Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Principles of integration of education, science and
production
Asel KURBANBAYEVA
1
Nukus Mining Institute under the Navoi State Mining and Technology University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 15 December 2024
Available online
25 January 2025
This article demonstrates that the problem of integrating
education, science, and production into pedagogical practice is
addressed both through the content of education and at the
institutional level, as reflected by evolving forms of social
partnership. In the course of defining the theoretical and
methodological foundations of this integration, the article
clarifies the essence and underlying principles of integration
processes in education. It also examines the creation of a unified
educational space that operates in partnership with production
and science.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
education,
science,
production,
competence,
methodology,
integration,
gnostic,
constructive,
organizational,
communicative.
Ta
’
lim, fan va ishlab chiqarish integratsiyasi tamoyillari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ta
’
lim,
fan,
ishlab chiqarish,
kompetensiya,
metodologiya,
integratsiya,
gnostik,
konstruktiv,
tashkiliy,
kommunikativ.
Maqolada shuni k
o‘
rsatdiki, ta
’
lim, fan va ishlab chiqarishni
pedagogik amaliyotga integratsiyalash muammosi ta
’
lim
mazmuni darajasida ham, ijtimoiy sheriklikning
o‘
zgaruvchan
shakllari bilan tavsiflangan institutsional darajada ham hal
qilinadi. Ta
’
lim, fan va ishlab chiqarish integratsiyasining
nazariy va uslubiy asoslarini aniqlash jarayonida ta
’
limdagi
integratsiya jarayonlarining mohiyati va qonuniyatlari ochib
berildi, ishlab chiqarish va fan bilan ittifoqda yagona ta
’
lim
makonini yaratishi aniqlashtirilgan.
1
PhD, Associate Professor, Head of the Correspondence Department, Nukus Mining Institute under the Navoi State
Mining and Technology University. E-mail: kurbanbaevaasel1980@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
330
Принципы
интеграции
образования,
науки
и
производства
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
образование,
наука,
производство,
компетентность,
методология,
интеграция,
гностический,
конструктивный,
организационный,
коммуникативный.
В статье показано, что проблема интеграции
образования, науки и производства в педагогическую
практику решается как на уровне содержания образования,
так и на институциональном уровне, характеризующемся
изменением форм социального партнерства. В процессе
определения
теоретико
-
методологических
основ
интеграции образования, науки и производства были
раскрыты сущность и закономерности интеграционных
процессов в образовании, уточнены вопросы создания
единого образовательного пространства в союзе с
производством и наукой.
Bugungi kunda hech bir tadqiqotchi tabiiy va ijtimoiy voqelikni falsafiy
tushunmasdan ilm-fanni rivojlantirish mumkin emasligiga shubha qilmaydi. Ayni paytda
prinsip maxsus gnoseologik hodisa sifatida tabiiy va ijtimoiy voqelikni falsafiy
tushunishda alohida o
‘
rin tutadi. Tadqiqotning vazifalaridan biri umumiy va pedagogik
tamoyillar asosida ta
’
lim, fan va ishlab chiqarish integratsiyasi konsepsiyasini ishlab
chiqishdan iborat. Ushbu muammoni hal qilish uchun ta
’
lim, fan va ishlab chiqarishni
integratsiyalashuviga zamonaviy ilmiy yondashuvlarni tavsiflash kerak. Metodologik
yondashuv
–
bu fandagi raqobatdosh (yoki tarixiy jihatdan bir-birini almashtiruvchi)
strategiya va dasturlarni tavsiflovchi bilish yoki amaliyotdagi paradigmatik, sintagmatik,
pragmatik tuzilmalar va mexanizmlar majmuasidir.
Bizning fikrimizcha, ta
’
lim, fan va ishlab chiqarish integratsiyasining nazariy-
metodik asoslarini quyidagi zamonaviy ilmiy yondashuvlar bilan aniqlash mumkin:
tizimli, mazmun-tarkibiy, gnostik, faoliyatga asoslangan, tabaqalashtirilgan, akmeologik,
kompetensiyaga asoslangan, aksiologik, va shaxsiyatga yo
‘
naltirilgan. Keling, ushbu
yondashuvlarning ba
’
zilarini batafsil ko
‘
rib chiqaylik. Tizimli yondashuv faoliyatni tizim
sifatida o
‘
rganishga qaratilgan, ya
’
ni ma
’
lum bir yaxlitlik, ya
’
ni komponentlar yig
‘
indisi
bo
‘
lib, ularning o
‘
zaro ta
’
siri uni tashkil etuvchi qismlar sifatlarining mexanik yig
‘
indisi
bo
‘
lmagan yangi, integral (foydalanuvchi) sifatlarni hosil qiladi.
Har qanday tizim, bir tomondan, u bilan turli aloqa va munosabatlarga ega bo
‘
lgan
yuqori tartibli tizimning bir qismi bo
‘
lsa, ikkinchi tomondan, u quyi tizimlar sifatida ham
ko
‘
rib chiqilishi mumkin bo
‘
lgan qismlardan iborat. Tizim umumiy xarakterli
xususiyatlarga ega bo
‘
lgan integral yaxlitlik bo
‘
lib, ular birlikni, turli tuzilmaviy
elementlarning o
‘
zaro bog
‘
lanishini, umumiy yaxlitlik va yagona muvofiqlashtirilgan
faoliyat bilan birlashtirilganligini o
‘
z ichiga oladi.
Tizimning ichki tashkil etilishi tizimning barcha tarkibiy qismlari va atrof-muhit
o
‘
rtasidagi bog
‘
liqlik bilan tavsiflanadi. Muhandislik faoliyati mohiyatan murakkab ko
‘
p
funksiyali tizim ekanligini hisobga olib, biz tadqiqotni dastlab tizimli yondashuvdan
foydalanishga qaratamiz. Biz tizimli yondashuvni strategik deb hisoblaymiz, unga ushbu
tadqiqot muammosini hal qilish uchun samarali bo
‘
lgan boshqa ilmiy yondashuvlarni
asosli ravishda bog
‘
laymiz.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
331
Tizimli yondashuv umumiy ilmiy yondashuvdir. U universallik, modellashtirish va
modullilik bilan ajralib turadi, bu tizimni tashkil etuvchi elementni ajratib k
o‘
rsatish va
tizim tuzilishidagi uzviy bo
g‘
liq xususiyatlar va sifatlarni aniqlash imkonini beradi.
Bilishning dialektik usulini konkretlashtirishni ifodalovchi tizimli yondashuv umumiy
metodologiya tarkibiga kiradi va zamonaviy fan va bilim talab qiladigan ishlab
chiqarishdagi fikrlash uslubini, uning integral xarakterini aks ettiradi.
“
Kimyo
”
va
“
muhandislik
”
sohalaridagi transformatsion faoliyatining integrativ
xususiyatini hisobga olgan holda, zamonaviy mutaxassisni kasbiy tayyorlash jarayoni
tizimli y
o‘
naltirilgan b
o‘
lishi kerak. Ta
’
lim, fan va ishlab chiqarishning integratsiyasi
fanlararo aloqalarni amalga oshirish, turli sohalardagi bilimlarni
o‘
zaro boyitish,
bilimlarning birligi, turli darajadagi ta
’
limning uzluksizligi, nazariyani va uning amaliy
bilimlarini
o‘
zlashtirish jarayonlarining
o‘
zaro ta
’
sirini
o‘
z ichiga oladi. Ta
’
lim, fan va
ishlab chiqarishni integratsiyalashdan maqsad shaxsning ijodiy salohiyatini rivojlantirish
va boyitishdir.
Tizimli yondashuv maqsadli va boshqaruv komponentlari darajasida yagona
o‘
quv
jarayoni doirasida turli maqsadlarga erishishni muvofiqlashtirishga, mazmun va
boshqaruv
komponentlari
darajasida
esa
transdisiplinar
bilimlar
tizimini
shakllantirishga imkon beradi. Shuning uchun ta
’
lim, fan va ishlab chiqarishni
integratsiyalashuviga tizimli yondashuv integrativ yondashuv bilan dialektik bo
g‘
liqdir.
Pedagogik jarayonning hal qiluvchi omili maqsad hisoblanadi. Bu
“
kimyo
”
va
“
muhandislik
”
sohalaridagi kasbiy tayyorlash mazmuni, usullari va shakllariga ta
’
sir
qiladi, ularni
o‘
ziga b
o‘
ysundiradi. Integratsiyalashgan ta
’
lim makonida muhandisni
zamonaviy k
o‘
p funktsiyali faoliyatga tayyorlash maqsadi pedagogik tizimning barcha
tarkibiy qismlarini
–
gnostik, konstruktiv, tashkiliy va kommunikativlarni bo
g‘
laydi.
Ularning har birining
o‘
rnini birlashtiradi va belgilaydi.
“
Ta
’
lim-fan-ishlab
chiqarish
”
tizimining
integratsiyalashgan
salohiyati
imkoniyatlaridan foydalangan holda, ishlab chiqish, sinovdan
o‘
tkazish va q
o‘
llab-
quvvatlash jarayonida
o‘
quv, ilmiy va ishlab chiqarish texnologiyalarining
o‘
zaro
bo
g‘
liqligi buzilishining oldini olishning funktsional tamoyillari va modellarini ishlab
chiqish zarur. Talabalarning
o‘
quv faoliyati izchil hal qilinadigan kasbiy y
o‘
naltirilgan
vazifalardan iborat. Har bir
o‘
quv vazifasining asosiy xususiyati shundaki, uning maqsadi
va natijasi sub
’
ektining
o‘
zini
o‘
zgartirishdan iborat b
o‘
lib, u muayyan harakat usullarini
o‘
zlashtirishda namoyon b
o‘
ladi. Fan b
o‘
yicha
o‘
quv vazifalari tizimini qurish orqali
o‘
qituvchi maqsad
–
kompetensiyalar bilan belgilanadigan talabalarning psixologik va
kasbiy fazilatlarini rivojlantirishni bashorat qiladi.
Pedagogik tizimning maqsadlariga erishish jarayonida tizimning tarkibiy qismlari
o‘
rtasidagi aloqalarning tashuvchisi
o‘
qituvchilar,
o‘
quvchilar, talabalarga aylanadi,
ularning faoliyatida tarkibiy qismlar murakkab
o‘
zaro ta
’
sirga kirishadi, ularni
optimallashtirish mavjud b
o‘
lishni, pedagogik texnologiyada pedagogik jarayonni
boshqarish birligin talab qiladi. Samarali boshqaruv
–
bu vaqt va resurslar nuqtai
nazaridan tizim maqsadlariga iqtisodiy erishishni ta
’
minlaydi. Boshqaruv vazifalarni
belgilash va ularni hal qilishga talabalarning harakatlarini y
o‘
naltirishni
o‘
z ichiga oladi.
Boshqaruv jarayoni doimiy qaror qabul qilishni talab qiladi.
Pedagogik tizimning maqsadlariga erishishda mohiyat-tarkibiy yondashuvni
amalga oshirish quyidagi shartlarga rioya qilishni taqozo etadi:
1) har bir aniq holatda muayyan harakatning samaradorlik darajasi baholanishi
kerak b
o‘
lgan mezon tanlanishi kerak;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
332
2) mumkin b
o‘
lgan harakatlar r
o‘
yxati k
o‘
rib chiqilishi kerak, ulardan eng
samaralilari tanlanadi.
An
’
anaviy munosabat:
“
pedagogik tizim
o‘
quvchilarga yetkaziladigan barcha
ma
’
lumotlar ular tomonidan mustahkam va chuqur
o‘
zlashtirilsa, mukammal ishlaydi
”
axborot jamiyati rivojlanishining zamonaviy sharoitida tanqidga dosh berolmaydi. Faqat
yakuniy natijani baholashga e
’
tibor qaratish bizga ma
’
lum bir pedagogik ta
’
sirning
samaradorlik darajasini, uning
o‘
rni va tizimning yakuniy maqsadlariga muvofiqlik
darajasini baholashga imkon bermaydi. Pedagogikadagi maqsadlarga adekvat mezonlarni
shakllantirish uchun pedagogik tizimlarning vazifalarini shunga mos ravishda
shakllantirish kerak.
Texnik oliy
o‘
quv yurtlarining kasbiy ta
’
lim muassasalari sifatidagi asosiy vazifasi
bitiruvchilarni zamonaviy sharoitlarda ilmiy va amaliy faoliyatga tayyorlashdan iborat.
Ushbu vazifani texnik universitet bitiruvchilarining ilmiy va ishlab chiqarish vazifalarini
professional tarzda shakllantirish, ularni hal qilishning t
o‘g‘
riligi uchun mas
’
uliyatni
o‘
z
zimmalariga olish ko
‘
nikmalarini rivojlantirish sifatida shakllantirish mumkin.
Zamonaviy ishlab chiqarish muammolarini ilmiy va professional tarzda hal qilish
muhandisdan yechimning barcha bosqichlarida nazariy bilimlarga tayanishni talab qiladi.
Shu munosabat bilan, muhandisning kasbiy tayyorgarligi sifatining mezonlari uning
haqiqiy imkoniyatlari va talablar sharoitida kasbiy mazmundagi
o‘
quv vazifalarini
samarali hal qilish bilan bo
g‘
liq operatsiyalar b
o‘
lishi kerak. Zamonaviy mazmundagi
kasbiy y
o‘
naltirilgan ta
’
lim vazifalari fan va ishlab chiqarishning s
o‘
nggi yutuqlari
t
o‘g‘
risida virtual makonda olingan ma
’
lumotlar asosida
o‘
qituvchi yoki talabalar
tomonidan mustaqil ravishda shakllantirilishi mumkin.
Talabalarning kasbiy tayyorgarligi jarayonining samaradorligini baholash uchun
topilgan operatsion mezonlar bir vaqtning
o‘
zida mutaxassisga "singdirilishi" kerak
b
o‘
lgan va
o‘
quv jarayonida unda shakllantirilishi kerak b
o‘
lgan modellarning
funktsiyalarini bajarishi mumkin. Asosan, biz bitiruvchilarning shaxsiy va kasbiy
kompetentsiyalari haqida gapiramiz. Texnika universiteti bitiruvchisining kasbiy
kompetentsiyalarini yuqori darajada rivojlantirish, shuningdek, amaliy faoliyatga yuqori
darajadagi motivatsiyani va olingan bilimlarni amaliy faoliyatda q
o‘
llashni talab qiladigan
k
o‘
p faktorli ta
’
lim muammolarini hal qilish usullarini egallashni ham nazarda tutadi.
O‘z navbatida, bu tahlil, sintez, umumlashtirish, uzatish, konkretlashtirish va
boshqalar sohasidagi umumiy intellektual qobiliyatlarning yuqori darajada rivojlanishi bilan
mumkin. Kasbiy tayyorgarlik sifatini baholashning ko‘plab mumkin bo‘lgan mezonlaridan
turli pedagogik tizimlar uchun umumiy bo‘lgan asosiy “yadrolarni” aniqlash kerak. Har bir
alohida fan bo‘yicha kadrlar tayyorlash sifatining ushbu “asosiy” mezonlarga muvofiqligi,
ta’lim bosqichlarining uzluksizligini ta’minlaydi, buning natijasi oliy ta’lim muassasasida
kasbiy tayyorgarlikning yakuniy natijalariga erishish hisoblanadi.
Yakuniy maqsadga muvaffaqiyatli erishish uchun har qanday pedagogik
muammoni hal qilishda har bir talaba va
o‘
qituvchining intellektual faoliyatining aniq
“
qisman
”
natijasini olish muhimdir.
O‘
quvchi uchun bu natija psixologik,
o‘
qituvchi uchun
esa funksional natija b
o‘
lishi kerak. Psixologik natija bilim, k
o‘
nikma, malaka, ta
’
lim
jarayoni sub
’
ektlarining kompetensiyalarining shakllanishi va rivojlanishi bilan bo
g‘
liq.
Funktsional (operativ) natija q
o‘
llaniladigan pedagogik ta
’
sir usullariga bo
g‘
liq b
o‘
lib,
tarkibni tanlash samaradorligi, pedagogik ta
’
sirning vositalari, shakllari va usullarini
tanlash bilan belgilanadi va
o‘
zini
o‘
zi rivojlantirish darajasi sifatida namoyon b
o‘
ladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
333
Ta
’
lim, fan va ishlab chiqarishni integratsiyalashuviga gnostik yondashuv bilim
paradigmasiga asoslanadi. Hozirgi vaqtda ta
’
limda faoliyatga asoslangan yondashuv
ustuvor b
o‘
lishiga qaramay, bilimga asoslangan yondashuv rad etilmagan. Bilim majburiy
ta
’
lim natijalaridan biri b
o‘
lib qoladi, lekin ta
’
limning asosiy va deyarli yagona
maqsadidan faqat ta
’
lim jarayonining tizimli natijasining tarkibiy qismi va zaruriy
faoliyat vositasiga aylanadi. Bilimlarni egallash k
o‘
rsatkichlaridan biri tushuncha va
atamalarni
o‘
zlashtirishdir. Tushuncha fikrlashning asosiy shakllaridan biri b
o‘
lib, uning
shakllanishi shaxsning eng muhim bilish funktsiyalaridan biridir. Ob
’
ektiv voqelikning
tushunchalarda va ular asosida hukm va nazariyalarda aks etishi mavhum nazariy
tafakkurga xosdir.
Ilmiy bilimlarni tashkil etishda tushunchalarning shakllanishi hal qiluvchi rol
o‘
ynaydi. Tushunchalar bilishning ma
’
lum tugunlari b
o‘
lib, ular atrofida bilimlar
t
o‘
planadi. Kontseptsiyani shakllantirishning muhim sharti uning boshqa tushunchalar
bilan aloqasini tushunishdir. Kontseptsiyani munosabatlar majmuasiga kiritishni
tushunish bilimlarni bir sohadan ikkinchisiga
o‘
tkazishga yordam beradi.
O‘
quvchilarda
ilmiy tushunchalarni shakllantirish tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan ta
’
limning
asosiy vazifalaridan biridir.
O‘
quv ma
’
lumotlari bilan ishlashning an
’
anaviy usullarida bunday miqdordagi
yangi atamalar
o‘
quvchilar tomonidan sezilarli qiyinchilik bilan, funktsional passivligi
tufayli tushunishga ulgurmasdan idrok qilinadi va takrorlanadi. Tajriba shuni
k
o‘
rsatadiki,
o‘
qituvchilarning savollariga javob beradigan k
o‘
pchilik talabalar
o‘
rganilayotgan fan uchun zarur atamalar va ularning ta
’
riflari k
o‘
rinishidagi maslahatni
talab qiladi. Ushbu vaziyatdan chiqish y
o‘
lini kompyuter yordamida topish mumkin.
Zamonaviy muhandisni tayyorlash samaradorligi k
o‘
p jihatdan
o‘
quv q
o‘
llanmalariga
bo
g‘
liq. Didaktik vositalarni loyihalash, yaratish va amalga oshirish didaktikaning
umumiy qonuniyatlarini,
o‘
quv fanining
o‘
ziga xos xususiyatlarini va ta
’
lim shaklini
hisobga olgan holda amalga oshiriladi.
Masofaviy ta
’
limda
o‘
qitish vositalari asosiy rol
o‘
ynaydi. Har bir
o‘
quv fanining
terminologik muammolarini oldini olish uchun mutaxassisning onlayn (elektron)
kutubxonasida ma
’
lum bir fan uchun muhim b
o‘
lgan har bir atamaga giperhavolalar bilan
o‘
quv q
o‘
llanmalari va ma
’
lumotnomalar kiritilishi kerak. Universitet talabalari
tomonidan kompyuterni q
o‘
llab-quvvatlashning zamonaviy imkoniyatlaridan foydalanish
ularni turli xil va har doim ham mavjud b
o‘
lmagan kitoblardan kerakli ma
’
lumotlarni
topishga qaratilgan k
o‘
p mehnat talab qiladigan va k
o‘
p vaqt talab qiladigan ishlardan
ozod qilishi mumkin.
Talabalarning bilimlarini yangilash
o‘
quv ma
’
lumotlarining mazmunini
tizimlashtirish, diagnostika qilish orqali amalga oshiriladi.
O‘
quv materialini taqdim etish
shakllari
o‘
quvchilarning kognitiv faoliyati vositalarini aniqlaydigan kodni ifodalaydi.
Ta
’
lim mazmuni fanlararo bilimlar, faoliyat usullari, hissiy va qadriyat y
o‘
riqnomalari
–
tushunchalar, qonunlar, shuningdek, ta
’
lim, fanga oid, ilmiy, amaliy, tashkiliy va boshqa
k
o‘
nikma va malakalar yi
g‘
indisidir.
Oliy taʼlim muassasalari subʼyektlarining oʻquv va kognitiv faoliyati
samaradorligini oshirish uchun fanlararo aloqalarni hisobga olgan holda, har bir fan
boʻyicha oʻquv materiali mazmunini maqsadli, tizimli tarzda taqdim etishga yordam
beradigan invariant yondashuvlarni ishlab chiqish zarur. Tizimli tuzilgan axborot
mustaqil texnologik, konstruktorlik va boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun zarur va
yetarli asosga (axborot bazasi) aylanishi kerak. An
’
anaviy va masofaviy tashkil etilgan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
334
o‘
quv jarayonida yuzaga keladigan tizimli-texnik muammolar bir guruh talabalari, qoida
tariqasida, kompyuter va axborot ta
’
minotidan foydalanish sohasidagi k
o‘
nikmalarning
sezilarli darajada farq qilishi bilan bo
g‘
liq. Ushbu turdagi muammolarni hal qilish har bir
fan uchun
o‘
quv-uslubiy tarmoq komplekslari yordamida amalga oshiriladigan b
o‘
lajak
muhandislarni tayyorlash uchun maxsus ishlab chiqilgan texnologiyalar yordamida
topilishi mumkin.
Kompyuter ta
’
minoti mavjudligi bilan tarmoq
o‘
quv-uslubiy majmualari
o‘
qituvchiga t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri va masofaviy kirish imkoniyatiga ega b
o‘
lgan har bir
talabaga quyidagilar bilan tanishish imkonini beradi: elektron shaklda taqdim etilgan
o‘
quv materialining mazmuni; ta
’
lim jarayonlarini funktsional boshqarish (FB) usullari
bilan. Har bir talabaning fan b
o‘
yicha har bir darsdagi kasbiy y
o‘
naltirilgan ta
’
lim faoliyati
natijasi uning intellektual faoliyatining ijodiy funktsional yakunlangan natijasi (FYN)
b
o‘
lishi kerak. Olingan natija darsning maqsadiga javob berishi kerak.
Faoliyatga asoslangan yondashuv muhandislik ta
’
limi sohasidagi k
o‘
plab
tadqiqotlar uchun uslubiy asosdir. Faoliyatga asoslangan yondashuv ta
’
lim sohasidagi
mutaxassislarning
o‘
zaro ta
’
sirini tashkil etish, uni faollashtirish shartlari va bilim
sub
’
ektining pozitsiyasini alohida k
o‘
rib chiqishni talab qiladi. U maqsadni tanlash va
faoliyatni rejalashtirish, ularni tashkil etish va tartibga solish, faoliyat natijalarini
monitoring qilish va baholashni
o‘
z ichiga oladi. Ushbu yondashuv kontekstida shaxs
uning faoliyati bilan birlikda k
o‘
rib chiqiladi. Pedagogik jarayonda esa faoliyat shaxs
pozitsiyasini shakllantirishning ham zaruriy sharti, ham vositasidir.
Kontekstli ta
’
lim
g‘
oyalari faoliyatga asoslangan yondashuv asosida ishlab
chiqiladi. Kontekst
–
bu muayyan vaziyatdagi inson xatti-harakati va faoliyatining ichki va
tashqi omillari va sharoitlari tizimi b
o‘
lib, bu holatning umumiy va uning tarkibiy
qismlarining mazmuni va ahamiyatini belgilaydi. Ichki kontekst
–
bu shaxsning individual
xususiyatlari, munosabatlari, bilim va tajribasi yi
g‘
indisi, tashqi kontekst
–
bu harakat va
xatti-harakatlar holatining ijtimoiy-madaniy, ob
’
ektiv, fazoviy-vaqt va boshqa
xususiyatlari. Ta
’
limda belgilangan kasbiy kelajak konteksti talabalarning bilim
faoliyatini shaxsiy ma
’
no bilan t
o‘
ldiradi, ularning faolligi, bilim va kasbiy
motivatsiyasining yuqori darajasini belgilaydi. Kontekstli ta
’
lim
–
bu fan tilida va
o‘
rganishning barcha shakllari, usullari va vositalari tizimi yordamida talabalarning
kelajakdagi kasbiy faoliyatining predmeti va ijtimoiy mazmuni izchil modellashtirilgan.
Differentsial yondashuv nafaqat
o‘
quv jarayonining har bir bosqichida
o‘
quvchilarning dastlabki tayyorgarlik darajasini, shaxsiy motivatsiyasini va ijodiy
fazilatlarini rivojlantirishni, balki
o‘
quv faoliyatini tashkil etishning
o‘
ziga xos
xususiyatlarini ham hisobga olishni talab qiladi. Tajriba shuni k
o‘
rsatadiki, k
o‘
pincha
o‘
quv fanlaridan biri b
o‘
yicha maslahat vaqti boshqa fanlar b
o‘
yicha nazorat tadbirlari
vaqtiga t
o‘g‘
ri keladi. Talabalar bir vaqtning
o‘
zida turli joylarda jismonan b
o‘
lishlari
mumkin emas. Bunday muammolarning hal qilinmasligini samarali ta
’
lim faoliyati uchun
psixologik va pedagogik shart-sharoitlarning etishmasligi sifatida k
o‘
rish mumkin.
Bunday holatlar
o‘
quvchilarda psixologik stressni keltirib chiqaradi va natijada
o‘
quv
faoliyati sifatini (samaradorligini) pasayishiga olib keladi. Bunday xarakterdagi tashkiliy
muammolarning oldini olish uchun har ikkisi uchun qulay vaqtda
o‘
qituvchi,
o‘
quvchi,
talaba muloqoti jarayonida masofaviy mustaqil ta
’
lim va
o‘
quv faoliyati sifatini nazorat
qilish usullarini ishlab chiqish zarur.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
335
Texnik fanlar b
o‘
yicha mustaqil ta
’
lim mustaqil tayyorgarlikdan farq qiladi, chunki
o‘
z-
o‘
zini
o‘
rganish jarayonida talabalar faqat ma
’
lum bir dars maqsadiga muvofiq
ma
’
lumotlarni tizimlashtirishlari kerak, balki darsning amaliy maqsadiga erishish uchun
bashoratli natijalarni ham shakllantirishlari kerak. Qaror qabul qilish axborot bazasini
qayta ishlash (invariant yoki variantli algoritmlardan foydalanish) natijasida bashoratli
natijalar olinishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
Исследования по педагогической инноватике и культуре педагогического
мышления / под ред. О.С. Анисимова.
–
М., 1991.
–
36 с.
2.
Краевский В.В. Методология педагогики: Пособие для педагогов
-
исследователей / В.В. Краевский.
-
Чебоксары: ЧТУ, 2001.
–
244 с.
3.
Плеханова И.Н. Научные основы интеграции химико
-
биологических
знаний (в средних специальных учебных заведениях). Автореферат диссертация
кандидата педагогических наук.
-
Омск
-2006.
24с.
4.
Шадрин А.И. Интеграция образования и науки в регионе: вопросы теории
и практики: монография / Краснояр. гос. пед. ун
-
т им. В.П. Астафьева. –
Красноярск,
2018.
–
218 с.
