Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
National-cultural features within the framework of the
concept of "hospitality"
Diyora SHAROFOVA
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
The linguistic system consists of several branches and these
series are based and connected with each other. One of the most
actual issues of modern linguistics is
–
concept. Nowadays, the
study of several concepts in linguistics became more important
than ever. The main semantic and lexical meaning of the
concept of “hospitality” in phraseological units has been
analyzed in this article. From this point of view, an idiomatical
analysis is important, the main essence of which is the
development of the general foundations of the theory of inter
language and intra language idioms, as well as the identification
of general and specific features of the national character within
the framework of phraseology.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
linguistic picture of the
world,
concept,
linguistics,
linguo-culturalism,
worldview,
consciousness,
thinking,
language,
culture,
nationality,
values,
thought,
proverbs.
“Mehmondo‘stlik” konseptining qo‘llanilish doirasidagi
milliy-madaniy xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Калит сўзлар:
olamning lisoniy manzarasi,
konsept,
tilshunoslik,
lingvokulturologiya,
dunyoqarash,
ong,
tafakkur,
til,
Ushbu maqolada frazeologik birliklardagi “mehmondo‘stlik”
tushunchasining asosiy
semantik va leksik ma’nosi tahlil
qilingan. Shu nuqtai nazardan qaraganda, idiomatik tahlil
muhim ahamiyatga ega bo‘lib, uning asosiy mohiyati tillararo va
til ichidagi idiomalar nazariyasining umumiy asoslarini ishlab
chiqish, shuningdek, milliy xususiyat
ning umumiy va o‘ziga xos
xususiyatlarini aniqlashdir.
1
Researcher, Samarkand State Institute of Foreign Languages.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
503
madaniyat,
milliylik,
qadriyatlar,
fikr,
maqollar.
Национально
-
культурные особенности в рамках
применения концепта «Гостеприимство»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
языковая картина мира,
концепт,
языкознание,
лингвокультурализм,
мировоззрение,
сознание,
мышление,
язык,
культура,
национальность,
ценности,
мысль,
пословицы.
Языковая система состоит из нескольких ветвей, и эти
ряды основаны и связаны друг с другом. Одним из
наиболее актуальных вопросов современного языкознания
является понятие. В настоящее время изучение ряда
понятий в лингвистике стало более важным, чем когда
-
либо. В статье проанализировано основное семантическое
и лексическое значение понятия «гостеприимство» во
фразеологизмах.
С
этой
точки
зрения
важен
идиоматический
анализ,
основная
суть
которого
заключается
в
разработке
общих
основ
теории
межъязыковых и внутриязыковых фразеологизмов, а
также выявлении общих и специфических черт
национального характера внутри рамки фразеологии.
KIRISH
Ingliz tilining tilshunoslik va madaniy muloqot kontekstida, “mehmondo‘stlik”
konsepti, ijtimoiy munosabatlarni kengaytirish va ijtimoiy tartibni saqlash kabi
ma’nolarda qo‘llaniladi. Xususan, “mehmondo‘stlik” konseptini tahlil qilish
jarayoni
zamirida etiketning ritual darajasi bilan qiyoslash turadi. Xonadon egalari mehmon
tashrif buyurganda xursandchilik bilan, xushmuomalalik, ochiqyuz bilan mehmonni turli
noz
–
ne’matlar bilan siylashda saxiy bo‘lgan holda tashkillashtirilishi talab
etiladi.
Asosiy qism.
“Mehmondo‘stlik” konseptining ingliz frazeologik va parameologik
xususiyatlarini tahlil qilish natijasida “mehmondo‘stlik” konsepti bilan bog‘liq bo‘lgan bir
necha tematik guruhlarni aniqlashimizga sabab bo‘ldi. Ingliz tilida ular q
uyidagicha
beriladi:
“please, do me the honour so good as to enter the house you are most welcome”,
“marhamat uyga kiring, sizning
xonadonimizga tashrifingizdan boshimiz ko‘kka yetdi”,
“with open arms” “quchoq ochib kutib olmoq”, “hospitality is one of form of worship”,
“mehmondo‘stlik ulug‘ qadriyatlardandir.”
Mehmondo‘stlik haqida maqollar va hikmatli so‘zlar, ma’lum xalqqa xos bo‘lgan
urf-
odatlar, qadriyatlarni ochib beradi, Ingliz tilida mavjud mehmondo‘stlik konsepti
Ingliz madaniyatida mehmon va mezbo
n o‘rtasidagi
muloqot etiketi asosiy tamoyil
sifatida qanday e’tibor qilinishini ko‘rsatadi.
Kognitiv tilshunoslik va lingvokulturologiya zamonaviy tilshunoslikda
antropotsentrik paradigma asosida paydo bo‘lgan va faol tadqiqot sohalarini ifodalovchi
ikki
ta ilmiy yo‘nalishdir. Ushbu yo‘nalishlarda tafakkur va til o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirning
madaniy jihatlariga alohida e’tibor qaratiladi, ular til ifodalarida aks etadi. Inson borliqda
mavjud obyektlar va hodisalarni lingvistik shakllar, shu jumladan u yashaydigan
geografik muhit, jamiyatning shakli, tarixi, an’analari va turmush tarzi orqali izohlaydi va
ifodalaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
504
Til madaniyati doirasida o‘rganilgan tilning frazeologik zaxirasi milliy mentalitet
va madaniyat to‘g‘risida qimmatli madaniy ma’lumotlarning
muhim manbasini anglatadi.
Frazeologik burilishlar, tadqiqot obyekti sifatida, ma’lum til elementlari, shuningdek
ifoda va mazmun bilan bog‘liqdir. Zamonaviy tilshunoslikda frazeologik daraja
tushunchasi tor va keng ma’noda barqaror iboralar bilan bog‘liq
atamalarning turli xil
talqinlari va ta’riflarini o‘z ichiga oladi.
Insonning dunyo bilan o‘zaro munosabati natijasida, uning dunyo haqidagi
g‘oyalari, dunyoning ma’lum bir modeli
–
falsafiy va lingvistik adabiyotlarda olamning
tasviri deb nomlangan tushuncha shakllanadi. Olam tasviri inson mavjudligini
tavsiflovchi asosiy tushunchalardan biridir.
Tushuncha tilshunoslikning
asosiy kategoriyalaridan biri bo‘lib, shaxsning
dunyoqarashini
shakllantirish va ma’lumotlar almashish jarayonida ishtirok etadi,
shun
ing sababli maqol va uning o‘ziga xos xususiyatlarini
o‘rganish har doimgidan ko‘ra
dolzarb masalaga aylanib ulgurdi, natijada maqol va uning tarkibiy qismini o‘rganish
bo‘yicha bir qator ilmiy ishlar yaratildi. Til madaniyatning
subyekti sifatida qaralar ekan,
ushbu maqolada biz o‘zbek xalqining lisoniy ongida muhim o‘rin tutadigan o‘zbek xalq
maqollarini qamrab olgan tilning “madaniy” qatlamini o‘rganamiz.
O‘zbek maqol va matallarida “mehmondo‘stlik” tushunchasining lingvistik ifodasi
ushbu tushunchaga ya
qin bo‘lgan boshqa atamalar orqali shakllangan qolip sifatida
tasvirlanishi mumkin. Bunda, bu tushunchalar qisman “mehmondo‘stlik” bilan sinonim
bo‘lgan ma’nolarni o‘z ichiga oladi.
Maqollar folklorshunoslikning asosiy janrlaridan bo‘lib, ularni hozirgi za
monaviy
tilshunoslikning asosiy qismi bo‘lishga ulgurgan lingvokulturologiyada o‘rganish dolzarb
va davr talabiga aylanib ulgurdi deb hisoblaymiz. Pragmatik jihatdan maqollar turli
vazifalarni bajarishi mumkin: tanbeh berish, undash, yupatish, tarbiyalash, ogohlantirish,
yaxshilik sari undash, kesatish va h.k. Maqollar o‘zida har bir xalqqa tegishli bo‘lgan
o‘ziga xos madaniyat, etnos, tarixini ifodalab, mana shu jihati bilan aynan
lingvokulturologiyada o‘rganilishi muhimdir.
O‘zbek xalqi madaniyatning o‘z
iga xos jihatlarini namoyon etuvchi konseptlardan
biri bu
–
mehmondo‘stlikdir. Keling endi ushbu konseptni tilshunoslikning bir qatlami
bo‘lgan frazeologiyada qo‘llanish doirasini ko‘rib, tahlil qilib chiqsak.
“Mehmondo‘stlik”
termini “O‘zbek tilining izohli lug‘ati”da quyidagicha izohlanadi.
Ingliz va o‘zbek tillaridagi maqollarni aniqlangan turkum va kichik toifalar bo‘yicha
qiyosiy tahlil qilish ushbu madaniyatlarda mehmondo‘stlik fenomenining umumiyliklari
va farqlarini aniqlash imkonini berdi. Masalan,
“salomlashish” kichik toifasida do‘stona
muhit yaratishga intilish har ikkala madaniyatda ham o‘xshash bo‘lsa
-da, salomlashish
odob-axloq qoidalari va iboralari turlicha ekanligi kuzatiladi. Quyida ingliz tilida mavjud
frazeologik materiallarda “mehmondo‘stlik” konseptining tahlili orqali ikki tilda mavjud
o‘xshashlik va farqli jihatlarni ko‘rib chiqamiz:
1.
“True hospitality consists of giving the best of yourself to your guests.”
–
Eleanor
Roosevelt
–
“Haqiqiy mehmondo‘stlik mehmonlarga eng
yaxshisini
ulashishdir”.
Ingliz tilida ifodalanayotgan yuqoridagi frazeologik materialda ingliz xalqiga xos
xususiyat ya’ni mehmonga eng yaxshisini ulashish, ularni qadrlash naqadar muhimligi
o‘zbek xalqiga ham xos ekanligi ushbu ikki til o‘rtasida o‘xshashliklarni ko‘rish mumkin.
2.
“Hospitality should have no other nature than love.”
–
Henrietta Mears
“Mehmondo‘stlikning mehr
-
muhabbatdan boshqa tabiati bo‘lmasligi kerak”.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
505
Keyingi misolda konsepti orqali “mehmondo‘stlik” ijobiy mazmunda mehr
muhabbat u
lashish, ya’ni mehmonni kutib olish jarayoni “mehr
-
muhabbat” dan iborat
bo‘lishi kerakligi bilan tavsiflanmoqda.
Xuddi shu xususiyat o‘zbek tilida mavjud maqollarda ham mehmondo‘stlik
konseptini ifodalanishini ko‘rish mumkin.
3.
“Hospitality means primaril
y the creation of free space where the stranger can
enter and become a friend instead of an enemy. Hospitality is not to change people, but to
offer them space where change can take place. It is not to bring men and women over to our
side, but to offer fre
edom not disturbed by dividing lines.”
–
Henri J.M. Nouwen
“Mehmondo‘stlik, birinchi navbatda, begona odam kirib, dushman emas balki do‘st
bo‘lishi mumkin bo‘lgan kishiga joy berish demakdir. Mehmondo‘stlik odamlarni
o‘zgartirish emas, balki ularga o‘zgarish bo‘lishi mumkin bo‘lgan joy taklif qilishdir.
Bu erkaklar va ayollarni bizning yonimizga olib kelish uchun emas, balki ajratishlardan
xoli erkinlikni taklif qilishdir.
–
Anri J.M. Nouven.
Yuqoridagi frazeologik materialda “mehmondo‘stlik” konsepti bir
necha jihati bilan
yoritilgan, mehmon har doim ham mezbonga oldindan tanish bo‘lgan kishi emas, balki
xonadonga tashrif buyurgan notanish inson ham nazarda tutilishini, ularga har doim
bo‘sh joy taklif qilish lozimligi, ularni o‘z holicha qabul qilish kera
kligi, bu jarayonda eng
muhimi gender jihatdan ayol va erkak teng ekanligi ifodalangan.
Ingliz va oʻzbek tillarining turli til oilalariga mansubligi, lingvistik va madaniy
tillardan tubdan farq qilishi uning mehmondoʻstlikni ifodalovchi frazeologik birlikl
arida
ham yaqqol koʻrinadi.
O‘zbek xalqi qadimdan mehmondo‘st bo‘lgan, shuning uchun ham
mehmondo‘stlik haqidagi parema va maqollar juda ko‘p.
Madaniy aloqalar natijasida shakllangan frazeologik birliklarning aksariyati
boshqa tillardan olingan iboralar hi
soblanadi. Bu jarayonni aniq ko‘rsatib beruvchi
misollar sifatida yuqoridagi misollarni keltirishimiz mumkin. Bugungi kunda
frazeologiyaning lingvomadaniy tahlili va tadqiqi sohaning eng dolzarb va bahsli
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
Frazeologik birliklarning milliy-
madaniy o‘ziga xosliklarini aniqlash, ularning
o‘xshashlik va farqlarini ko‘rsatish, kelib chiqishi va etimologiyasini chuqur o‘rganish
muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbek tilining etimologik tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, bu
til mehmondo
‘stlikni ifodalovchi frazeologik birliklarga eng boy bo‘lib, ushbu sohaga
alohida e’tibor qaratilgan.
XULOSA
Frazeologiya tilshunoslikning bir qismi sifatida hali to‘laligicha tadqiq etilmagan,
keng ko‘lamli leksik maydonni egallagan, semantik va
sintaktik jihatdan murakkab
shaklga ega bo‘lgan, tarjima jarayonida esa o‘ziga xos yondashuvni talab qiladigan, hali
ham bir qator chuqur izlanishlarni talab qiluvchi sohadir.
Frazeologiya sohasi tilning nisbatan yangi bo‘limlaridan biri bo‘lib, bugungi ku
nda
uning asosiy qismi sifatida qaraladigan frazeologik birliklar ko‘plab izlanish va
tadqiqotlarning obyekti bo‘lib xizmat qilmoqda. Xususan, kognitiv lingvistika fanida
frazeologik birliklar orqali konseptlar, lingvomadaniy tushunchalar, nutqiy vositalarning
tadqiq etilayotganini ko‘rishimiz mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Mamatov A.E.- Zamonaviy lingvistika-
Toshkent.: “Noshir” nashriyoti, 2019.
2.
Mahmudov N.
–
Tilning mukammal tadqiqi yo‘llarini izlab…//O‘zbek tili va
adabiyoti.
–
Toshkent, 2012
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
506
3.
Maslova V.A. Lingvokulturologiya: Ucheb.posobiye.-M: Academia, 2001.
4.
Lixachev D.S.-Konseptosferaz russkogo yazika/ seriya literature i yazika.
T.52_M, 1993.
5.
Safarov Sh.S. Kognitiv tilshunoslik. Jizzax: Sangzor, 2006.
6.
Yusupov O‘.Q. –Ma’no, tushuncha, ko
nsept va lingvokulturologiya atamalari
xususida- Toshkent 2011
7.
Maslova V.A. -Kognitivnaya lingvistika -
МинскТетраСистемс
2004,47.256.
