Изучение некоторых произведений Ибн Сины и Беруни в Узбекистане

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The study of some works by Ibn Sina and Beruni in
Uzbekistan

Javlonbek ABDURAHIMOV

1

Fergana State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received September 2024

Received in revised form

15 October 2024
Accepted 25 October 2024

Available online

25 December 2024

This article reveals the significance of some of the most

important books written by Abu Rayhan al-Biruni and Abu Ali

ibn Sina and preserved manuscripts, researched and published

by the scientific staff of the Abu Rayhan al-Biruni Institute of

Oriental Studies of the Uzbek Academy of Sciences, by
comparing them with other sources.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp

331-335

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

al-Beruni,

Ibn Sina,

Canons of Medicine,
Institute of Oriental Studies,

medicine,

manuscripts.

Ibn Sino va Beruniy qalamiga mansub ayrim asarlarning

O‘zbekistonda o‘rganilishi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

al-Beruniy,

Ibn Sino,

Tib qonunlari,

Sharqshunoslik instituti,
tibbiyot,

qo‘lyozmalar.

Ushbu maqola Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali ibn Sino

tomonidan yozilgan va hozirga qadar saqlanib qolgan qo‘lyozma

asarlarning O‘z FA Abu Rayhon Beruniy nomidagi

Sharqshunoslik instituti ilmiy xodimlari tomonidan tadqiq
qilingan va nashr etilgan kitoblarning muhim hisoblangan bir

qanchasini boshqa manbalar bilan solishtirish orqali ularning

ahamiyatini ochib berilgan.

1

PhD Student, Fergana State University. E-mail: abdurahimovjavlonbek11@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2024) / ISSN 2181-1415

332

Изучение некоторых произведений Ибн Сины и

Беруни в Узбекистане

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

аль

-

Беруни,

Ибн Сина,

Законы медицины,

Институт востоковедения,
медицина,

рукописи.

В

данной

статье

рассматривается

значимость

рукописных произведений, авторами которых являются

Абу Райхан Беруни и Абу Али ибн Сина, сохранившихся до
наших дней. Статья проводит сравнение этих рукописей с

другими ключевыми источниками, изученными и

опубликованными научными сотрудниками Института

востоковедения имени Абу Райхана Беруни Академии наук
Республики Узбекистан.

KIRISH

O‘rta asrlar Sharqning buyuk mutafakkir olimlari hisoblangan Abu Rayhon Beruniy

va Abu Ali ibn Sino tomonidam yaratilgan bir

qancha ilmiy yangilik va qo‘lyozmalar

hozirgi zamonaviy ilm-

fan yutuqlariga erishishimizning asosiy faktorlaridan biri bo‘lib

xizmat qilgan va ayrim sohalar hali ham o‘z ta’sirini saqlab turmoqda. Xususan, Ibn

Sinoning tib qonunlari kitobi hali hanuz tibbiyot xodimlari hamda keng xalq ommasi
tomonidan foydalanib kelinmoqda. Abu Rayhon Beruniy asarlari esa jahon tan olgan

olimlar tomonidan yaratilgan ko‘plab yangiliklarga asos bo‘lib xizmat qilgan va ba’zi
fanlar uchun dasturulamal bo‘lib xizmat qilmoqda.

Sh

u davrga qadar ko‘plab olimlar tomonidan Beruniy va Ibn Sino hamda ular

yaratgan qimmatli asarlari to‘g‘risida ko‘plab ma’lumotlar berilgan va ular ustida

anchagina tadqiqot ishlarini olib borishgan. Bunday tadqiqotlar butun dunyo bo‘ylab

amalga oshirilgan

bo‘lib, ularning aksariyati ingliz, rus, fransuz, nemis hamda turk

tillarida. Ushbu tadqiqotlardan qolishmagan holda O‘zbekistonlik sharqshunos olimlar

tomonidan ham bir qancha tadqiqotlar amalga oshirilgan va ayrim tadqiqotlar davom
etmoqda.

ASOSIY QISM

Buxorolik olim Abu Ali ibn Sino (980-

1037) asosan o‘zining meditsina va falsafa

sohasidagi asarlari bilan shuhrat qozongan . Ibn Sinoning hayoti va ilmiy ijodi to‘g‘risida

ma’lumotlar ko‘plab kitoblar va maqolalarda keltirilganli sababli ular to‘g‘risida y

ozishni

joiz deb topmadik va Sharqshunoslik instituti olimlari tomonidan tadqiq qilingan Ibn
Sino va Abu Rayhon Beruniyning kimyo, tibbiyot va dorishunoslik sohasiga oid asarlari

qo‘lyozmalari va ularning nashrlari to‘g‘risida ayrim ma’lumotlarni keltirdik

.

Ibn Sino haqiyqiy ensiklopedist olim sifatida o‘z davridagi fanlarning deyarlik

hammasi bilan muvoffaqiyatli

ravishda shug‘ullangan va ularga oid ilmiy asarlar

yaratgan. Turli manbalarda uning 450 dan ortiq asari qayd etilgan bo‘lsa ham, zamonlar
o‘tishi

bilan ularning ko‘pi yo‘qolib ketgan va bizgacha faqat 240 (ba’zi manbalarda 242)

tasi yetib kelgan. Shu 240 dan 80 tasi falsafa, ilohiyot va tasavvufga tegishli, 40 tasi
tabobatga oid, 19 tasi mantiqqa, 26 tasi psixologiyaga, 23 tasi tibbiyot imliga, 7 tasi
astronomiyaga, 1 tasi matematikaga, 1 tasi musiqaga, 2 tasi kimyoga, 9 tasi etikaga, 4 tasi

adabiyotga va 8 tasi boshqa olimlar bilan bo‘lgan ilmiy yozishmalarga bag‘ishlangan.

Mana shu asarlarni ayrimlari Sharqshunoslik instituti xodimlari tomonidan tadqiq

etildi va o‘zbek va rus tillariga tarjima qilinib, shu ikki tilda nashr etildi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2024) / ISSN 2181-1415

333

Ibn Sinoning tabobat fani sohasidagi xizmatlari beqiyosdir. U o‘z asarlarida eng

qadimgi fanlardan biri bo‘lgan meditsinaning o‘zidan oldingi ming yillik tarqqiyotiga

yak

un yasabgina qolmay, uni yangi yuqori bosqichga ko‘tardi, hatto bu fanning keyingi

asrlarda erishgan bir qancha yutuqlarini oldindan ko‘ra bildi. Olimning bizgacha yetib
kelgan tibbiy asarlaridan quyidagilarni ko‘rsatish mumkin.

I.

“Urjuza fi

-t-

tibb”. Ibn Sino tabobat ilmini o‘rganuvchilarga mo‘ljallangan darslik

sifatida tuzgan bu asarni she’r bilan yozgan. “Urjuza”ning o‘zbekcha qilingan tarjimasi

1972-yil Toshkentda bosilib chiqdi.

II.

“Al

-adviyat al-

qalbiya” (“Yurak dorilari”). Yurak kasalliklarini davolash o‘sha vaqtda

ham tabobat ilmining eng muhim masalalarida biri bo‘lganligi uchun Ibn Sino bu haqda
maxsus risola yozgan. Uning o‘zbekcha tarjimasi 1966

-yil Toshkentda nashr etilgan.

III.

“Kitob al

-qonun fi-t-

tibb” (“Tib qonunlari”) Ibn Sinoning

tabobatga oid eng yirik

shoh asari hisoblanadi. O‘z davrida meditsina mufassal qomusi hisoblangan bu asarning
inson sog‘ligi va kasalliklariga oid bo‘lgan barcha masalalar mantiqiy tartibda to‘la bayon
etilgan. “Qonun” 1012–

1023-yillar mobaynida yozilgan b

o‘lib, uning qo‘lyozma nusxalari

tezlik bilan tarqaladi.

Bu asar tezda Yevropaga ham yetib keladi. XII asrdayoq Kremonlik Gerard

(1114

–1187) “Qonun” ni arabchadan lotinchaga tarjima qiladi va shundan keyin Yevropa

universitetlarida meditsina fani Ibn Sino

asari bo‘yicha o‘qitila boshladi. “Qonun” o‘zining

asosiy qo‘llanma va darslik sifatidagi qiymatini 500 yildan ortiqroq vaqtgacha saqlab
qoladi. Birinchi bor u uyg‘onish davridagi gumanizm markazlaridan bo‘lgan Strasburg

shahrida 1473-yilda bosilib chiqadi. Umuman

“Qonun” 40 martadan ortiq to‘la holda

nashr etilgan.Ayrim qismlarining nashri esa son-sanoqsizdir.

Uning arabcha matni 1593-yilda Rimda nashr etilgan edi. Keyinchalik XIX asrda bir

necha bor qaytadan bosildi. “Qonun” ning ayrim qismlari ingliz, n

emis va fransuz tillariga

tarjima qilingan bo‘lsa ham, bu muhim asar keyingi vaqtlargacha hozirgi zamon tillarida
birontasiga to‘la holda tarjima qilinmagan edi. Bu qiyin va ma’sulyatli ishni o‘zbek

sharqshunoslari mediklar bilan hamkorlikda amalga oshirdi

lar: “Qonun”ning besh kitobi

o‘zbek va rus tillarida 1954–

61-yillar mobaynida Toshkentda nashr etildi.

“Tib qonunlari” ning birinchi kitobi uzoq va mashaqqatli mehnatlardan so‘ng

1954-yili nashr etildi. Ushbu kitobda meditsinaning umumiy nazariyasi, anatomiya
kasallliklarning kelib chiqish sabablari, kasallik alomatlari, davolashning umumiy

asoslari va sag‘liqni saqlash haqida bayon etilgan.

“Tib qonunlari” ni o‘zbek va rus tillariga tarjima qilinishi nafaqat ilmiy davrada

balki keng omma uchun ham juda mas

hhur va kerakli tarjimalardan bo‘lib qoladi. Ushbu

qo‘lyozmalarni tarjima va tahrir qilishda bevosita ishtirok etgan Ubaydulla Karimov
yangi tarjima qilingan “Qonun”ning qo‘lyozmasi tez sur’atlarda tugab qolganligi va
ko‘plab insonlar tomonidan ushbu kitobni so‘rab murojatlar tushayotganligini yozadi.

Bundan ko‘rinib turibdiki, “Tib qonunlari” nining birinchi qismi

tarjima qilinishi

fan tarixi bilan shug‘ullanuvchi olimlar, shifokorlar bilan bir qatorda keng xalq ommasini
ham o‘ziga qiziqtib qo‘ydi.

Buning sababi esa tibbiyot xodimlar insonlarni davolashda

undan foydalanishi va u asosida yangi tadqiqotlar olib borish tibbiy yangiliklarni yaratish

bo‘lsa, tarixchi olimlar uchun esa bu davr tibbiyoti, tarixi va dorishunosligi haqida ko‘plab
ma’lumotlar ega bilish hamda ulardan tarixni o‘qitishni rivojlantirishda foydalanish
bo‘lgani holda oddiy insonlaar esa o‘zlarining ayrim kasallilariga shifo topishni niyat

qilgan edilar.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2024) / ISSN 2181-1415

334

Oradan ko‘p vaqt o‘tmasdan “Qonun”ning ikkinchi kitobi ham 1956

-

yili o‘zbek va r

us

tillarida nashr etildi. Ikkinchi kitob farmakologiyaga bag‘ishlangan bo‘lib, kitobda

810 ta sodda dori (tabiatda tayyor holatda uchraydigan o‘simliklar, ildizlar va h.k.) larning

nomlari berilgan va bu nomlar alfabit tarzida

shakllantirilgan. Dori nomlariga qo‘shincha

tarzida esa ularning ta’rifi va qaysi kasalliklarga davo bo‘lishi ko‘rsatib berilgan.

1960-

yilining o‘zida “Qonun”ning uchinchi va to‘rtinchi kitobilari o‘zbek va rus

tillariga tarjima qilinib, keng jamoatchilikka taqdim etildi. Uchinchi kitob inson

organizmining har bir a’zosida bo‘ladigan kasallliklar, ularni aniqlash va davolash usullari
bayon qilingan bo‘lib, bu kitob hajmi jihatdan eng yirigi hisoblanadi. To‘rtinchi kitob esa
insonning biron bir a’zosiga xos bo‘lmagan, balki butun tanasida yuz berishi mumkin
bo‘lgan kasalliklarga bag‘ishlangan.

“Qonun”ning beshinchi kitobi esa 1961

-yili tarjima qilinib nashr etildi. Beshinchi

kitob murakkab dorilar va ularni tayyorlash to‘g‘risida.

“Qonun”ni tarjima qilish va

tarjimani tahlil qilishda Sharqshunoslik institutining ilmiy

xodimlari

–

filologiya fanlari kondidatlari A.K. Arends, Yu.N. Zavadovskiy, U.I. Karimov,

S. Mirzayev, M.A. Sale, shuningdek, A.

Rasulov va A. O‘rinboyevlar ishtirok etdi.

Al-Beruniy

–

Xorazmning buyuk allomasi, tarix, geografiya, filologiya, astronomiya,

matematika, geodeziya, mineralogiya, farmakologiya, geologiya va boshqa ko‘plab
fanlarda oid qomusiy asarlar muallifi. Beruniy O‘rta Sharqda ilk bora Yer Quyosh atrofida

aylanishi mumki

nligini aytib, Yerning aylana o‘lchamini aniqlagan. Beruniyni chinakam

o‘rta asrlar Sharqining ilm

-

fan qomusiy olimi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Amerikalik

tarixchi Dj.Sarton buyuk olim haqida: “Astronomiya va matematika, astrologiya va
jo‘g‘rofiya, antropo

logiya va etnografiya, arxeologiya va falsafa, botanika va minerologiya

uning buyuk nomisiz qashshoqlashib qolgan bo‘lardi” degan.

Abu Rayhon Beruniy qalamiga mansub bir qancha asarlar ham Sharqshunoslik

instituti xodimlari tomonidan tadqiq qilingan va qo‘lyozmalarning o‘zbekcha va ruscha

tarjimalari nashr etilgan. Beruniy qalamiga mansub va 1030-yili yozib tamomlangan

“Hindiston” nomli yirik asari “Tahqiq mo li

-l-

Hind min ma’quda maqbula fi

-l-aql av

marzula” (“Hindlarning aqlga sig‘adigan va sig‘maydgan ta’limotlarini aniqlash kitobi”)

A.B. Xalidov hamda Yu.N.

Zavadovskiy tomonidan o‘zbek va rus tillariga tarjima qilingan

va 1963-yili nashr etilgan.

Beruniyning yana bir asari “Geodeziya’’ ya’ni “Tahdid nihoyat al

-amoniya li tashidi

masofat al-

masokin” (“Tur

ar joylar orasidagi masofani tekshirish uchun joylarning oxirgi

chegaralarini aniqlash”) Toshkentda 1966

-yili P. G. Bulgakova tomonidan nashr etilgan.

Beruniyning dorishunoslikka bag‘ishlangan va mashhur “Saydana” asari “Kitob as

-

saydana fit tibb” (“Tabobatda dorishunoslik”) ham bor bo‘lib, asar qo‘lyozmasi 1927

-yili

Turkiyaning Bursa shahridagi kutubxonadan topilgan edi.

Ushbu qo‘lyozma asosida

Sharqshunoslik institutining bir guruh ilmiy xodimlari bevosita U. Karimov ishtirokida
uning ruscha izohli tarjimasini 1973-yili nashrdan chiqardilar. Keyinchalik ham ushbu
kitob bir necha bor qayta nashr etildi.

Beruniy qalamiga mansub yana bir asar “Mineralogiya” ya’ni “Kitob al

-Jamohir

fi-

Ma’rifat al

-

Javohir” (“Qimmatbaho javohirlar haqida bilimlar kitobi”) 2017

-yili

akademik A. Qayumov tarjimonligi ostida nashrdan chiqdi. Ushbu asar bundan bir qancha

vaqtlar oldin aniqrog‘i 1963

-yili A.M. Belenitskiy boshchiligida rus tiliga tarjima qilinib,

SSSR FA homiyligida nashr etilgan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

11 (2024) / ISSN 2181-1415

335

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R

O‘YXATI:

1.

Abu Rayhon Beruniy. Hindiston. Per. A. B. Xalidov, Yu. N. Zavadovskiy.

//Tanlangan asarlar, Tom II. Toshkent: Fan, 1963. // Qayta nashr: M.: Ladomir, 1995.

2.

Beruniy Abu Rayhon. Geodeziya. (Turar-

joylar o‘rtasidagi masofani aniqlash

uchun joylarning chegaralarini aniqlash). P. G. Bulgakova //Tanlangan asarlar, Tom III.
Toshkent: Fan, 1966.

3.

Beruniy Abu Rayhon. Meditsinada farmakognoziya. U. I. Karimov. // Tanlangan

asarlar, Tom III. Toshkent: Fan, 1987.

4.

Karimov U. Buyuk tabib. Toshkent oqshomi. 1978. 5-6-dekabr. B

–

3.

5.

Dorivor giyohlar qomusi. Guliston 1973. 8-son. B

–

26.

6.

Fan va turmush. 1960. 2-son. B

–

9.

7.

Karimov U. Eskislopedist // Toshkent oqshomi. 1978. 5-6-dekabr. B

–

3.

8.

https://arboblar.uz/uz/people/abu-rajkhan-beruni