviy muomalalariga mos

kelishi mavzulari keng ko‘lamda muhokama qilinadi.

Islom huquqida oldi-sotdi shartnomalari nafaqat iqtisodiy manfaatlar uchun, balki

ijtimoiy adolatni ta‘minlash va jamiyat barqarorligiga xizmat qilish uchun

tuziladi.

Islom shartnoma huquqining dastlabki manbasi Qur’onning nozil qilingan

oyatlari orqali ayon bo‘ladi: “Ey iymon keltirganlar!(Barcha) farzlarni

bajaring”(Ma’bad surasi, 1

-

oyat); “Allohning ahdiga kirganingizda vafo

qiling va

qasamlaringizni mustahkamlaganingizdan keyin buzmang”(Qur’oni Karim, 16:91) [1].

Islomda shartnomalar tomonlarning o‘zaro roziliklari asosida tuziladi. Islom

faqihlari shartnomalardan kelib chiqadigan majburiyatarga ham to‘xtalib o‘tganlar. I

slom

huquqining majburiyat ta’limotiga ko‘ra, insonni Allohning oldidagi majburiyati eng

asosiy majburiyat hisoblanadi[2]. Fuqarolik majburiyatlari esa ikkinchi darajali

hisoblanishi keltirib o‘tiladi.

Islom huquqida oldi-sotdi

shartnomalarining huquqiy jihatlari bo‘yicha batafsil

ma’lumot berilgan bo‘lib, u o’zida quyidagi huquqiy prinsiplarni namoyon qiladi:

-

halollik va adolat tamoyillari;

-

ribo (foiz) va g‘arar (noaniqlik) taqiqlari;

-

o‘zaro rozilik va shaffoflik;

-mulk huquqini himoya qilish;

-Islomiy tijoratning ijtimoiy adolati kabilarni qamrab oladi.

Shuningdek, Islom huquqiga ko‘ra majburiyatlar cheklangan va cheklanmagan kabi

turlarga bo‘linadi. Cheklanmagan majburiyatlar garchi qonun bilan belgilanmagan

bo‘lsada, kishil

ar uni bajarishga majbur hisoblanishadi.

Korporativ tijorat va xalqaro bitimlar Islom huquqi tamoyillariga mos kelishi

uchun barqarorlik va halollikni o‘z ichiga olishi zarur. Misol uchun, xalqaro savdo

shartnomalarida

kelishilgan

shartlarni

aniq

hujjatlashtirish,

tomonlarning

majburiyatlarini ochiq va shaffof ko‘rsatish amaliyoti Islom tamoyillariga mosdir.

Elektron tijorat platformalari shartnomalarida ham halollik va adolat muhim o‘rin tutadi,

masalan, iste’molchilar huquqlarini himoya qilishda (refund

siyosatlari) shaffoflik talab

etiladi.

ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA

Islom huquqida tijorat jarayonlarida halollik va adolat tamoyillari muhim o‘rin

tutadi. Barcha shartnomalar tomonlar o‘rtasida ochiq va halol bo‘lishi, noaniqlik va

adolatsizlikdan

xoli bo‘lishi lozim. Bu jarayonda sotuvchi va xaridor o‘z majburiyatlarini

adolatli bajarishi talab etiladi.

Huquqshunos olimlar B.Xodjayev va H.Radjapovlar “Islom moliyasining huquqiy

asoslari” nomli o‘quv qo‘llanmasida islom huquqi oldi

-sotdi shartnomalarning rukniga

quyidagicha to‘xtalib o‘tishgan bo‘lib, unga ko‘ra oldi

-sotdi shartnomasi ikki rukndan

iborat ekanligi, ya’ni taklif va qabuldan iboratligini ta’kidlashadi. Hanafiy ulamolari

shartnoma taraflari va predmeti shartnoma ruknlari emas, balki shartlari ekanligini

keltirib o‘tishadi. Ya’ni taklif va qabul rozilikni nazarda tutadi va taraflarning

mavjudligini va savdo predmetini o‘z ichiga oladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2024) / ISSN 2181-1415

242

Boshqa tomondan, aksar fiqh maktablari oldi-sotdi shartnomasining quyidagi

uchta rukni borligi

ni ta’kidlaydilar: taklif va qabulni o‘z ichiga olgan izhor (sig‘a),

ahdlashuvchi taraflar (al-aqidan) va oldi-sotdi shartnomasining predmeti yoki mol-mulk

(mahalul-

aqd)[3]. Demak, islom huquqi shartnomalarida tomonlarning o‘zaro roziligi

muhim hisoblanadi. Har qanday oldi-sotdi shartnomasida tomonlarning erkin ravishda

kelishuvga erishishi kerak. Shartnoma majburiyati erkin rozilik asosida shakllanishi

shart. Shu bilan birga, shartnoma shartlari shaffof va tushunarli bo‘lishi lozim.

Shu bilan birga, islom huquqida oldi-sotdi shartnomalari nafaqat iqtisodiy foydani,

balki ijtimoiy adolatni ham ta’minlashga qaratilgan. Barcha tijorat amaliyotlari adolat va

tenglik tamoyillariga mos bo‘lishi kerak. Boylar va kambag‘allar o‘rtasidagi tengsizlikni

kamaytirish, j

amiyatda adolatni ta’minlash savdo

-sotiqning asosiy maqsadlaridan biri

hisoblanadi.

Muhammad Taqi Usmani o‘zining "An Introduction to Islamic Finance"

kitobida ushbu masalga quyidagicha to‘xtaladi. Salam shartnomasi islomiy moliya tizimi

kontekstida o‘rgan

iladi. Usmoniy bu shartnomaning foizsiz (ribo) moliyaviy

mexanizmlarda qanday qo‘llanishini tushuntiradi. Salamning iqtisodiyotdagi o‘rni,

xususan, qishloq xo‘jaligi sektoridagi qo‘llanishi tahlil qilinadi. [4]

Islom olimlarining aksariyati oldi-sotdi shartnomalarining halollik, adolat, ochiqlik

va o‘zaro rozilik asosida tuzilishi lozimligini ta’kidlaydilar. Shuningdek, ribo va qarar kabi

zararli amaliyotlar taqiqlanishi va mulkiy huquqlar to‘liq himoyalangan bo‘lishi kerak. Bu

fikrlar Islomiy savdo-sotiq t

izimining jamiyatda adolat va barqarorlikni ta’minlashga

qaratilganligini ko‘rsatadi.

XULOSA

Islom huquqi tijorat va oldi-sotdi shartnomalari sohasida halollik, adolat, va

ochiqlik tamoyillarini asos qilib olgan. Ushbu tamoyillar Qur’on oyatlari va hadisl

ar

asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, ular taraflar o‘rtasida adolatni ta’minlash va iqtisodiy

barqarorlikni mustahkamlashga qaratilgan.

Oldi-sotdi shartnomalari Islom iqtisodiy tizimining muhim qismidir. Ushbu

shartnomalar halollik va adolat tamoyillarini, ribo (foiz) va qarar (noaniqlik) kabi zararli

amaliyotlarni taqiqlashni, shuningdek, o‘zaro rozilik va shaffoflikni ta’minlashni talab

qiladi. Shu bilan birga, shartnomalar mulk huquqini himoya qiladi va ijtimoiy adolatni

ta’minlashga xizmat qiladi.

Islom olimlari tomonidan shartnomalarning tarkibi va tamoyillari yuzasidan turli

yondashuvlar taqdim etilgan. Hanafiy ulamolari shartnomalarni asosan taklif va qabulga

asoslanishini ta’kidlasa, boshqa fiqh maktablari ahdlashuvchi tomonlar va predmetni

ham muhim

rukunlar sifatida ko‘rsatadilar. Ushbu yondashuvlar shartnomalarning

qamrovini yanada aniqlashtiradi.

Muhammad Taqiy Usmoniyning ishlari va Salam shartnomasining iqtisodiyotdagi

ahamiyati ribosiz moliyaviy tizimni rivojlantirishda Islom huquqining amaliy

q

o‘llanishini ko‘rsatadi. Bu tizim ayniqsa qishloq xo‘jaligi sektorida samarali qo‘llanilib,

iqtisodiy barqarorlikka hissa qo‘shadi.

Xulosa qilib aytganda, Islom huquqiy tamoyillari nafaqat tijoratni tartibga solish,

balki jamiyatda iqtisodiy va ijtimoiy ba

rqarorlikni ta’minlash uchun ham mo‘ljallangan.

Halollik, adolat va ochiqlikka asoslangan ushbu tamoyillar zamonaviy iqtisodiy

muammolarga ham samarali yechimlar taklif qiladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2024) / ISSN 2181-1415

243

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

:

1. Akhmadjonov , O. X., &

Abdullaev, A. A. o‘g‘li. (2023). ISLOM BANK TIZIMI UCHUN

SHARTNOMA HUQUQI VA ASOSIY TAMOYILLARI. Educational Research in Universal

Sciences, 2(5), 600

–

613. Retrieved from

http://erus.uz/index.php/er/article/view/2691

.

2.

Саидов А.Х. Основы мусульманского права. –

Т.: Академия МВД, 1994. –

С.5

-7.

3.

Islom moliyasining huquqiy asoslari [Matn]: o‘quv qo‘llanma / Baxshillo Xodjayev,

Husain Radjapov.

–

T.: “LESSON PRES” MChJ nashriyoti, 2023. –

272 b.

4. Muhammad Taqi Usmani, "An Introduction to Islamic Finance", 1998, sahifa 42-43.