Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The study of the problem of envy in the views of Western
philosophers
Ziyovuddin ZHUMABEKOV
1
Gulistan State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
During the period of development in the world, the strength
and well-being of the family are being discussed in the context
of the circle. Our country also conducts large-scale propaganda
and propaganda work on the path to strengthening the family.
In the mahallas, women
’
s activists and khokim
’
s assistants carry
out various activities in families under the slogan "healthy
family."
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Family,
child,
envy,
development,
family collaboration,
social factor,
psychological environment,
and socio-psychological
approaches.
G‘
arb faylasuflari qarashlarida hasad muammosining
o‘
rganilganlik holati
АННОТАЦИЯ
Kalit so‘zlar
:
oila,
farzand,
hasad,
rivojlanish,
oilaviy hamkorlik,
ijtimoiy omil,
psixologik muhit va ijtimoiy
psixologik yondashuvlar.
Jahonda rivojlanish davrida oilaning mustahkamligi,
farovonligi doiraviy muhokamalarda avj olmoqda. Yurtimizda
ham keng k
o‘
lamda oila mustahkamligi y
o‘
lidatar
g‘
ibot va
tashviqot ishlari olib borilmoqda. Mahallalarda xotin-qizlar
faollari, hokim
yordamchilari oilalarda “sog‘lom oila” shiori
ostida turli ishlar olib borishmoqda.
1
PhD Student, Research Institute "Family and Gender", Teacher-trainee, Department of Pedagogy, Gulistan State
Pedagogical Institute. E-mail: Jumabekovziyovuddin795@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
298
Состояние изученности проблемы зависти в взглядах
западных философов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
семья,
ребенок,
зависть,
развитие,
семейное сотрудничество,
социальный фактор,
психологическая среда и
социально
-
психологические подходы.
В мире в период развития усиливаются круговые
дискуссии о прочности и благополучии семьи. В
нашей стране также проводится широкомасштабная
пропагандистская и агитационная работа по укреплению
семьи. Женские активисты, помощники хокимов в
махаллях проводят различную работу под девизом
«здоровая семья»
.
KIRISH
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 20.04.2017-yil
2909-
sonli “Oliy ta’
lim tizimini yanada rivojlantirish chora-
tadbirlari” to‘g‘
risidagi qarori
e
’
lon qilindi. Ushbu farmonda Oliy ta
’
lim tizimini tubdan takomillashtirish, mamlakatni
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor vazifalaridan kelib chiqqan holda, kadrlar
tayyorlash mazmunini tubdan qayta k
o‘
rish, xalqaro standartlar darajasiga mos oliy
ma
’
lumotli mutaxassislar tayyorlash uchun zarur sharoitlar yaratilishini ta
’
minlash shart
sharoitlari keltirib
o‘
tilgan. Mamlakatimizda yoshlar talim tarbiyasi davlat siyosati
darajasiga k
o‘
tarildi. Yoshlarni barkamol inson etib voyaga etkazish, ularga ezgu fikr-
g‘
oyalarni singdirish, yot mafkuralar, xurujlardan asrash, ularda turli
g‘
oyaviy
tahdidlarga qarshi kurash k
o‘
nikmalarini shakllantirish, takomillashtirish, shuningdek
“Jismon
iy jihatdan so
g‘
lom, ruhan va aqlan rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan, Vataniga
sodiq, shijoati mustahkam, qat
’
iy hayotiy nuqtai nazariga ega yoshlarni tarbiyalash,
demokratik islohotlarni chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish jarayonida
ularning ijtimoiy faolligini oshirish” kabi vazifalari belgilangan. Bu demak oiladagi yosh
farzandlarning ma
’
naviy yuksak shaxs, barkamol avlod etib tarbiyalash, ularda hasad
hissini susaytirishga oid ilmiy tadqiqotlarni samarali amalga oshirishni talab etadi. Hasad
bilan ajralib turadigan odamlarning
o‘
ziga xos xususiyati
–
o‘
zlarini boshqa odamlar bilan
doimiy taqqoslash. Va k
o‘
p hollarda, nafaqat
o‘
zingiz. Ular
o‘
z farzandlarini tanishlarning
bolalari bilan, erlarini d
o‘
stlarining erlari bilan, ishdagi muvaffaqiyatlarini boshqalarning
yutuqlari bilan solishtirishlari mumkin, shu kabi muammolarni
o‘
rganish hozirgi davrda
yetarlicha qiyinchiliklar tu
g‘
dirmoqda.
Hasad hozirgi davrda har bir shaxsga ta
’
sir k
o‘
rsatuvchi his kechinma ekanligi
bilan xarakterlanmoqda. Hasad hissining namoyon b
o‘
lish jihati hozirgi davrda rivojlanib
bormoqda. Eng k
o‘
p uchraydigan va namoyon b
o‘
lish jihatlari oilada siblinglar
o‘
rtasida
kuzatilmoqda va bu bugungi rivojlanishdagi asosiy muammolar hisoblanadi. Oilada
kelinlar
o‘
rtasida ham bir biriga nisbatan hasad hissini k
o‘
plab uchratishimiz mumkin.
Bunday jarayonlarni psixokorreksiya qilish bugungi kunning asosiy dolzarbligi
hisoblanadi. “Hasadgo‘ylar” o‘
zlarida bor narsaning ular uchun hech qanday ahamiyati
y
o‘
q. Asosiysi, q
o‘
shnida bor. Va agar q
o‘
shni k
o‘
proq yoki yaxshiroq b
o‘
lsa, unda hamma
narsa… Bunday hasad bilan kurashish kerak. Bunday hasadni o‘
rganish va qanday
psixologik muammolar va insoniy ehtiyojlar haqida gapirayotganini tushunishga harakat
qilish kerakmi?
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
299
Faylasuflarning hasad haqidagi g‘oyalarini tushuntirgan holda, biz juda boshqacha
tarixiy davrlarda mutafakkirlar uning kuchli va halokatli boshlanishini qayd etishganini
tushinamiz. Faylasuflar asarlarida hasad tuyg‘usi inson borlig‘i va bilishining asosiy
shakli, shaxsning deformatsiyasiga olib keladigan, ijtimoiy munosabatlar tizimiga
ziddiyatlarni keltirib chiqaradigan maxsus ijtimoiy
-
psixologik hodisa sifatida qaraladi.
Ta’kidlanishicha, hasad – bu boshqa odamlar bilan noqulay ijtimoiy taqqoslash natijasida
paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan jirkanch tuyg‘u.
Shunday qilib, hasad muammosini o‘rganish bo‘yicha tarixiy ekskursiya falsafiy
tafakkurning butun rivoji davomida hasad hodisasiga, garchi talqinlari juda xilma
-
xil
bo‘lsa
-
da, unga e’tibor berilganligini ko‘rsatadi
Arastu (Aristotel er. av. 384–322
-
yillar) Iskandar Zulqarnayinga oʻz nasihatlarida
shunday fikrlarni yozadi: “Sen xohlagan narsa boshqalarda bor boʻlsa, ularga hasad qilma
va oʻzing yoqtirmagan narsani oʻzgalarga ravo koʻrma. Oʻz nafsingni oʻtkinchi havaslardan
tiygil, shahvatingga erk berma, qalbingdan hasadni chiqarib tashla. Istagu mayllaring va
orzularingning cheku
-
chegarasi boʻlsin. Zero, agar orzularingga keng yoʻl ochib bersang,
qalbing qattiqlashib, shafqatsiz boʻlishiga sabab boʻladi va oxirat fikrini qilishingga
toʻsqinlik etadi” [9]. Ushbu mulohazada Arastu hasad salbiy odat, deb ta’kidlagan. Arastu
insonlardagi orzu
-
ehtiyojning cheku
-
chegarasi yoʻqligini koʻp bora ta’kidlab, bu
shaxsning jamiyatda ijtimoiylashuviga ta’sir etishini koʻrsatib bergan. “Shaxslar o‘z
hissiyotlarini mayda orzu
-
havaslarga ergashishga odatlantirmagin, zero, koʻngling ta’ma
istab qoladi. Juda ulkan maqsadlarga yetishsang ham shunday boʻladi. Odatda kundalik
hayotingda kichik xato qilgach, beparvo boʻlmagil, zero, har bir xatoning ziyoni bordir.
Agar sen kamchiligingni yoqotib kichik hatolarni tugatsang, u seni katta xatolarga itaradi”
[9]. Bu erda ham Arastu hasad jihatining salbiy jihatini yoritib, uning ahamiyatlilik
jihatlari boʻlmasligini qayta
-
qayta ta’kidlagan. Aristotel olamdagi salbiy his tuyg‘ular
orqali yuzaga chiquvchi hodisalarning sabablarini quyidagicha guruhlarga bo‘ladi:
1) moddiy sabab yoki materiya;
2) hissiy sabab yoki aqliy;
3) oxirgi sabab maqsad.
Arastu qarashlarida hasad haqida quyidagicha yozilgan; “O‘rta asrlar kelishi bilan
hasad paydo bo‘ldi, uning mavjudligi salbiy jarayonlarni ko‘rsatadi, garchi unga qarshi
harakatlar olib borishayotgan bo‘lsalarda. O‘rta asrlarda hasad “shaxslarga hiyonat” deb
hisoblangan. Xristianlar, biron bir voqeani ko‘rib uni tan olishda cherkovlardan alohida
hushyorlikni talab qildilar. Insonparvarlik va ma’rifat davrida mutafakkirlar yana
charxlanadi.
Albatta, hayotni osonlikcha boshdan kechirganlarning hasadini engish, “omadli”
deb atash juda qiyin. Shuning uchun, umuman hasad qilmaslik mumkin emas. Lekin
nafaqat axloqiy va axloqiy me
’
yorlar nuqtai nazaridan, balki bu tuy
g‘
u, hissiyotlarning
samarasizligi nuqtai nazaridan ham doimo hasad qilish not
o‘g‘
ri. Ma
’
lumki, ezilgan his
–
tuyg
‘
ular halokatli. Boshqa odamga hasad, uning yutuqlari va yutuqlari, odamlar
o‘
z
salohiyatini, yutuqlari va imkoniyatlarini qadrsizlantiradi… Agar biz faqat vaqti –
vaqti
bilan, epizodik tarzda namoyon b
o‘
ladigan hasad haqida gapiradigan b
o‘
lsak, unda
bunday hasad, albatta, halokatli emas.
Misol uchun:
qiz d
o‘
sti bilan uchrashdi va u ozib
ketganini k
o‘
rdi. Qizimiz ham anchadan beri ozishni xohlardi, lekin u bu ishni bajara
olmadi. U hali ham dangasa edi, sport zaliga borishni kechiktirdi va hokazo. Va d
o‘
stini
k
o‘
rganida, u shunday deb
o‘yladi: “Ma’
lum b
o‘
lishicha, Svetkaning irodasi bor, lekin men
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
300
unday emasmi?” Natijada –
hasad uni harakatga undaydi
–
shunga qaramay, qiz sport
zaliga yoziladi va dietaga qat
’
iy rioya qila boshlaydi. Misol tariqasida oladigan b
o‘
lsak
bizning muhandis ham sinab k
o‘
rishga qaror qildi va odatdagi ish y
o‘
nalishini
o‘
zgartirib,
hamkasbidan ustun keldi. Uning rivojlanishi umumiy Evropa musobaqasiga yuborildi va
uning mukofoti hamkasbiga berilganidan oshib ketdi. Albatta, ishlar har doim ham yaxshi
ketavermaydi. Ammo, aslida, ichki salohiyati va
o‘
ziga ishonchi yuqori b
o‘
lgan odamlar
uchun hasadning epizodik namoyon b
o‘
lishi ularni yangi yutuqlarga undagan vaziyatlarni
kuzatish mumkin. Bu yuqorida keltirilgan fikrlar hammasi hasad xissini insonga tasiri
misol tariqasida keltirib
o‘
tilgan. Biz endi bugungi ilmiy ishimizda har bir oilada
farzandlar
o‘
rtasidagi kelishmovchiliklar hasad xissi orqali kelib chiqishini va korreksiya
qilish tamoillarini
o‘
rganamiz. Bu muammolar hozirgi davrda dolzarb hisoblanib, bir
qancha tadqiqotchi olimlar va professorlar tomonidan
o‘
rganilinib kelinmoqda.
MAQSAD VA UNI ASOSLASH
Hasad kuzatiladigan yoshlar
o‘
rtasida korreksion ishlarni amalga oshirish, ular
o‘
rtasidagi munosabatni ijobiylashtirish asosiy maqsadlardan biri hisoblanadi. Biz
bugungi ilmiy faoliyatimizda har bir hududlarda oilalardagi farzandlarning xasad yoki
havas hissining qay darajada shakllanganligini
o‘
rganamiz. Biz bu tadqiqotlarni amalga
oshirishda hasadni keltirib chiqaruvchi sabablarini bilishimiz kerak.
G‘
arb faylasuflari
qarashlarida hasadning bir necha sabablari bor.
G‘
arb ulamolari mazkur sabablarni
oʻrganib chiqib, asosiylari oltita ekanini ta’kidlaganlar. Ularni qisqacha oʻrganib chi
qamiz:
1.
Dushmanlik va yomon koʻrish. Bu, hasadning eng kuchli sabablaridan biridir.
Ikki kishi biror sababga koʻra urishib qolishlari va oralarida kelishmovchilik chiqib bir
-
birini yoqtirmay qolishlari mumkin.
G‘azabi chiqqan odam oʻzining dushmaniga nis
batan
qalbida kek saqlab qolsa, u hasadga aylanadi. Dushmaniga oʻzi etkaza olmagan zararni
zamondan kuta boshlaydi. Agar dushmaniga biror yomonlik etsa, xursand boʻladi va
Alloh taoloning Oʻzi menga yomonlik qilgani uchun uni jazoladi, deydi. Mabodo
dushmaniga ne
’mat etsa, uning maqsadiga teskari boʻlgani uchun xafa boʻladi. Hasadi
yana ham ziyoda boʻladi. Mazkur ne’matning yomon koʻrgan odamidan ketishini istaydi
va shu maqsadda ish ham olib boradi. 2. Koʻra olmaslik. Ba’
zi odamlarda boshqaning
oʻzidan ustun boʻlishini koʻra olmaslik odati boʻladi. Ana shu narsa ham hasadning
sabablaridan biridir. Odatda, birovni oʻzidan past sanab, uni odam oʻrnida koʻrmay,
nazar-
pisand qilmay yurgan kimsa shunday boʻladi. Doimo oʻsha odam unga qaram
boʻlishini va yalinib
turishini istaydi. Birdan, qarasa, haligi odamga ne
’
mat etibdi.
Hasadchining xayoli boshidan uchadi. Oʻzini qoʻygani joy topa olmay qoladi. Hasadi oʻzini
koʻrsatadi. 3. Kibr. Mutakabbir odamlar oʻzidan past sanalgan kishilarni doimo masxara
qilib, yerga ur
ib, oldilarida maqtanib, sal narsaga kerilib yurgan boʻladilar. Shuning uchun
ulardan past odamlarga ne
’mat etganiga chiday olmay, hasad qilishga oʻtadilar.
4. Maqsadiga erisholmay qolishdan qoʻrqish. Bu holat bir maqsadga erishish uchun
harakat qilayotga
n shaxslar orasida boʻladi. Ulardan biri koʻzlangan maqsadga erishish
yoʻlida ne’matga sazovor boʻlsa, boshqasi hasad qiladi. Qoʻpolroq misol keltiradigan
boʻlsak, xuddi kundoshlarga oʻxshagan boʻladi. 5. shuhratparastlik. Bunga ma’
lum bir
sohada tengi yoʻq boʻlishni orzu qilgan shuhratparast kimsa misol boʻladi. Agar unga
dunyoning narigi burchida senga teng keladigan odam chiqibdi, deyilsa, oʻshaning yoʻq
boʻlishini orzu qiladi. 6. Odamlarga yaxshilikni ravo koʻrmaydigan tabiati buzuq shaxs
hasadchi boʻladi. Oʻziga hech aloqasi boʻlmasa ham, birovga ne’mat etishini koʻrolmaydi.
Oʻz
-
oʻzidan hasad qilaveradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
301
Hasad fenomeni uch darajada namoyon b
o‘
ladi va xuddi shu tarzda
o‘
z-
o‘
zini
hurmat qilish va shaxsning xulq-atvoriga ta
’
sir qiladi:
–
Ong darajasi
–
past pozitsiyani bilish, oddiy qabul qilinishi mumkin va o
g‘
ir
noqulaylik tu
g‘
dirmaydi;
–
Hissiy tajriba darajasi
–
bunday vaziyat tufayli bezovtalanish,
g‘
azablanish yoki
g‘
azablanish, avto
–
tajovuz, pastlik hissi, ma
g‘
rurlikning buzilishi va taqdirning
adolatsizligi mumkin;
–
Haqiqiy xatti
–
harakatlar darajasi
–
bu vayron qilish, hasad ob
’
ektini y
o‘
q qilish.
Hasadg
o‘
ylik ob
’
ektini hasadg
o‘
ylar uchun muammo tu
g‘
dirganlikda ayblash mumkin
b
o‘
lgani kabi, tajovuz ham aniq mavzuga qaratilgan. Bu darajada hasad xatti
–
harakatlarning etakchi motiviga aylanadi.
–
Hasad hissi sizni boshqa narsadan kamchilik izlashga majbur qiladi.
–
Odam qanchalik hasad qilsa, shunchalik
o‘
z ojizligiga, boshqalarda bor narsani
ololmasligiga ishonadi.
–
Hasadning namoyon b
o‘
lishini bizning egoning qandaydir
o‘
yinlari deb hisoblash
mumkin, agar u boshqa odam qandaydir tarzda bizni va boshqa odamning yutuqlarini
chetlab
o‘
tsa, buzilgan deb
o‘
ylaymiz.
–
Taqqoslashlar, shundan so‘ng o‘zlarining pastligi, qadrsizligi, o‘tkazib yuborilgan
imkoniyatlar va umumiy adolatsizlik hissi paydo bo‘ladi. O‘zining benuqsonligini saqlab
qolish istagi, muvaffaqiyatsizlikni o‘zini ko‘rishdan qo‘rqish, odam boshqalardan, ayniqsa,
hasad qilganlardan kamchilik qidira boshlaydi.
“Hasad bu boshqa odamlarning yutuqlari,
muvafaqqiyatlariga, axloqiy-
ma’naviy qarashlariga nisbatan “dushmanlarcha”, yoqtirmagan
holda munosabat bildirishdir”. Hasad shaxsga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Hasadgo‘yda xavotirlik,
sirlilik, to‘liqsizlik kompleksid
an iztirobga tushush, norozilik kabi xususiyatlar namoyon
bo‘ladi. Bunda har ikki tomon –
hasad qilayotganva hasad qilinayotgan shaxslar ham jabr
ko‘radi. Sub’ekt ijtimoiy hayotidagi hasad muammosiga e’tiborimizni qaratar ekanmiz, hasad
nafaqat o‘zganing hayotini, balki o‘zining hayotini buzadi.
Sababi hasadg
o‘
y shaxslilik darajasida ma
’
lum destruktsiyalarni boshdan kechirib,
unga
o‘
zini-
o‘
zi rivojlantirishda real yutuqlarga erishishda halaqit beradi.
Shunday qilib, hasadni uch darajada namoyon b
o‘
ladigan fenomen sifatida k
o‘
rib chiqish
mumkin: ong darajasida
–
o‘
zining quyiholatdagi darajasini anglash, hissiy kechinma
darajasida bunday holatdan dar
g‘
azab b
o‘
lish va alam qilish, real xulq-atvor darajasida
hasad predmetini y
o‘
qotish, buzishda namoyon b
o‘
ladi.
G‘
arb madaniyatida hasad tushunchasini tushunish uning islom ta
’
limotidagi
ahamiyati va ahamiyatini tan olishni
o‘
z ichiga oladi. Hasad eng katta gunohlardan biri
hisoblangan hasadga ishora qiladi. Islom ulamolariga k
o‘
ra, Hasad
o‘
z ne
’
matlaridan
norozilik va boshqalarning ne
’
matlaridan mahrum b
o‘
lishini k
o‘
rish istagidan kelib
chiqadi. Bu shaxs va jamiyat darajasida b
o‘
linish, adolatsizlik va ma
’
naviy tanazzulga olib
kelishi kabi salbiy oqibatlarga olib keladi (Iqbol, 2008). Hasadga qarshi kurashish uchun
Islom
o‘
z ne
’
matlariga shukr qilishni, boshqalarga hamdard b
o‘
lishni va bu halokatli
xislatdan Allohdan panoh s
o‘
rab duolar bilan panoh s
o‘
rashni da
’vat etadi. “Hasad” islom
ilohiyotidagi atama b
o‘
lib, boshqalarning ne
’
matlari va muvaffaqiyatlariga nisbatan
salbiy his-tuy
g‘
ular bilan birga kelgan Hasad yoki Hasadni anglatadi. Bu jamoalar ichida
zarar va nizolarga olib kelishi mumkin b
o‘
lgan halokatli tuy
g‘
u hisoblanadi.
ILMIY MUAMMONING TAVSIFI VA YECHIMI
Hozirgi vaqtda dunyoviy bilimlarni egallagan har bir oila a
’
zolarida mafkuraviy
ongning t
o‘
laqonli shakllarini k
o‘
rishimiz mumkin. Shundey ekan har jamiyatda s
o‘
glom
raqobat tufayli shaxslar yuksalib kelmoqda, lekin jamiyat ichida hasad kabi salbiy xislatga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
302
ega odamlar ham hozirda k
o‘
plab uchramoqda. Biz bu kabi salbiy xislarni
o‘
rganilib,
korreksiya qiluvchi tashviqiy choralarni ishlab chiqilmoqda
.
Hasadning choraviy davosi:
Ma
’lumki, hasad eng ogʻir qalb xastaliklaridan biridir. Bu kabi xastaliklarini faqatgina ilm
va amalni kuchaytirgan holda davolash mumkin.
Hasadni ilm bilan davolash quyidagicha: Avvalo, har bir kishi hasad oʻzining dinu
dunyosiga zarar ekanini yaxshi anglab etmogʻi lozim. Shu bilan birga, u hasad qilingan
odamning na diniga va na dunyosiga zarar yetkaza olmasligini ham tushunishi kerak.
Balki uning hasadidan dushmani foyda oladi. Agar oxiratga va undagi hisob-kitobga
iymonni bir tarafga qoʻyib turib, aql yuzasidan ish tutganda ham, hasadga oʻrin yoʻq.
Chunki hasadchi oʻz hasadi tufayli ich
-ichini eydi, qalbi dard-
alamga toʻladi. Ammo biror
foyda koʻrmaydi.
Ne
’
mat hasad qilingan odamdan sizning hasadingiz tufayli zavolga uchramaydi.
Qanday qilib deysizmi? Unga ne
’matni Alloh taolo bergan va Allohning Oʻzi belgilagan
muddatgacha davom etadi. Birovning hasadi tufayli ne
’
mat tugab qolmaydi. Oxiratda
unga zarar etmasligi aniq. Chunki ne
’
mat etgani yoki sizning hasadingiz unga gunoh
boʻlib yozilmaydi. Balki hasadingiz sababli mazlum boʻlgani uchun foyda olishi ham
turgan gap. Bu dunyoda uning foyda olishi sizning jizg
ʻanak boʻlishingizdandir. Shu
sababdan odamlarning xursandchiligining yana biri dushmanining azob chekishi
hisoblanadi. Yuqorida zikr qilingan narsalarning barchasi hasadchi oʻziga oʻzi dushman
va dushmaniga doʻst ekanini koʻrsatadi. Bu xuddi dushmanini qa
tl qilish uchun tosh
otayotgan odamga oʻxshaydi. Birinchi toshni otganda dushmaniga tegmasdan oʻziga
qaytadi va oʻng koʻzini koʻr qiladi. Uning achchigʻi yana ham alanga olib, ikkinchi toshni
otadi. Ikkinchi toshi ham moʻljalga tegmay oʻziga qaytadi va chap koʻzini ham koʻr qiladi.
U gʻazab otiga minib uchinchi toshni otadi. Tosh qaytib kelib, oʻzining boshini yoradi.
Dushmani esa soppa-
sogʻ, kulib, uni tomosha qilib turadi.
shaxsning ta
’
sir etuvchi
omillarga b
o‘
lgan munosabatining
o‘
ziga xosligini ta
’
kidlaydigan shaxsning
o‘
ziga xos
xususiyatlarining haddan tashqari intensivligi (yoki kuchayishi) yoki aniq vaziyat...
Masalan, tashvish odatiy namoyon b
o‘
lish darajasidagi xarakterli xususiyat sifatida,
g‘
ayrioddiy vaziyatlarga tushib qolgan k
o‘
pchilik odamlarning xatti-harakatlarida aks
etadi. Ammo agar tashvish shaxsning xarakterini ta
’
kidlash xususiyatlariga ega b
o‘
lsa,
unda odamning xatti-harakati va harakatlari etarli darajada tashvish va asabiylikning
ustunligi bilan ajralib turadi. Xususiyatlarning bunday namoyon b
o‘
lishi, g
o‘
yo odatdagi
va patologiyaning chegarasida, ammo salbiy omillarga duch kelganda, ba
’
zi aksanlar
psixopatiyaga yoki odamning aqliy faoliyatidagi boshqa o
g‘
ishlarga aylanishi mumkin.
Olim A.E. Lichkoning fikriga k
o‘
ra, shu bilan birga, tanlangan zaiflik mavjud b
o‘
lib, u
ma
’
lum psixogen ta
’
sirlarga tegishli (hatto yaxshi va yuqori qarshilik holatlarida ham).
Qur
’
oni karim va hadisi shariflarda hasadning bu turidan qaytarilgan. Zero, bunday illat
odamni yomon y
o‘
llarga boshlaydi. Qalbida hasad illati bor kimsa harom y
o‘
llar bilan
birovga ziyon yetkazishga, shu bilan “alami”dan chiqishga harakat qiladi. Kimdir
birovning hashamatli imoratiga yomon k
o‘
z bilan qaraydi, yana kimdir o
g‘
aynisining
chiroyli xotiniga k
o‘
z olaytiradi, uni taloq qilishini, haligi ayolni
o‘
ziniki qilib olishni
istaydi. Yoki mansab kursisiga
o‘
tirgan rahbarni q
o‘
l ostidagilar ichidan ba
’
zilar
k
o‘
rolmaydi, uning har bir ishidan, aytgan gapidan xato topadi, ostiga suv quyish payida
b
o‘
ladi. Hasadchilar ichida shunday toifalar ham bor. Ular birovga nasib etgan
yutuqlarning
o‘
zida ham b
o‘
lishini istaydi. Agar shunday muvaffaqiyatga erisholmasa,
haligi odam q
o‘
lidagi ne
’
matning y
o‘
q b
o‘
lishini istaydi. Shu bilan orada tafovut
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
303
b
o‘
lmasligini, ikkisi bir xil holatda, bir xil maqomda b
o‘lishini “ta’minlaydi”. Maqtalgan
hasad tilimizda havas deyiladi. Havas birovning yutu
g‘
iga yaxshi k
o‘
z bilan qarash,
uningdek muvaffaqiyatlarga erishish istagida b
o‘
lish,
o‘
zgalarga
g‘
ayrlik qilmaslikdir.
Bunday odam yaxshilik tarafdori b
o‘
ladi, ezgulikka erishishni istaydi.
Ushbularni tafakkur qilgan odamning qalbida hasad olovi soʻnishi turgan gap.
Hasadni amal bilan davolash quyidagicha:
Ya
’
ni har qanday bu holatni boshidan
o‘
tkazayotgan shaxslarda korreksion
y
o‘
llarni q
o‘
llashimiz maqsadga muvofiq. Misol uchun aka ukasida kuzatilayotgan
rivojlanishlar tufayli ota onasining unga nisbatan ko‘proq e’tiborini his qiladi. Hasadi
unga mutakabbirlik qilishni tavsiya qilmoqda, u unga sekinlik bilan salbiy tasir koʻrsatadi.
Hasad juda
keng tarqalgan kasallikdir. Undan ehtiyot bo‘lish kerak har doim. Inson,
avvalo, o‘zidan –
birovlarni hasad qilishdan ehtiyot bo‘lsin. Qolaversa, birovlarning
hasadidan ham ehtiyot bo‘lsin. Hasad nafs kasalliklaridan sanaladi. Hasad illatidan juda
oz kish
ilargina xolidirlar. Pastkash odam hasadining zahrini birovga sochadi, ichida ko‘ra
olmaslik olovi alanga olayotgani uchun qoni qaynaydi, ko‘ziga qon to‘ladi, birovlarning
yutug‘ini ko‘ra olmaydi. Karim inson esa qalbida hasad alomatini sezsa, uni yashirad
i,
dilini isloh qilish harakatida bo‘ladi. Ibn Javziy rahmatullohi alayh shunday degan: “Hasad
shunday narsaki, inson botini undan butkul xolos bo‘la olmaydi. Odam qalbida hasad
borligi bilan gunohga botmaydi, balki musulmon birodaridagi ne’matni yo‘q bo‘l
ishini
xohlashi bilan gunohkor bo‘ladi” (Manba: “At
-
tibbur ruhoniy libnil javziy”). Hasad qilish
loyga qorishtirilgandir. Odam bolasi borki, u bilan birga hasad ham dunyoga keladi.
Kimda-
kim ichidagi hasadni so‘z yoki amal bilan yuzaga chiqarmasa, hechqisi
yo‘q
(Manba: “Soydul xotir”). Shu o‘rinda aytish kerak, inson bolasi hasaddan xoli emas. Alloh
tarafidan tanlab olingan, maqomlari yuqori ko‘tarilgan anbiyolargina bundan
mustasnodirlar. Payg‘ambarlardan o‘zgalar hasadga nisbatan oshkor etuvchi yoki
yashi
ruvchidirlar. Hasadchilarning ham bir nechta darajasi bo‘ladi. Ba’zilarning hasadi
qalbini egallab oladi, ammo uning alomati tilida ko‘rinmaydi. Yana shunday kimsalar bor,
u ne’matga erishgan odam qarshisida o‘zini tutib tura olmaydi, g‘azabini jilovlay ol
maydi,
ko‘zini lo‘q qilib, suqlanib ne’matga qaraydi, tili bilan ne’matga erishgan odamni g‘iybat
qiladi. Xullas, hasad eng yomon illatlardan biridir. Mo‘min inson bunday qusurdan uzoq
yurishga, qalbini isloh qilishga harakat qiladi.
Salafi solihlardan koʻplari oʻzini gʻiybat qilgan shaxs haqida xabar eshitsa, unga
hadyalar yuborar edilar.
Hasad qilish tuyg‘usi har doim gunohga tenglashadi, chunki bu buzg‘unchi tabiatga
ega. Qalbingizdagi hasad bilan uni o‘rnini egallovchi havas hissining tezlik bilan
rivoj
lanishini o‘rganilishi kerak. Avvalo bu tuyg‘u sabablarini topishingiz kerak.
Ko‘pincha, hasadning sababi –
bu yutqazish qo‘rquv hissi, har kimdan yomonroqdir.
Ammo qo‘rquv noldan chiqmaydi. Odam o‘zini yoqtirmasa, o‘zining barcha mohiyatini
barcha afzalli
klari va kamchiliklari bilan qabul qilmasa, u atrofida bo‘lgan kishilardan
noloyiq deb hisoblaydigan narsalarni yashirishga harakat qiladi. Komplekslar atrof
muhitdagi odamlarning idealizatsiyasi natijasida paydo bo‘ladi. Natijada, inson o‘z
hayotini eng y
axshi narsalarga ega bo‘lish, yaxshiroq bo‘lish, yaxshiroq yashash istagiga
bag‘ishlaydi. Bularning hammasini har qanday inson taqqoslash bilan bajaradi va
bularning faoliyatidan qoniqish his qila olmaydi. Yaxshi va yomon hasad qilish
tushunchalari shartli
bo‘lib, farq faqat boshqalarga zarar keltirishi mumkinmi? Lekin
hasadgo‘y kishi uchun qanday hasadning unga zarar etkazishi muhim emas. Bunday
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
304
holda, qora hasadga qarshi eng yaxshi himoya qilish, o‘zingizni qabul qilishdir.
Yomonliklarni o‘zingizning eskizlaringiz bilan birga qabul qiling, o‘zingiz istagan darajada
ideal emasligini tan olishdan qo‘rqmang. Biror kishi o‘zining mohiyatini qabul qilgandan
so‘ng, unga ta’sir qilishdan qo‘rqib qoladi, kimdirdan yaxshiroq bo‘lish istagini qoldiradi.
Biror kishi
o‘zini yaxshi ko‘rsa, u hech qanday boylik uchun o‘z shaxsiyligining bir qismini
almashtirishni xohlamaydi va kimdir yaxshiroq bo‘lganini aks ettirmasdan o‘zini o‘zi
tashlamaydi. Aksincha, do‘stlaringiz va qarindoshlaringizning har qanday muvaffaqiyati
sam
imiy quvonchni keltirib, odamni baxtli qilishi mumkin bo‘ladi.
YAKUNIY QISM
Menimcha, hamma hasadning “oq” va “qora” ga bo‘
linishini eshitgan. Menimcha, bu
hissiyotlarning kuchi haqida emas, balki ular bilan konstruktiv yoki halokatli kurashish
qobiliyati haqida. “Qora” hasad
-bu biz hasad qiladigan odamga yoki
o‘
zimizga qaratilgan
buz
g‘unchi reaksiyalar haqidagi hikoya (“men yutqazdim” uslubidagi o‘
zini
o‘
zi tanqid
qilish). “Oq” –
shunga k
o‘
ra, konstruktiv. Bu hasad tuy
g‘
usidan biz yiqilmaymiz, aksincha,
maqsadlarimizga erishish y
o‘
lida
o‘
zimizni undan uzoqlashtiramiz. Agar shunday b
o‘
lsa,
hasad bizga qadriyatlarimizni tan olishga yordam beradi. Agar siz muvaffaqiyatning bir
turiga doimiy ravishda hasad qilsangiz, lekin bu sizning qadringiz b
o‘
lmasa, unda qanday
hasad borligini
o‘
rganish yaxshi mavzu. Va oqlanganmi. Misol uchun, odam mashhur
odamlarga hasad qiladi, lekin mashhur b
o‘
lish uning qiymati emas. Biz buning ortida
nima borligini tekshirganimizda, “mashhur = sevilgan” kognitiv buzilish odamda ishlaydi
va “sevilish” inson uchun qadrli bo‘
ladi. Va keyin biz hasad emas, balki sevish kerakligi
mavzusi bilan ishlaymiz.
Men har doim ham boshqasining muvaffaqiyati bizga
o‘
xshab k
o‘
rinmasligiga
e
’
tibor berishni muhim deb hisoblayman. Biz yana lu
g‘
atga qaraymiz: muvaffaqiyat
–
bu
belgilangan maqsadning eng yuqori yutu
g‘
i, faoliyat natijasi. Biz boshqasining
“muvaffaqiyatiga” hasad
qilganimizda, tekshirish yaxshi b
o‘
lardi: bu haqiqatan ham
muvaffaqiyatmi yoki bu shunchaki chiroyli rasmmi? Bu odam haqiqatan ham
o‘
sha
maqsadga intilganmi yoki u shu bilan tu
g‘
ilganmi? Yoki bu boshqa maqsadlarga
erishishning “tarafi”? Bu muvaffaqiyat un
ga nima qildi? Bunga kim yoki nima hissa
q
o‘
shdi? Masalan, ilgari ortiqcha vaznga ega b
o‘
lgan odamda vazn y
o‘
qotishga hasad.
Bunga hasad qilishdan oldin, oldingi va keyingi fotosuratlarni taqqoslab, quyidagi
fikrlarni aniqlang: bu odamning maqsadi ozish edi va u bunga qanday erishgan? Va
qanday qilib u
o‘
z yutu
g‘
ini saqlab qolishni rejalashtirmoqda? Ma
’
lum b
o‘
lishicha, odam
o
g‘
ir kasal, yoki tom ma
’noda zalda “o‘ldirilgan” yoki muntazam ravishda o‘
zini tozalovchi
h
o‘
qna qilib q
o‘
yadi. Bu hayotingizda takrorlamoqchi b
o‘
lgan narsaga
o‘
xshaydimi? Agar
siz boshqasining maqsadi va y
o‘
lini bilsangiz, maqsadlaringizni, kelib chiqishingizni va
shu natijaga erishmoqchi b
o‘
lgan y
o‘
llaringizni tekshiring. Endi his-tuy
g‘
ularingizni yana
bir bor tekshiring. Ehtimol, hasadning izi y
o‘
q edi yoki uning
o‘
rnini mutlaqo boshqa
tuy
g‘
ular egalladi.
Hasad hissining rivojlanishini kamaytirish orqali biz oiladagi siblinglarda
munosabatlar oqimini ijobiy tarafga
o‘
zgartiramiz. Shaxsda havas hissini
o‘
rganish
usullarini rivojlantirish va ushbu hisni susaytirishga y
o‘
naltirilgan ilmiy tadqiqotlar
dunyoning turlicha b
o‘
lgan omillari bilan qiyoslasak b
o‘
ladi. Hasad hissini empirik tadqiq
qilish orqali biz ularning nima sababdan kelib chiqishini
o‘
rganamiz. Har bir oilada
siblinglar
o‘
rtasida uchrab turadigan hasad hissini bir qancha omillar ta
’
sirida bartaraf
etish mumkin. Bularning barchasi shaxsning psixologik yetilishi va rivojlanishiga bo
g‘
liq
b
o‘
ladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
305
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
KarimovI. A. Barkamol avlod O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. Toshkent. 1997.
2.
Shoumarov G‘. B. “Oila psixologiyasi” –
T.: O‘quv qo‘llanma. Sharq nashriyoti, 2010.
3.
V. M. Karimova, “Oila psixologiyasi” Darslik –
T.: 2007.
4.
G‘
oziyevE.
G‘
. Psixologiya (Yosh davrlari psixologiyasi). T.,
O‘
qituvchi, 1994.
5.
Davletshin M. G., D
o‘
stmuxamedova Sh. A., T
o‘
ychiyeva.S. M., Mavlonov M.
–
Yosh
davrlari va pedagogik psixologiya. T.: TDPU, 2004 y.
6.
Baykunusova G.Y .”Ilmiy dissertatsiya” O‘
smitlik davridagi yoshlarda hasad hissi
paydo b
o‘
lishining psixologik omillari.Tosh 2019-y
7.
Адамян, Л. И. Саногенная рефлексия как фактор психологической
устойчивости личности: дис. ... канд. Психол. наук: 19.00.01 / Адамян Луиза
Игоревна. –
М., 2012. –
172 с.
8.
Адлер, А. Практика и теория индивидуальной психологии / А. Адлер. –
М.,
1993.
–
312 с.
9.
Азбука любви. Книга для родителей / А.Д. Кошелева. –
М.: Просвеще
-
ние,
1996.
–
134 с.
10.
Ананьев, Б.Г. О проблемах современного человекознания / Б. Г. Анань¬ев.
–
М., 1977. –
317 с.
