Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Criminological characteristics of women
’
s crimes and
prevention measures
Dilshoda URINOVA
1
Ferghana Region Internal Affairs Directorate
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 15 December 2024
Available online
25 January 2025
This article highlights the specific features of women
’
s
crimes, their consequences, the tools used in committing
crimes, motives, and objectives, as well as the reasons and
conditions for committing crimes. It provides a detailed
criminological description of crimes committed by women
within the scope of their involvement. The presence of these
differences
demonstrates
the
fundamentally
distinct
criminological characteristics of crimes committed by women
compared to those committed by men.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
concept of women
’
s crime,
criminological
characteristics,
psychological,
biological,
physiological,
social,
motives and objectives,
victim,
types of crimes committed
by women.
Ayollar jinoyatlarining kriminologik tavsifi va ularning
oldini olish choralari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ayollar jinoyati tushunchasi,
kriminologik tavsifi,
psixologik,
biologik,
fiziologik,
sotsial,
motiv va maqsadi,
jabrlanuvchi,
ayollar sodir etadigan
jinoyat turlari.
Ushbu maqolada ayollar jinoyatining
o‘
ziga xos xususiyatlari
va ularning oqibatlari, foydalanilgan jinoyat quroli, motiv va
maqsadi, jinoyat sodir etish sabablari va sharoitlari, jinoyat
sodir etishdagi ishtiroki doirasida ayollar tomonidan sodir
etiladigan jinoyatlarning alohida kriminologik tavsifi yoritilgan.
Ushbu farqlarning mavjudligi ayollar tomonidan sodir etilgan
jinoyatlarning
o‘
ziga xos kriminalistik belgilari va ularni
erkaklar tomonidan sodir etilgan jinoyatlarning kriminologik
belgilari bilan tubdan farqlanishini k
o‘
rsatadi.
1
Deputy Head of the Public Security Service, Crime Prevention Department, Ferghana Region Internal Affairs
Directorate.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
255
Криминологическая характеристика преступлений
женщин и меры по их предупреждению
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
понятие женской
преступности,
криминологическая
характеристика,
психологические,
биологические,
физиологические,
социальные аспекты,
мотивы и цели,
жертва, виды
преступлений,
совершаемых женщинами.
В
данной
статье
освещаются
специфические
особенности преступлений, совершаемых женщинами, их
последствия, используемые орудия преступления, мотивы
и цели, а также причины и условия, способствующие их
совершению. Представлена подробная криминологическая
характеристика преступлений, совершаемых женщинами, в
рамках их участия. Наличие этих различий демонстрирует
принципиально отличные криминологические признаки
преступлений, совершаемых женщинами, от преступлений,
совершаемых мужчинами.
Hozirgi vaqtda dunyo mamlakatlarining uchdan ikki qismidan k
o‘
pro
g‘
i
1979-yildagi BMTning ayollarga nisbatan kamsitishlarning barcha shakllariga barham
berish t
o‘g‘
risidagi konvensiyasining ishtirokchisi hisoblanadi. Ayollar huquqlari inson
huquqlarining ajralmas qismi sifatida tan olingan. Ayollar huquqlarini ta
’
minlash
Barqaror rivojlanish dasturi kun tartibidagi 17 maqsaddan biridir. Xususan, Barqaror
rivojlanishning 5-
maqsadida “gender tenglikka erishish va barcha ayollar va qizlarning
imkoniyatlarini kengaytirish” deb yozilgan.
Bu borada mamlakatimizda amalga oshirilayotgan turli xil sohalardagi keng
k
o‘
lamli islohotlarning asosiy vazifalaridan biri inson huquqlarining ustuvorligini
ta
’
minlash, jumladan, barchamiz tomonidan birdek e
’
zozlanadigan ayollarning
jamiyatdagi rolini yanada mustahkamlash, ularga ijtimoiy hayotning barcha sohalarida
turli xil imtiyoz va kafolatlarni yaratishdan iboratdir. Shu ma
’
noda, Mir Alisher Navoiy
bobomizning, “Jannat bog‘
idan bahramandlik istar ekansan, avvalo, munis onani rozi
aylagin,” degan so‘
zlarini biz eng ezgu da
’
vat sifatida qabul qilamiz.
Xususan, yurtimizda mehnatkash, oliyjanob xalqimiz, birinchi navbatda, xotin-
qizlarimiz uchun erkin, obod va farovon hayot barpo etish
–
davlatimiz va
jamiyatimizning eng ustuvor vazifasi etib belgilangan. Jumladan, “O‘
zbekiston
–
2030”
strategiyasi” doirasida xotin
-qizlarning siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy faolligini oshirish,
onalik va bolalikni himoya qilish, gender tenglikni qaror toptirish, ayollarning huquq va
manfaatlarini ta
’
minlash b
o‘
yicha keng k
o‘
lamli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Shu maqsadda, avvalo, milliy qonunchiligimiz takomillashtirilib, opa-singillarimiz
uchun yanada keng imkoniyatlar yaratib berilmoqda. Buning tasdi
g‘
ini birgina misolda
k
o‘
rishimiz mumkin: saylov kodeksimizda deputatlikka nomzodlarning kamida 40 foizi
yoki har 5 nafardan 2 nafari ayol b
o‘
lishi zarurligi mustahkamlab q
o‘
yilgan.
Xotin-qizlarning
iqtisodiy
imkoniyatlarini
kengaytirish,
ular
o‘
rtasida
tadbirkorlikni rivojlantirish b
o‘
yicha ham salmoqli natijalarga erishilmoqda. S
o‘
nggi
5 yil ichida
O‘
zbekistonda ishbilarmon ayollar safi ikki barobar kengayib,
o‘
z biznesini
y
o‘
lga q
o‘
ygan tadbirkor xotin-qizlar soni 205 mingdan oshdi. Birgina 2023-yilda
279 mingdan ziyod tadbirkorlik loyihalariga 13 trillion s
o‘
mdan ortiq kredit, qariyb
57 ming nafar xotin-qizga sal kam 300 milliard s
o‘
m subsidiya ajratildi. Shuningdek,
200 mingga yaqin ayollar kasb-hunar va tadbirkorlikka
o‘
qitildi. Eng asosiysi
–
400 mingdan ortiq opa-singillarimiz ish bilan ta
’
minlandi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
256
Bundan tashqari, xotin-qizlarga ajratilgan 6 trillion s
o‘
mlik ipoteka kreditlari
hisobidan 25 mingdan ziyod oilalar
o‘
z uyiga ega b
o‘
ldi. Bu borada 6 ming 200 nafar
ayolga uy-joy sharoitini yaxshilash va kreditning boshlan
g‘
ich badalini t
o‘
lash uchun
200 milliard s
o‘
m subsidiya ajratilganini qayd etish lozim.
Shu bilan birga, joylarda xotin-qizlar muammolarini
o‘
rganish va hal etishga
qaratilgan ishlar yangi bosqichga k
o‘
tarilmoqda.
O‘
tgan yilning
o‘zida “Ayollar daftari”
b
o‘
yicha 1 trillion 234 milliard s
o‘
m hisobidan qariyb 994 ming nafar xotin-qizning
muammosi hal etilgani bu fikrni tasdiqlaydi.
Xotin-qizlarimizga yurtimizda yaratilgan imkoniyat va imtiyozlar b
o‘
lishiga
qaramasdan ming afsuski bugun xotin-qizlarimizning bilib-bilmay jinoyat k
o‘
chasiga
kirib qolishi, “jinoyatchi ayol” sifatida ko‘
rsatkichlarni yuzaga keltirishi albatta achinarli.
“Ayollar jinoyati” tushunchasi XX asrda paydo bo‘
lgan b
o‘
lib, u umumiy
jinoyatlarning bir qismi sifatida qaraladi hamda erkak jinsidagi shaxslar tomonidan sodir
etiladigan jinoyatlardan psixologik, biologik va fiziologik jihatlari bilan farqlanadi.
Ma
’
lumki, ayollar erkaklarga nisbatan fiziologik va psixologik jihatdan zaifroq, ammo
o‘
z
navbatida ular har qanday holatga tez k
o‘
nikib, erkaklar chiqib keta olmagan
vaziyatlardan osonroq chiqib keta olish qobiliyatiga ega. Ayollar jinoyati erkaklar
jinoyatidan son va sifat jihatidan, jinoyatning xarakteri va uning oqibatlari, foydalanilgan
jinoyat quroli, motiv va maqsadi, jinoyatni sodir etishdagi ishtiroki, boshqa obyektiv va
subyektiv tomonlarga k
o‘
ra farqlanadi. Ana shu farqlarning mavjudligi ayollar
jinoyatlarini alohida kriminologik tavsifini ham
o‘
rganish lozimligi hamda uni umumiy
jinoyatlar tavsifidan, ya
’
ni erkaklar tomonidan sodir etilgan jinoyatlarning kriminologik
tavsifidan tubdan ajratish lozimligini k
o‘
rsatadi.
Har bir sodir etilgan jinoyatlar
o‘
ziga xos betakrorlikni kasb etsa-da, jinoyat
tarkibida uchraydigan
o‘
xshash va takrorlanuvchi belgilar kriminologik tavsif
elementlarini tashkil etadi. Aytish joizki, xotin-qizlar jinoyatini oldini olish va ularni
boshqa jinoyatlardan farqlagan holda alohida yondashuv asosida profilaktik ishlar tashkil
etilishi milliy va xorijiy tajribalardagi munosabatlarga k
o‘
ra ayollar tomonidan sodir
etilgan jinoyatlarga umumiy kriminologik tavsif berilishi va kriminologiyaga oid
darsliklarga alohida bob sifatida
o‘
rganilishi yuzasidan taklif va tavsiyalar berib
o‘
tamiz.
Bugungi kungacha ayollar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar kriminologiya
sohasining predmeti sifatida
o‘
rganib kelingan va ushbu mavzu doirasida k
o‘
plab
kriminolog olimlar
o‘
zlarining tadqiqot ishlarida
o‘
z fikr-mulohazalarini yuritganlar.
Masalan, ayollar jinoyatchiligini jinoyatchilikning mustaqil tarkibiy elementi sifatida
o‘
rganishga XIX asrning ikkinchi yarmida asos solingan b
o‘
lib, ushbu masalaga dastlab
e
’
tibor qaratgan kriminolog olimlar qatorida Lamber Adolf Jyak Ketle (1796
–
1874)
b
o‘
lgan. Belgiya sotsiologi va kriminologi A. Ketle
o‘zining “Inson va uning
qobiliyatlarining rivojlanishi” deb nomlanuvchi asarida ji
noyatchilikning rivojlanish
qonuniyatlarini tushuntirishga harakat qilib, “jinoyat sodir etishga moyillik odamning
yoshi, jinsi, kasbi, ma
’
lumoti darajasi, yilning mavsumi va boshqalarga bo
g‘
liq b
o‘ladi”,
degan xulosaga kelgan. U erkaklar va ayollar jinoyatchiligidagi farqlarni faqat jinslarning
jismoniy rivojlanishidagi farq bilan tushuntiribgina qolmay, ayollarning deviant xulq-
atvorini ijtimoiy turmushdan uzilganlik, oilaviy majburiyatlar doirasida
o‘
ralashib
qolganlik bilan ham izohlaydi.
Ch. Lombrozo ayollar jinoyatchiligining jadalligi erkaklarnikiga nisbatan past
ekanligini ayollar organizmining
o‘
ziga xosligi, ayol tabiati va uning ma
’
lum darajada
“biologik norasoligi” bilan izohlaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
257
Ayollar jinoyatchiligi kriminologik tavsifini
o‘
rganar ekanmiz, bunda ayollar
tomonidan sodir etilgan jinoyatlarning sodir etish usuli va uni amalga oshirishdagi
o‘
ziga
xosliklar, jinoyatni sodir etish holati, ularning jinoyatchi sifatidagi shaxsi, jinoyiy tajovuz
predmeti va vositasi hamda ularni ishlatish bilan bo
g‘
liq holatlarga e
’
tibor qaratib, bu
turdagi jinoyatlarning erkaklar jinoyatidan farq qiluvchi alohida jihatlarini
umumlashtirishimiz lozim.
O.N. Makarenkoning fikricha, ayollar tomonidan sodir etilgan jinoyatlarning
kriminologik tavsifida jinoyatchi ayolning shaxsi bilan bo
g‘
liq holatlarga alohida e
’
tibor
berish lozim. Bunda u jinoyatchi ayolning shaxsiga doir
o‘
ziga xos quyidagi elementlarni
kiritadi: jinoyatchi ayolning yoshi, ma
’
lumoti, ijtimoiy jamiyatda tutgan
o‘
rni va
psixologiyasidagi
o‘
ziga xosliklar.
Yuqoridagi fikrlar doirasida quyidagi elementlar
o‘
rganilishi lozimligini taklif
etamiz:
–
Jinoyat sodir etgan ayolning shaxsiga xos umumiy va shaxsiy xususiyatlar;
–
Jinoyatchi ayolning jinoyat sodir etish usuli;
–
Jinoyat sodir etish joyi, vaqti va predmetidagi
o‘
ziga xosliklar;
–
Ayollar jinoyatida jabrlanuvchilarining tanlanishi va kimlar k
o‘
proq jabrlanuvchi
sifatida ishtirok etishi;
–
Ayollar jinoyatini yuzaga kelishida ta
’
sir etgan sabab va sharoitlar;
–
Jinoyat sodir etish motiv va maqsadi.
Jinoyat sodir etgan ayol ijtimoiy jihatdan quyidagi umumiy belgilar bilan erkak
jinoyatchi shaxsidan farqlanadi: jamiyat va oilada tutgan
o‘
rni, yoshi, kasbi,
mutaxassisligi, ma
’
lumoti, moddiy ahvoli.
Ayollar jinoyatining erkaklar jinoyatidan yana bir farqi biologik jihatlari
hisoblanadi. Bu borada E.V. Vologinaning jinoyatchi ayolning shaxsiga doir biologik
xususiyatlari ularni hayz k
o‘
rish davri, homiladorlik, tu
g‘
ruq va tu
g‘
ruqdan keyingi davr
bilan bevosita bo
g‘
liqligi ta
’
kidlab
o‘
tilgan. Ya
’
ni bu holatlar ayollar tomonidan jinoyat
sodir etilishiga katta ta
’
sir qiladi.
Zamon
o‘
zgargan sari ayollar jinoyatchiligida z
o‘
rlik ishlatib sodir etilgan jinoyatlar
yanada kengroq tus olmoqda. Buning asosiy sabablari ishsizlik darajasi, ularning huquqiy
ongi va huquqiy madaniyatidagi b
o‘
shliqlar hamda yengil daromadga ega b
o‘
lish
hisoblanadi.
Far
g‘
ona viloyati b
o‘
yicha holatlarni k
o‘
radigan b
o‘
lsak, joriy yilning 11 oyi
davomida 807 (947) nafar xotin-qizlar tomonidan 872 ta (1020) ta jinoyat sodir etilgan.
Jinoyat sodir etgan ayollarning ma
’
lumoti b
o‘
yicha tahlil etilganda: 72 nafari oliy
ma
’
lumotli, 155 nafari
o‘
rta maxsus ma
’
lumotli, 535 nafari
o‘
rta ma
’
lumotli, 45 nafari
tugallanmagan
o‘
rta ma
’
lumot egalari sodir etgan. Jinoyatda ishtirok etgan ayollarning
yoshi b
o‘
yicha tahlil etilganda 13
–
14 yosh 11 nafarni, 15
–
17 yosh 34 nafarni, 18
–
30 yosh
220 nafarni, 31
–
49 yosh 370 nafarni 42%, 50
–
59 yosh 88 nafarni, 60 yoshdan kattalar
84 nafarni tashkil etgan. Bandligi b
o‘
yicha k
o‘
radigan b
o‘
lsak, 391 nafari norasmiy ish
bilan band, 190 nafari uy bekalari, 97 nafari davlat tashkilotlarida band, 75 nafari
nafaqadagilar hissasiga t
o‘g‘
ri kelgan.
Yosh tendensiyasi b
o‘
yicha k
o‘
radigan b
o‘
lsak, 31
–
40 yoshgacha b
o‘
lgan davrda
ayollarda jinoyat sodir etish salmo
g‘
i yuqorilab borganini k
o‘
rsatmoqda. Bu esa
o‘
z
navbatida ayollarning turmush qurib, oila munosabatlari va farzandlari uchun zaruriyat
hollari kabi sabablarning boshlanish davriga t
o‘g‘
ri kelmoqda. A. Ketlening nazariyasi
bugun isbotini topayotganini amaliyot tasdiqlamoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
258
Sud amaliyoti shuni k
o‘
rsatadiki, dunyo miqyosida keng tarqalgan ayollar
jinoyatlari sohasiga
o‘g‘
irlik, firibgarlik, giyohvand moddalar savdosi, fohishaxona
saqlash va q
o‘
shmachilik qilish hamda tan jarohati yetkazish bilan bog
‘
liq jinoyatlari
kiradi. Jinoyatchi ayollarning yuqorida sanab
o‘
tilgan jinoyatlarni sodir etishlarida
umumiy xususiyat mavjud b
o‘
lib, k
o‘
plab bu turdagi jinoyatlarni sodir etishga moyillik,
jinoyatni ayollar uchun subyektiv tomondan osonlik bilan amalga oshirilishi bilan bo
g‘
liq.
Masalan,
o‘g‘
irlik, firibgarlik,
o‘
zlashtirish yoki rastrata kabi jinoyatlar sodir etishga
jismoniy mehnat emas, aqliy faoliyat talab etiladi.
O‘
z
o‘
rnida jinoyatchi ayollar ruhiyati
yengil hayotga erishish uchun turli hiylalar
o‘
ylab topish, qonunni chetlab
o‘
tishning
yangidan yangi y
o‘
llarini izlash hamda jinoyatni sodir etishning
o‘
ziga xos usullaridan
foydalanishga undaydi. Shuningdek, jinoyatchi ayolning hissiy holati ular tomonidan
sodir etiladigan jinoyatni subyektiv va obyektiv tomondan erkak jinoyatchi sodir
etadigan jinoyatlardan farqlash imkonini beradi.
Fanda olimlarning ayol jinoyatchi shaxsini
o‘
rganilishi natijasida ikki bahsli
mulohazalar mavjud. Bir guruh olimlarning fikricha, ayol jinoyatchilar sodir etmoqchi
b
o‘
lgan jinoyatini alohida ayollarga xos b
o‘
lgan did bilan sodir etishga urinadi; boshqa bir
guruh vakillarining fikricha ayollar fiziologik jihatdan ojizroq b
o‘
lganligi sababli
o‘
zlarining tashqi k
o‘
rinishi, husnidan va aqlidan foydalangan holda jismoniy mehnat
kam talab etiladigan jinoyatlarni bevosita, k
o‘
proq kuch talab etiladigan jinoyatlarni esa
tashqi yordamdan foydalangan holda sodir etadilar degan fikrga kelganlar. Shuningdek,
ayollar jinoyatni kunduz kuni odamlar gavjum b
o‘
lgan joylarda sodir etadilar. Buning
asosiy sababi ayollar tavakkalchilik sharoitida jinoyat sodir etadilar va bunda jinoyat izini
yashirish hamda jinoyat joyidan qochish osonroq b
o‘
lishini hamda
o‘
zlarining jismoniy
kuchlarini inobatga olish bilan bo
g‘
liq.
Ayollar tomonidan sodir etiladigan jinoyatlarda jabrlanuvchi sifatida k
o‘
proq
ayollar, voyaga yetmaganlar, keksa yoshdagilar, hamda ojiz ahvoldagi boshqa shaxslarni
tanlanadi. Ayollar jabrlanuvchilarini tanlayotgan quyidagilarga e
’
tibor qaratadilar:
o‘
zlarining va jabrlanuvchilarining jismoniy va ruhiy holatiga. Bunda ayollar
o‘
zlaridan
jismonan ojizroq, yordamga muhtoj, ruhiy tushkun kayfiyatdagi shaxslarning ishonchiga
kirib jinoyat sodir etadilar. Ba
’
zan esa, ayollar ham jismonan yetuk, ammo vaziyat
taqozosi bilan tajovuzni qaytara olmaydigan holatdagi shaxslarni, masalan uyqudagi
shaxslarni
o‘
z qurbonlariga aylantiradilar yoki
o‘
zining jozibasi yoki jabrlanuvchi bilan
b
o‘
lgan yaqin munosabatdan foydalanib jinoyat sodir etadilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Vena deklaratsiyasi va harakatlar platformasi, 1993-yil.
2.
BMT Bosh Assambleyasi qarori 70/1 “Bizning dunyomizni o‘zgartirish:
2030-
yilgacha barqaror rivojlanish kun tartibi” (A
-RES/70/1).
3.
2024-yil 7-mart kuni Xalqaro xotin-
qizlar kuniga yo‘
llangan tabrigi.
Sh. Mirziyoyev.
4.
Iogann Blox, Chezare Lombrozo. “Ayol: jinoyatchi yoki fohisha”, 2019.
5.
Lozovskiy D.N. “Tashkil etilgan jinoyatchilik faoliyatini tergov qilish usullari”, 2011.
6.
Burlakov, Kropachev, Vandyshev.
“Kriminologiya: O‘quv qo‘lla
nma
”
, Peter, 2019.
7.
LEX.UZ.
