Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Suspicion of a crime and detention: Legislation of
Uzbekistan and theoretical analysis
Shohrukh KHALILOV
1
Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
This article is dedicated to the issues of the procedure and
legal basis for the practical application of the institution of
detention and imprisonment on suspicion of committing a
crime, which is one of the important and relevant institutions of
criminal procedural law and the sphere of operational-search
activities. The article analyzes the processes of detention and
detention on suspicion of committing a crime in the Republic of
Uzbekistan from a legislative and theoretical point of view. The
main attention is paid to identifying problems in the current
legislation, assessing the level of compliance with human rights
protection standards, as well as developing proposals for
improving these processes. The relevance of introducing
international standards in detention and detention was
emphasized.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Detention,
detention,
pre-trial investigation,
inquiry and preliminary
investigation,
operational officer,
investigator,
investigator,
procedural action,
human rights,
Miranda institute,
Habeas Corpus institute,
legislation,
international standards.
Жиноятда гумон қилиб ушлаш ва ҳибсга олиш:
Ўзбекистон қонунчилиги ва назарий таҳлил
АННОТАЦИЯ
Kalit so
‘
zlar:
Ушлаш,
ҳибсга
олиш,
терговга қадар текширув
жараёни,
суриштирув ва дастлабки
тергов жараёни,
тезкор
-
вакил,
суриштирувчи,
Мазкур мақола жиноят
-
процессуал ҳуқуқи ҳамда тезкор
-
қидирув фаолияти соҳасининг муҳим ва долзарб
институтларидан бири ҳисобланган жиноятда гумон қилиб
ушлаш ва ҳибсга олиш институтини амалда қўллаш
тартиби ва ҳуқуқий асослари масалаларини ёритишга
бағишланган.
Мақолада Ўзбекистон Республикасида жиноятда гумон
1
Teacher, Law Enforcement Academy of the Republic of Uzbekistan.
Е
-mail: shokhrukh.khalilov@list.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
245
терговчи,
процессуал ҳаракат,
инсон ҳуқуқлари,
Миранда институи,
Хабеас корпус институти,
қонунчилик
,
халқаро стандартлар.
қилиб
ушлаш ва ҳибсга олиш жараёнлари қонунчилик ва
назарий жиҳатдан таҳлил қилинган. Асосий эътибор
амалдаги қонунчиликдаги муаммоларни аниқлаш, инсон
ҳуқуқларини ҳимоя қилиш стандартларига риоя этиш
даражасини
баҳолаш,
ҳамда
ушбу
жараёнларни
такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқишга
қаратилган.
Ушлаш
ва
ҳибсга
олишда
халқаро
стандартларни жорий этишнинг долзарблиги алоҳида қайд
этилган.
Задержание и заключение под стражу по подозрению
в преступлении:
Законодательство Узбекистана и
теоретический анализ
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Задержание,
заключение под стражу,
доследственная проверка,
дознание и
предварительное
следствие,
оперативный сотрудник,
дознаватель,
следователь,
процессуальное действие,
права человека,
институт Миранды,
институт Хабеас корпус,
законодательство,
международные
стандарты.
Мазкур мақола жиноят
-
процессуал ҳуқуқи ҳамда тезкор
-
қидирув
фаолияти соҳасининг муҳим ва долзарб
институтларидан бири ҳисобланган жиноятда гумон қилиб
ушлаш ва ҳибсга олиш институтини амалда қўллаш
тартиби ва ҳуқуқий асослари масалаларини ёритишга
бағишланган.
Мақолада Ўзбекистон Республикасида жиноятда гумон
қилиб
ушлаш ва ҳибсга олиш жараёнлари қонунчилик ва
назарий жиҳатдан таҳлил қилинган. Асосий эътибор
амалдаги қонунчиликдаги муаммоларни аниқлаш, инсон
ҳуқуқларини ҳимоя қилиш стандартларига риоя этиш
даражасини
баҳолаш,
ҳамда
ушбу
жараёнларни
такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқишга
қаратилган.
Ушлаш
ва
ҳибсга
олишда
халқаро
стандартларни жорий этишнинг долзарблиги алоҳида қайд
этилган.
КИРИШ
Ўзбекистон Республикасида қонунийлик ва инсон ҳуқуқларини ҳимоя
қилиш устувор вазифалардан бири ҳисобланади. Жиноятда гумон қилиб ушлаш
(ҳибсга олиш) ва ушлаб туриш жараёнлари қонунийлик принципларига
асосланиши ва инсон ҳуқуқлари халқаро стандартларига мос келиши лозим.
Жиноят
-
процессуал қонунчилигида гумон қилинган шахсларни ушлаш ва ҳибсга
олиш механизмининг умумий тартиби ва нормалари аниқ белгиланган. Бу
процедуралар
фуқароларнинг
фундаментал
хуқуқларини
таъминлашга
қаратилган
.
Ушбу мақола ушлаш ва ҳибсга олишнинг қонунчиликдаги асосларини ва
назарий жиҳатларини таҳлил қилишга бағишланган. Асосий мақсад
-
амалдаги
қонунчиликни
таҳлил қилиш, ундаги муаммоларни аниқлаш ва уларни бартараф
этиш учун таклифлар беришдан иборат.
Жиноятда гумон қилиб ушлаш ва ҳибсга олишга оид умумий
тушунчалар:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
246
Ушлаш ва ҳибсга олишнинг ҳуқуқий моҳияти
Ушлаш ва ҳибсга олиш жиноят
-
процессуал ҳуқуқнинг муҳим институтлари
бўлиб, улар жиноят содир этганликда гумон қилинувчи шахсларнинг
ҳаракатланиш
эркинлигини вақтинча чеклаш учун қўлланилади. Бу жараёнлар
қонун доирасида ва зарур кафолатлар таъминланган ҳолда амалга оширилиши
лозим.
Халқаро қонунчиликда ушлаш ва ҳибсга олиш
Халқаро ҳуқуқ нормаларига кўра, ушлаш ва ҳибсга олишда инсон ҳуқуқлари
бузилмаслиги керак. БМТнинг Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси, Инсон
ҳуқуқлари бўйича Европа Конвенцияси ва бошқа халқаро ҳужжатларда ушбу
жараёнларни тартибга солувчи асосий меъёрлар белгиланган. Жумладан:
Инсоннинг эркинлик ва дахлсизлик ҳуқуқи;
Қонуний
асосларсиз ҳибсга олиш ва ушлаш тақиқланганлиги;
Суд назорати остидаги ушлаб туриш жараёнлари.
Ўзбекистон қонунчилигида ушлаш ва ҳибсга олишнинг ҳуқуқий
асослари
Ўзбекистон Республикаси Жиноят
-
процессуал кодексида (ЖПК) ушлаб
туришнинг ҳуқуқий асослари ва тартиблари алоҳида ўрин тутган. Ушлаб туриш –
шахсни қисқа муддатга озодликдан маҳрум қилиш бўлиб, у жиноят содир этишда
гумон қилинаётган шахснинг қочиши, далилларни йўқ қилиши ёки бошқа
ғайриқонуний
ҳаракатларни содир этиши олдини олиш мақсадида қўлланилади.
Мазкур тадбир жиноят
-
процессуал фаолиятнинг муҳим қисми бўлиб, унинг
қонунийлиги ва самарадорлиги жамиятда адолатни таъминлашда ҳал қилувчи
аҳамиятга эга.
ЖПКнинг 220
-
моддаси ушлаб туришнинг асосий мақсадларини белгилаб
беради. Бу жиноятни содир этишда гумон қилинаётган шахсни:
•
Қочиб кетишининг олдини олиш;
•
Далилларни йўқ қилиш ёки яширишининг олдини олиш;
•
Жиноий фаолиятни тўхтатиш каби мақсадларда қўлланилади.
Ушбу механизм давлатнинг қонунийликни таъминлаш ва жамият
хавфсизлигини сақлаш борасидаги функциясининг муҳим қисми сифатида намоён
бўлади.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят
-
процессуал кодекси (ЖПК) ушлаш ва
ҳибсга
олиш жараёнларининг ҳуқуқий асосларини белгилаб беради. ЖПКнинг 221
-
моддасига кўра, гумон қилинувчи шахслар:
Жиноятни содир этишда гумон қилинган шахс қуйидаги асослар мавжуд
бўлганда ушлаб турилиши мумкин:
1) шахс жиноят устида ёки бевосита уни содир этганидан кейин қўлга тушса;
2) жиноят шоҳидлари, шу жумладан жабрланувчилар уни жиноят содир
этган шахс тариқасида тўғридан
-
тўғри кўрсатсалар;
3) унинг ўзида ёки кийимида, ёнида ёки уйида содир этилган жиноятнинг
яққол излари топилса;
4) шахсни жиноят содир этишда гумон қилиш учун асос бўладиган
маълумотлар мавжуд бўлиб, у қочмоқчи бўлса ёки доимий яшайдиган жойи йўқ
ёхуд шахси аниқланмаган бўлса.
Бу асослар ушлаб туришга бўлган эҳтиёжни объектив баҳолаш имконини
беради ва ҳар қандай асоссиз чекловлардан сақлайди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
247
Ушлаб туриш тартиблари ва қонунчиликдаги ҳимоя чоралари
ЖПКнинг
224
-
моддаси
ушлаб
туришнинг
қонуний
тартибини
мустаҳкамлайди. Унда қуйидаги тартиб
-
таомиллар белгиланган:
•
Гумон қилинувчига унинг ҳуқуқлари унга тушунарли тилда
тушунтирилиши, у жиноят содир этишда гумон қилиб ушланганлигини маълум
қилиш
;
•
Ушланган шахсни шахсий тинтув қилиш ва ушлаш жараёнини видеоёзув
орқали қайд этиш;
•
Шахсдан яқин орадаги ички ишлар органига ёки ҳуқуқни муҳофаза
қилувчи бошқа органга бирга боришини талаб қилиш.
Шунингдек, ушлаб туриш давомида гумон қилинувчининг адвокат билан
ҳоли
учрашиши таъминланиши керак.
Муддатлар ва Чегаралар:
ЖПКнинг 226
-
моддасига кўра, ушлаб туриш
муддати 48 соатдан ошмаслиги керак. Ушбу муддат суд қарори билан қўшимча 48
соатга узайтирилиши мумкин. Бу чекловлар гумон қилинувчи ҳуқуқларининг
ҳимоясини
таъминлайди.
Ушлаб туришнинг ҳуқуқий натижалари:
ЖПКнинг 225
-
моддасида ушлаб
туриш бўйича баённома тузиш, унда ушлаб туриш асослари, натижалари ва
ваколатли шахсларнинг ҳаракатлари қайд этилиши белгиланган. Ушлаб
туришнинг асосли ёки асоссиз эканлигини 24 соат ичида текшириш талаб
этилади.
Иммунитет ҳуқуқига эга шахсларни ушлаб туриш:
ЖПКнинг 2
23-
моддасига кўра, айрим шахслар, жумладан, Депутатлар, Ўзбекистон Республикаси
Олий Мажлиси Сенати аъзолари, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг
Инсон ҳуқуқлари бўйича вакили (омбудсман), Ўзбекистон Республикаси
Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний
манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил, судьялар ва прокурорлар ушлаб
турилиши ҳамда ички ишлар органига ёки ҳуқуқни муҳофаза қилувчи бошқа
органга олиб келиниши мумкин эмас.. Аммо, 221
-
модданинг 1
-
бандига мувофиқ
ҳолларда
бу қоидага истиснолар белгиланган.
Конституция ва инсон ҳуқуқлари кафолатлари
Қатор
ҳуқуқий адабиётларда “кафолатлар” сўзи
га изоҳ бериб ўтилган.
Масалан, “Фуқароларнинг Конституция ва қонунларда мустаҳкамланган ҳуқуқ ва
эркинликларини амалга оширишнинг давлат томонидан таъминлашга ёрдам
берадиган воситалар, усуллар ва шарт
-
шароитлар мажмуи кафолат ҳисобланади”.
Кафолатлар
Конституция ва қонунларда мустаҳкамланган ҳуқуқлар,
эркинликларни амалга ошириш, уларни ҳимоя қилиш, ҳимоя қилиш усулларини
белгилаб қўйиш, ушбу ҳуқуқлар ва эркинликларни бузганлик учун жавобгарлик
чоралари мавжудлигини кўрсатади.
Қонунларда
инсон ва фуқароларнинг ҳуқуқлари ва эркинликлари берилар
экан, унинг албатта кафолати ҳам яратилиши керак. Шундагина фуқаро ҳаёт
тарзида ва яшаш шаклида, фаолиятида ҳуқуқлар ва эркинликлардан эркин ва
ихтиёрий фойдалана олади, ўзининг ҳаракатларидан ва уларнинг оқибатларидан
хавотирга тушмайди. Ҳар қандай ҳаракатнинг қонуний чегараси ва доираси
борлигини ҳис қилади ва шунга қараб иш олиб боради. Масалан, фуқарога
тадбиркорлик билан шуғулланиш ҳуқуқи берилган, Ўзбекистон Республиканинг
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
248
“Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида”ги қонунда
мазкур ҳуқуқни амалга ошириш усуллари берилган. Хусусан, Қонуннинг 1
-
моддасида кўрсатилишича, қонуннинг асосий вазифалари фуқароларнинг
тадбиркорлик фаолиятида эркин иштирок этиши ва ундан манфаатдор бўлиши
учун кафолатлар ҳамда шароитлар яратишдан, уларнинг ишчанлик фаоллигини
оширишдан, шунингдек тадбиркорлик фаолияти субъектларининг ҳуқуқлари ва
қонуний манфаатларини ҳимоя қилишдан иборат.
Агар тадбиркор ўзи қонунни бузса ёки унинг ҳуқуқ ва манфаатларини бошқа
шахс ёки бирор орган бузса ёхуд унга тахдид қилса, ваколатли идораларга
мурожаат қилиб, қонуний ҳуқуқларини тиклаш ҳуқуқи ҳам бор ва бунга тегишли
кафолатлар мустаҳкамланган. Масалан, суд, адлия, прокуратура, бизнес омбудсман,
ҳакамлик
судлари, медиация ва бошқ.
Конституциянинг 55
-
моддасига биноан,
ҳар ким ўз ҳуқуқ ва
эркинликларини қонунда тақиқланмаган барча усуллар билан ҳимоя қилишга
ҳақли
.
Фуқароларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилишда суд органларининг
ўрни етакчи ўрин тутади. Зеро, судга мурожаат қилиш –
шахслар (жисмоний ва
юридик) нинг суд орқали ҳимояланиш ҳуқуқларининг процессуал кафолати
саналади.
Ҳар
кимга ўз ҳуқуқ ва эркинликларини суд орқали ҳимоя қилиш, давлат
органларининг ҳамда бошқа ташкилотларнинг, улар мансабдор шахсларининг
қонунга
хилоф қарорлари, ҳаракатлари ва ҳаракатсизлиги устидан судга шикоят
қилиш ҳуқуқи кафолатланади
Ҳар
кимга бузилган ҳуқуқ ва эркинликларини тиклаш учун унинг иши
қонунда белгиланган муддатларда ваколатли, мустақил ҳамда холис суд
томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқи кафолатланади.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг
“
VII
боби шахсий ҳуқуқ ва
эркинликлар”га бағишланган бўлиб , унда
“Миранда қоидаси” ва “Хабеас
корпус” институтига оид қоидалар ва принциплар тўлиқ ифода этилди.
Чунончи, “Миранда қоидаси”га кўра, жиноят содир этишда гумонланиб
ушланган шахс ҳуқуқларининг асосий кафолатлари берилган.
Бугунги кунда жиноят процессида шахс ҳуқуқларини янада ишончли
ҳимоялаш билан боғлиқ халқаро стандартларни конституциявий мустаҳкамлаш
зарурати катта. Хусусан, “Миранда қоидаси”нинг конституциявий равишда
белгиланиши жиноий таъқиб остига олинган шахслар, гумон қилинувчи ва
айбланувчилар ҳуқуқларини таъминловчи реал кафолат бўлиб хизмат қилади.
Миранда қоидаси ўзи қандай қоидалардан иборат?
“Миранда қоидаси”
(ингл.
Miranda warning)
—
ҳуқуқни муҳофаза қилувчи
орган ходимлари томонидан жиноят содир этишда гумонланиб, ушланаётган
шахсни ушлаш жараёнида ушланувчи ўзининг ҳуқуқлари ҳақида ўзига маълум
бўлган тилда огоҳлантирилиши, унга кўра қуйидагича тушунтирилиши лозим,
яъни «Сиз сукут сақлаш ҳуқуқига эгасиз. Сиз айтган ҳар қандай сўз судда сизга
қарши
ишлатилиши мумкин. Сўроқ жараёнида сизнинг адвокатингиз иштирок
этиши мумкин. Агар сиз адвокат хизмати учун пул тўлай олмасангиз, давлат
томонидан
ҳимоячи
билан
таъминланасиз.
Сиз
ўз
ҳуқуқларингизни
тушундингизми?»
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
249
Шу ўринда “Хабеас корпус акт” ўзида қандай ҳуқуқларни ифодалашини
таҳлил қилиш ўринли.
Хусусан, “Хабеас корпус”
атамаси лотин тилидан олинган бўлиб, «танани
судга келтириш» деган маънони билдиради. Аниқроқ айтганда, жиноий таъқибга
учраган фуқаронинг адолатли суд муҳокамасига бўлган ҳуқуқини англатади.
Мазкур қоида ва ҳуқуқларнинг мазмун
-
моҳияти
Конституциянинг 27
-
моддасида қуйидагича тавсифланган:
Ҳар
ким эркинлик ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқига эга.
Ҳеч
ким қонунга асосланмаган ҳолда ҳибсга олиниши, ушлаб турилиши,
қамоққа олиниши, қамоқда сақланиши ёки унинг озодлиги бошқача тарзда
чекланиши мумкин эмас.
Ҳибсга
олишга, қамоққа олишга ва қамоқда сақлашга фақат суднинг
қарорига кўра йўл қўйилади. Шахс суднинг қарорисиз қирқ саккиз соатдан ортиқ
муддат ушлаб турилиши мумкин эмас.
Шахсни ушлаш чоғида унга тушунарли тилда унинг ҳуқуқлари ва ушлаб
турилиши асослари тушунтирилиши шарт.
Юқоридаги нормалар орқали инсоннинг шахсий ҳуқуқ ва эркинликлари
қанчалик
даражада устуворлигини англатади, шунингдек, ушбу ҳуқуқ ва
эркинликлар халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган нормаларига мос
келишини билдиради. Чунки давлатимизда “инсон ҳуқуқлари олий қадрият, барча
ислоҳотлар ва янгиланишлар “Инсон қадри учун” принципининг амалдаги
исботини белгилаб беради.
Суд
-
тергов амалиёти таҳлили
Ўзбекистон Республикасида ушлаш ва ҳибсга олиш жараёнлари юзасидан
суд
-
тергов амалиёти таҳлил қилинганда, қуйидаги камчиликлар аниқланган:
гумон қилинувчи шахсларни қонуний асосларсиз ушлаш ҳолатлари;
ушлашга оид
қарорлар юзасидан суд назоратининг самарасизлиги;
ушлаб туриш шароитларида
инсон ҳуқуқларига риоя қилинмаслиги.
Назарий ва амалиётдаги муаммолар
Амалиётда ушлаш ва ҳибсга олишда қуйидаги қонунбузарликлар
кузатилади:
⚫
Ҳибсга
олиш учун асосларнинг етарли даражада аниқланмаганлиги;
⚫
Ушлаб туриш муддатларининг қонун билан белгиланган чекловларга
риоя этилмаслиги;
⚫
Жиноят
-
процессуал кодексида кўрсатилган ушлаш ва ҳибсга олиш
жараёнини расмийлаштиришдаги камчиликларга йўл қўйилиши;
⚫
Ҳибсга
олиш жараёнида ортиқча куч ишлатилиши ёки шахсий
дахлсизликни бузиш ҳолатлари.
Инсон ҳуқуқларига таъсир
Ушлаш ва ҳибсга олиш жараёнлари шахснинг эркинлигига жиддий таъсир
кўрсатади. Айниқса, ноқонуний ҳибсга олиш инсон ҳуқуқларининг жиддий
бузилишига олиб келади ва давлатнинг халқаро майдондаги обрўсига салбий
таъсир қилади.
Халқаро стандартлар билан таққослаш
Ўзбекистондаги ушлаш ва ҳибсга
олиш жараёнлари халқаро стандартлар
билан таққосланганда, баъзи номутаносибликлар кузатилади. Жумладан:
⚫
Суд назоратининг етарли даражада самарали эмаслиги;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
250
⚫
Инсон
ҳуқуқларига
оид
кафолатларнинг
амалиётда
тўлиқ
таъминланмаслиги.
Хулоса ва таклифлар
Ушлаш ва ҳибсга олиш жараёнини такомиллаштириш
1. Қонунчилик ислоҳотлари:
-
ЖПКга гумон қилинувчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш механизмларини
кучайтиришга қаратилган ўзгартиришларни киритиш.
-
Ушлаб туриш муддатларини қисқартириш ва суд назоратини кучайтириш.
2. Суд
-
тергов амалиётида шаффофликни таъминлаш:
-
Судьялар ва терговчиларнинг малакасини ошириш.
-
Суд жараёнларида инсон ҳуқуқларига риоя этилишини назорат қилиш.
3. Халқаро тажрибани жорий этиш:
-
Халқаро стандартлар асосида ушлаш ва ҳибсга олиш жараёнларини
такомиллаштириш.
-
Инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликни
кучайтириш.
Ушбу мақолада келтирилган таҳлил ва таклифлар Ўзбекистонда ушлаш ва
ҳибсга
олиш жараёнларини халқаро стандартларга мувофиқлаштиришга ва инсон
ҳуқуқларини янада самарали ҳимоя қилишга хизмат қилади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикасининг Жиноят
-
процессуал кодекси.
3.
БМТнинг Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларацияси.
4.
Инсон ҳуқуқлари
бўйича Европа Конвенцияси.
5.
Халқаро ва миллий ҳуқуқшунослар томонидан ёзилган илмий ишлар ва
мақолалар.
6.
Ўзбекистондаги суд
-
тергов амалиётига доир расмий маълумотлар.
7.
Инсон ҳуқуқлари бўйича халқаро ташкилотлар томонидан берилган
ҳисоботлар
ва тавсиялар.
