Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Labor relations of civil servants in Uzbekistan as a legal
institution: a comparative legal analysis
Mukhlisa IBRAGIMOVA
1
Academy of Public Administration under the President of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 15 December 2024
Available online
25 January 2025
The article analyzes the specific aspects of labor relations in
Uzbekistan’s civil service based on Articles 30 and 33 of the
"Law on Civil Service" adopted in 2022. It examines the legal
and practical reasons for not concluding labor contracts with
civil servants in political positions and evaluates the proposal to
conduct civil service based on labor contracts. A comparative
legal analysis of practices in the European Union, the United
States, and other countries is conducted to provide
recommendations for harmonizing Uzbekistan’s labor
legislation with international
standards. The article’s findings
aim to enhance the regulatory framework for civil service and
address key challenges in its application.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
civil service,
political positions,
labor contract,
service relations,
legislation,
comparative analysis,
international standards.
Ўзбекистонда давлат фуқаролик хизматчилари меҳнат
муносабатлари ҳуқуқий институт сифатида: қиёсий
-
ҳуқуқий таҳлил
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
давлат фуқаролик
хизмати,
сиёсий лавозимлар,
меҳнат шартномаси,
хизмат муносабатлари,
қонунчилик,
қиёсий
таҳлил,
халқаро стандартлар.
Мақолада
Ўзбекистон
Республикасининг
2022
йилда
қабул
қилинган
“Давлат
фуқаролик
хизмати
тўғрисида”ги
Қонунининг
30
ва
33-
моддалари
доирасида
давлат
фуқаролик
хизматчиларининг
меҳнат
муносабатларига
оид
ўзига
хос
жиҳатлар
таҳлил
қилинган
.
Хусусан
,
давлат
фуқаролик
хизмати
лавозимларининг
сиёсий
гуруҳига
кирувчи
хизматчилар
билан
меҳнат
шартномаси
тузилмаслиги
сабаблари
,
бундаги
ҳуқуқий
асослар
ва
уларнинг
амалий
аҳамияти
ўрганилган
.
Шу
билан
бирга
,
1
PhD student, Academy of Public Administration under the President of the Republic of Uzbekistan.
E-mail: i.mukhlisa57@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
449
давлат
фуқаролик
хизматини
меҳнат
шартномаси
асосида
амалга
ошириш
мазмунидаги
ҳуқуқий
таклифлар
кўриб
чиқилган
.
Мақолада
қиёсий
-
ҳуқуқий
метод
орқали
Европа
Иттифоқи
,
АҚШ
ва
бошқа
давлатлар
амалиёти
таҳлил
қилинган
бўлиб
,
Ўзбекистон
меҳнат
қонунчилигини
халқаро
стандартларга
мослаштириш
бўйича
таклифлар
ишлаб
чиқишга
йўналтирилган
.
Трудовые отношения государственных гражданских
служащих в Узбекистане как правовой институт:
сравнительно
-
правовой анализ
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
государственная служба,
политические должности,
трудовой договор,
служебные отношения,
законодательство,
сравнительный анализ,
международные
стандарты.
В статье анализируются особенности трудовых
отношений в государственной гражданской службе
Узбекистана на основе статей 30 и 33 Закона
«О государственной гражданской службе», принятого
в 2022 году. Рассматриваются правовые и практические
основания отказа от заключения трудовых договоров с
государственными
служащими,
занимающими
политические должности, а также изучаются предложения
о прохождении государственной службы на основе
трудового договора. В работе проведен сравнительный
правовой анализ практик Европейского Союза, США и
других
стран
для
выработки
рекомендаций
по
гармонизации трудового законодательства Узбекистана с
международными
стандартами.
Выводы
статьи
направлены на совершенствование нормативной базы
государственной
службы
и
решение
ключевых
практических вопросов.
КИРИШ
Давлат фуқаролик хизмати ҳар қандай давлат бошқарув тизимининг асосий
устунларидан бири ҳисобланади. Бу тизим орқали давлат органлари жамоат
манфаатларини ҳимоя қилиш, қонун устуворлигини таъминлаш ва давлат
сиёсатини амалда самарали татбиқ этиш имкониятига эга бўлади. Давлат
хизматчилари, ўз навбатида, давлат ва жамият ўртасидаги боғловчи пойдевор
вазифасини бажаради. Шу сабабли, давлат фуқаролик хизматчилари билан боғлиқ
меҳнат муносабатларини ҳуқуқий тартибга солиш нафақат ушбу соҳанинг
самарадорлиги, балки давлат бошқарувининг умумий барқарорлиги учун ҳам ҳал
қилувчи
аҳамиятга эга.
Ўзбекистон Республикасида 2022 йилда қабул қилинган “Давлат фуқаролик
хизмати тўғрисида”ги қонуни
[
1] давлат хизматини янада тартибли ва самарали
ташкил этиш йўлидаги муҳим ҳуқуқий ҳужжатлардан бири бўлди. Ушбу
қонуннинг
30 ва 33
-
моддаларидаги муҳим нормалар давлат фуқаролик хизмати
лавозимларининг сиёсий гуруҳига кирувчи хизматчилар билан меҳнат
шартномаси тузмаслик ва бошқа лавозимлар учун меҳнат шартномаси асосида
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
450
хизматни ташкил этиш каби ўзгаришларни жорий этди. Бундай ёндашувлар
давлат бошқарувининг демократик ва институционал тамойилларини
мустаҳкамлашга
қаратилган
бўлиб,
давлат
хизматини
профессионал
-
лаштиришнинг замонавий механизмини шакллантиришда муҳим аҳамиятга эга.
Мазкур мақолада давлат фуқаролик хизматида меҳнат муносабатларини
ҳуқуқий
асослар нуқтаи назаридан чуқур таҳлил қилишга алоҳида эътибор
қаратилган. Тадқиқотнинг асосий мақсади давлат хизматчилари билан меҳнат
шартномаларига оид нормаларнинг ўзига хос жиҳатларини, хусусан, сиёсий
лавозимларга меҳнат шартномаси тузмаслик амалиётининг ҳуқуқий асосларини
тушунтиришдан иборат. Шунингдек, меҳнат шартномалари асосида хизматни
ўташнинг афзалликлари ва Ўзбекистон қонунчилигининг халқаро стандартларга
уйғунлигини ўрганиш мақсад қилиб қўйилган.
Илмий ва амалий аҳамияти шундаки, мазкур тадқиқот давлат хизматини
янада шаффоф ва самарали қилиш, давлат бошқарувида адолатли меҳнат
муносабатларини шакллантириш бўйича таклифлар ишлаб чиқишга хизмат
қилади. Тадқиқотда ҳуқуқий
-
тарихий таҳлил, қиёсий
-
ҳуқуқий усуллар ва
норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатларни таҳлил қилиш методларидан фойдаланилган.
Ўрганилган натижалар Ўзбекистонда давлат бошқаруви тизимини янада
такомиллаштиришга ҳисса қўшади.
Ушбу мақола нафақат миллий қонунчиликни таҳлил қилиш, балки халқаро
тажрибани ҳам чуқур ўрганиш асосида яратилган бўлиб, унинг якунлари давлат
хизмати тизимини глобал талабларга мувофиқ равишда ислоҳ қилиш учун асос
бўлиб хизмат қилади.
МЕТОДЛАР ва ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
Мазкур тадқиқотда қуйидаги илмий
-
таҳлилий методлардан фойдаланилди:
Тарихий
-
ҳуқуқий таҳлил усули:
Давлат фуқаролик хизматчилари билан
меҳнат шартномаларини тартибга солувчи қонун ҳужжатларининг ривожланиш
босқичлари ўрганилди. Хусусан, 2022 йилда қабул қилинган “Давлат фуқаролик
хизмати тўғрисида”ги қонуннинг 30 ва 33
-
моддалари таҳлил қилинди. Шунингдек,
қонунчиликнинг
сиёсий ва иқтисодий шароитларга таъсири ўрганилди.
Қиёсий
-
ҳуқуқий метод:
Ўзбекистондаги давлат хизматчиларининг меҳнат
муносабатлари билан боғлиқ қонунчилик халқаро амалиёт билан солиштирилди.
Латвия, Россия, Қозоғистон, ва Грузия сингари давлатларнинг меҳнат
қонунчилигидаги
ўхшашлик ва фарқлар ўрганилди.
Норматив
-
ҳуқуқий таҳлил усули:
Давлат фуқаролик
хизматчиларига оид
ҳуқуқий нормалар таҳлил қилинди. Бу жараёнда Ўзбекистон Конституцияси,
меҳнат кодекси ва бошқа махсус қонун ҳужжатлари асос қилиб олинди.
Контент
-
таҳлил:
Халқаро ва миллий ҳуқуқшунос олимларининг илмий
ишлари, тегишли қонунчилик ҳужжатлари ва халқаро ташкилотларнинг
тавсиялари ўрганилди.
Мақолани ёзишда куйидаги категориядаги адабиётлар таҳлил қилинди.
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси давлат бошқаруви ва давлат
фуқаролик хизматчилари фаолиятининг ҳуқуқий асосини белгилайди. Унинг
қоидалари давлат хизмати тизимидаги асосий тамойилларни белгилашга хизмат
қилади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
451
Ўзбекистон Республикасининг “Давлат фуқаролик хизмати тўғрисида”ги
қонуни
(2022 йил) давлат хизматчилари мақоми, лавозимлари, меҳнат
муносабатлари ва уларнинг ҳуқуқий кафолатларини белгилайдиган асосий
ҳуқуқий ҳужжат ҳисобланади.
Меҳнат кодекси давлат хизматчилари меҳнат муносабатларини тартибга
солувчи асосий ҳуқуқий манба бўлиб, у хизматчиларнинг меҳнат ҳуқуқлари ва
мажбуриятларини белгилашда муҳим аҳамиятга эга.
Хорижий манбалардан Латвия, Литва ва Россиянинг меҳнат қонунчилигида
давлат хизматчилари фаолияти билан боғлиқ кўплаб ҳуқуқий нормалар мавжуд
бўлиб, улар шаффоф танлов жараёнлари ва хизматчиларнинг профессионал
ривожланишига алоҳида эътибор қаратади.
Грузияда давлат хизмати ислоҳотлари, жумладан, коррупцияга қарши
чоралар, халқаро ҳисоботларда кенг ёритилган бўлиб, бу борадаги ислоҳотлар
бошқа мамлакатлар учун намуна ҳисобланади.
Халқаро Меҳнат Ташкилоти давлат хизматчилари ҳуқуқларини ҳимоя қилиш
ва меҳнат муносабатларини халқаро стандартларга мослаштириш борасида муҳим
тавсиялар тақдим этади.
Committee on Publication Ethics (COPE) тавсиялари тадқиқотларда этика ва
шаффофликни таъминлаш учун асос бўлиб хизмат қилади.
OECD давлат бошқаруви бўйича тавсиялари Ўзбекистонда давлат хизмати
тизимини халқаро стандартларга мувофиқ ривожлантириш учун муҳим
йўриқномаларни ўз ичига олади.
НАТИЖАЛАР
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси давлат бошқаруви ва давлат
фуқаролик хизматчилари фаолиятининг ҳуқуқий асосини белгилайди. Унинг
қоидалари давлат хизмати тизимидаги асосий тамойилларни белгилашга хизмат
қилади
.
Ўзбекистон Республикасининг “Давлат фуқаролик хизмати тўғрисида”ги
қонуни
(2022 йил) давлат хизматчилари мақоми, лавозимлари, меҳнат
муносабатлари ва уларнинг ҳуқуқий кафолатларини белгилайдиган асосий
ҳуқуқий ҳужжат ҳисобланади.
Меҳнат
кодекси
ҳам
давлат
фуқаролик
хизматчилари
меҳнат
муносабатларини тартибга солувчи асосий ҳуқуқий манба бўлиб, у
хизматчиларнинг меҳнат ҳуқуқлари ва мажбуриятларини белгилашда муҳим
аҳамиятга эга.
Латвиядаги давлат хизматини тартибга солувчи қонунчилик давлат
хизматчиларининг
ҳуқуқий
мақомини,
уларнинг
меҳнат
фаолияти,
мажбуриятлари, ҳуқуқлари ва ишга қабул қилиш тартибини аниқ белгилаб беради.
Қонун
давлат хизматининг ишончли бошқарув механизми сифатида хизмат қилиб,
меҳнат шартномалари билан боғлиқ масалаларга алоҳида эътибор қаратади.
Давлат хизматчилари фаолияти меҳнат шартномасига асосланмаган ҳолда қонун
ҳужжатлари
ва махсус тартиблар асосида тартибга солинади.
Латвия қонунчилигига
мувофиқ, давлат хизматчилари билан меҳнат
шартномалари тузилмайди. Бу сиёсий ёки махсус лавозимларда ишловчи
шахсларга нисбатан қўлланилиб, улар қонун асосида белгиланган тартибда ишга
қабул
қилинади. Қонуннинг тегишли моддаларида давлат хизматчиларининг
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
452
вакант лавозимларга танлов асосида қабул қилиниши белгиланган бўлиб, бу
жараён шаффофлик ва адолатлиликни таъминлашга қаратилган. Бироқ, сиёсий
ёки шахсий ишонч асосида ишлайдиган шахслар учун танлов талаб қилинмайди,
улар давлат органлари раҳбарлари томонидан тайинланади.
Қонуннинг
муҳим жиҳатларидан бири –
меҳнат муносабатларини тартибга
солувчи нормаларнинг давлат хизматчиларига қўлланилиши чекланганлигидир.
Меҳнат шартномалари фақат истисно ҳолларда қўлланилиши мумкин бўлиб,
қонун
ҳужжатлари орқали махсус тартибда амалга оширилади. Коллектив
шартномалар эса давлат хизматчилари иш ва меҳнат шароитларини яхшилашда
муҳим аҳамиятга эга
[2].
Давлат хизматининг меҳнат шартномасидан фарқли жиҳатлари ҳам муҳим
аҳамиятга эга. Давлат хизматчилари ўз лавозим вазифаларини қонун асосида
бажаради ва бу жараён меҳнат шартномасисиз амалга оширилади. Бунда давлат
хизматининг ҳуқуқий ва бошқарув йўналишлари меҳнат муносабатларидан
фарқли равишда аниқ регламентга эга бўлади.
Халқаро стандартлар, жумладан, Халқаро меҳнат ташкилоти
[
3] (ILO) ва
Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти
[
4] (OECD) тавсиялари давлат
хизматчиларининг меҳнат шартлари ва уларни бошқариш механизмларини
такомиллаштиришга қаратилган. Ушбу тавсиялар давлат хизматини янада
шаффоф ва жаҳон андозаларига мос равишда ташкил этиш имкониятини беради.
Хулоса қилиб айтганда, Латвияда давлат хизматчилари меҳнат
шартномасисиз фаолият юритиб, қонун ҳужжатлари ва махсус тартиблар асосида
бошқарилади. Бу механизм давлат бошқарувининг самарадорлигини таъминлаш
ва халқаро стандартларга мувофиқ ишлаш имконини яратади. Давлат хизмати
муносабатлари ва меҳнат шартномалари ўртасидаги фарқларни англаш ва уларни
мувофиқлаштириш давлат бошқаруви тизимини янада такомиллаштиришга
ёрдам беради.
Грузия давлат хизмати тўғрисидаги қонуннинг мазмуни қуйидаги асосий
жиҳатларни ўз ичига олади ва давлат хизматчиларининг меҳнат шартномалари
билан боғлиқ тартибларни кенг ёритади.
Грузиядаги давлат хизмати давлат ва муниципал (бюджет) муассасалардаги
фаолият сифатида белгиланган бўлиб, унинг ҳуқуқий асослари қонун билан
аниқланган. Давлат хизматчилари давлат ёки маҳаллий ўзини ўзи бошқариш
органларида ҳуқуқий шартларга мувофиқ ишлаб келаётган шахслар сифатида тан
олинади. Қонунга кўра, давлат хизматчилари турли тоифаларга ажратилади,
жумладан, сиёсий мансабдор шахслар, доимий лавозимдаги амалдорлар, техник
ёрдамчи ходимлар ва вақтинчалик иш билан таъминланган шахслар.
Меҳнат шартномаларига оид қонунчиликда давлат хизматида ишга қабул
қилиш
тартиби, унинг давомийлиги ва шартлари аниқ кўрсатилган. Давлат
хизматчилари билан меҳнат муносабатлари асосан доимий ёки муддатли
шартномалар асосида ташкил этилади. Вақтинчалик шартномалар, асосан,
муваққат ўринбосарлар ёки махсус лойиҳалар учун ишга қабул қилинган ходимлар
учун қўлланилади. Бунда, вақтинчалик ишчи сифатида ишга қабул қилиш
шартномада аниқ кўрсатилган шартлар асосида амалга оширилади.
Давлат хизматчиларига ишга қабул қилиш учун қонуний талаблар жорий
этилган. Улар орасида Грузия фуқароси бўлиш, белгиланган ёшга етган бўлиш,
давлат тилини биладиган бўлиш каби умумий талаблар мавжуд. Шахснинг
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
453
лавозимга тайинланиши учун зарур бўлган қўшимча малака ва сертификатлар ҳам
талаб қилиниши мумкин. Давлат хизматида ишга қабул қилиниш жараёнида
шахснинг малакаси ва профессионал кўникмалари баҳоланади, шунингдек, иш
жараёнида кузатишлар асосида унинг хизматга мувофиқлиги аниқланади.
Давлат хизматчилари учун белгиланган ҳуқуқлардан бири бу меҳнат
шароити ва ижтимоий кафолатлар билан таъминланишдир. Қонун меҳнат
қонунчилигини
қўллаш билан боғлиқ
муайян ўзига хосликларни назарда тутади.
Давлат хизматчилари иш вақтини хавфсиз шароитларда ўтказиш ҳуқуқига, иш
ҳақи
олишга ва бошқа ижтимоий кафолатларга эга. Шунингдек, хизматчиларга
касбий ривожланиш ва малака ошириш учун имкониятлар тақдим этилади.
Қонун
давлат хизматчиларининг мажбуриятларини ҳам белгилаб беради.
Уларнинг асосий вазифалари давлат манфаатларига садоқатли бўлиш, қонунларга
риоя қилиш, жамоат манфаатларини ҳимоя қилиш ва шахсий манфаатларнинг
можароларидан қочиш каби тамойилларни ўз ичига олади. Давлат хизматчилари ўз
фаолиятлари доирасида этика қоидаларига риоя қилишлари, ички тартиб
-
қоидаларга
амал қилишлари ва давлат мол
-
мулкидан нотўғри фойдаланмасликлари шарт.
Давлат хизматида ишга қабул қилиш ва ишдан озод этиш тартиблари қонун
билан белгилаб қўйилган. Ишга қабул қилиш жараёни, асосан, танлов асосида
амалга оширилади. Шартнома муддати тугаганидан кейин лавозимни бўшатиш
тартиби ҳам қонун ҳужжатлари билан тартибга солинади.
Грузия давлат хизмати тўғрисидаги қонунида меҳнат шартномалари
тўғрисидаги қоидалар ва ишга қабул қилиш билан боғлиқ масалалар аниқ
кўрсатилган. Бу қонун давлат хизматчилари фаолиятини самарали тартибга
солишга қаратилган бўлиб, унинг ижроси мамлакатда давлат хизматининг
самарадорлигини оширишга хизмат қилади
[5].
Давлат хизматчисининг фаолиятини меҳнат шартномаси асосида тартибга
солиш нафақат ҳуқуқий, балки илмий нуқтаи назардан ҳам олимлар томонидан
кенг ўрганилган. Масалан, Сьюзан Марстон АҚШда давлат хизматида меҳнат
муносабатлари ва самарадорликни мувозанатлаш бўйича тадқиқотлар олиб
борган бўлса, Кристоф Демке Европа Иттифоқи мамлакатларидаги давлат хизмати
ислоҳотларини таҳлил қилган. Шунингдек, Эндрю П. Моррелл давлат бошқарувида
меҳнат шартномаларининг қиёсий таҳлилини тақдим этган, Линн П. Уилсон
Буюк
Британиядаги давлат хизмати меҳнат муносабатлари ҳуқуқий асосларини
ўрганган. Жан
-
Мишель Эйдос эса Франциядаги меҳнат қонунчилигининг
эволюциясини таҳлил қилган.
Сьюзан Марстоннинг “
Public Service Employment Relations in the United States:
Balancing Efficiency and Employee Rights
”
асарида
[6]
АҚШдаги давлат хизмати
меҳнат
муносабатлари
таҳлил
қилинади.
Ушбу
тадқиқотда
давлат
хизматчиларининг
меҳнат
шартномаларига
асосланган
фаолиятининг
самарадорлиги ва ҳуқуқларини ҳимоя қилиш муаммолари ёритилган.
Марстоннинг асосий позицияси шундаки, меҳнат муносабатларини тартибга
солишда давлат манфаатлари билан ходимларнинг ҳуқуқларини мувозанатлаш
муҳимдир. У давлат хизматчиларининг ижтимоий ҳимоясини таъминлаш, иш
вақти, маош ва меҳнат шартларига оид қонунчиликнинг аниқ меъёрларини ишлаб
чиқиш кераклигини таъкидлайди. Марстоннинг ишида меҳнат шартномалари
давлат бошқаруви самарадорлигини оширишда ҳал қилувчи аҳамиятга эгалиги
кўрсатилган.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
454
Кристоф Демке ўзининг “Civil Services in the EU of 27: Reform Outcomes and
the
Future of the Civil Service” асарида
[
7] Европа Иттифоқи мамлакатларидаги давлат
хизмати ислоҳотлари натижалари ва келажак истиқболларини таҳлил қилади.
Унинг тадқиқоти меҳнат шартномаларига асосланган ҳуқуқий муносабатларнинг
тартибга солиниши давлат хизмати самарадорлиги ва шаффофлигини оширишда
муҳим эканлигини кўрсатади. Демке давлат хизматчиларининг иш ҳақи,
лавозимга тайинлаш, лавозимдан четлатиш ва меҳнат шартномаларига оид
нормаларни унификация қилиш орқали давлат бошқарувида ҳамжиҳатлик ва
адолатни таъминлаш мумкинлигини таъкидлайди.
Эндрю П.
Морреллнинг “Employment Contracts in Public Administration:
A Comparative Study” асари
[
8] қиёсий таҳлилга асосланиб, давлат бошқарувида
меҳнат шартномаларининг ҳуқуқий ва амалий жиҳатларини ўрганади. Унинг
тадқиқоти давлат хизматчиларининг меҳнат шартномалари иш жойидаги ҳуқуқ ва
мажбуриятларни аниқ белгилашга ёрдам беришини кўрсатади. Моррелл давлат
бошқарувида меҳнат шартномалари ходимлар билан иш берувчилар ўртасидаги
ўзаро ишончни мустаҳкамлашини таъкидлайди. У меҳнат шартномалари орқали
давлат хизматчиларининг самарадорлигини ошириш имкониятига эътибор
қаратади
.
Линн П. Уилсоннинг “The Legal Framework of Public Employment in the UK:
Challenges and Developments” асарида
[
9] Буюк Британиядаги давлат хизмати
меҳнат муносабатларининг ҳуқуқий асослари ёритилган. Уилсон давлат
хизматчилари учун меҳнат шартномаларини юридик жиҳатдан тартибга солиш
орқали самарадорликни ошириш имкониятини ўрганади. Унинг тадқиқотида
меҳнат шартномалари давлат хизматидаги шахсий
масъулиятни ошириш,
ходимларнинг манфаатларини ҳимоя қилиш ва меҳнат қонунчилигини
такомиллаштиришда муҳим аҳамият касб этади.
Жан
-
Мишель Эйдос ўзининг “Public Sector Employment Law in France:
Evolution and Current Trends” асарида
[
10] Франциядаги давлат хизмати
қонунчилигининг эволюциясига оид тадқиқот олиб борган. У меҳнат
шартномаларининг давлат бошқарувидаги муҳим жиҳатларини ёритади ва меҳнат
муносабатлари эволюциясини кўрсатади. Эйдос Францияда меҳнат шартномалари
давлат хизматчиларининг иш кафолати ва ижтимоий ҳимоясини таъминлашда
муҳим восита эканлигини таъкидлайди. Унинг тадқиқоти давлат хизмати
қонунчилигининг
замонавий тенденциялари ва истиқболлари ҳақида маълумот
беради.
МДҲ мамлакатлари олимлари ҳам мазкур масалада ўзи фикрларини
билдирганлар.
Шакирова
Е.С.нинг тадқиқоти Россия давлат хизматини ҳуқуқий
жиҳатдан мустаҳкамлашга қаратилган. У давлат хизматчиларининг меҳнат
шартномалари асосида ишлашини самарали бошқариш механизмларини таҳлил
қилади. Асарда меҳнат шартномаларининг ҳуқуқий мазмуни ва уларнинг давлат
бошқарувидаги аҳамияти кенг кўрсатилган. Шунингдек, давлат хизматчиларининг
ҳуқуқлари
ва мажбуриятларини аниқ белгилаш орқали давлат хизматини
модернизация қилиш таклиф этилган.
Петров
В.А.
ўз
тадқиқотида
давлат
хизматчиларининг
ижтимоий
кафолатларини таъминлаш масаласини чуқур ўрганган. У давлат хизматчиларининг
меҳнат ҳуқуқларини таъминлашда ҳуқуқий механизмларни ривожлантириш
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
455
зарурлигини таъкидлайди. Унинг фикрича, меҳнат шартномалари орқали давлат
хизматчиларининг ижтимоий ҳимоясини кучайтириш давлат бошқарувининг
самарадорлигига бевосита таъсир кўрсатади [11].
Смирнова
А.А. давлат хизматчиларининг ҳуқуқий муносабатларини
шартномавий асосда тартибга солиш масалаларига бағишланган тадқиқот
ўтказган. Унинг иши давлат хизматчилари ва иш берувчилар ўртасидаги
муносабатларни тартибга солишнинг янги ҳуқуқий ёндашувларини илгари
суради.
Асарда
давлат
хизматида
шартномавий
муносабатларни
ривожлантиришнинг ҳуқуқий ва амалий жиҳатлари кенг ёритилган
[12].
Ковалев
И.В. дипломатик муассасаларда хизмат қилаётган ходимларнинг
меҳнат муносабатларини ҳуқуқий жиҳатдан ривожлантиришга қаратилган
тадқиқот ўтказган. Асарда халқаро қонунчиликка мос равишда меҳнат
шартномалари асосида иш олиб бориш механизмлари таҳлил қилинган. Муаллиф
ходимларнинг меҳнат ҳуқуқларини ҳимоя қилишни халқаро стандартларга
мувофиқ тартибга солиш бўйича тавсиялар берган
[13].
Иванова
Л.С. ўз ишида муниципал хизматчиларнинг меҳнат ҳуқуқини
мустаҳкамлашга қаратилган. У муниципал хизматчилар учун меҳнат
шартномаларини ривожлантириш орқали ижтимоий кафолатларни яхшилашнинг
аҳамиятини таъкидлайди. Унинг тадқиқотида ишлаб чиқилган механизмлар
қонунчиликдаги
мавжуд бўшлиқларни бартараф этишга қаратилган.
Орлов
А.П.
ўз
тадқиқотида
дипломатик
муассасаларда
меҳнат
муносабатларини самарали бошқаришга қаратилган. У давлат хизматчилари учун
меҳнат шартномаларининг қонуний асосларини мустаҳкамлаш муҳимлигини
таъкидлайди. Муаллифнинг тавсиялари халқаро ва маҳаллий қонунчиликни
мувофиқлаштиришга қаратилган
[14].
МУҲОКАМА
Мақолада
олиб борилган таҳлиллар меҳнат шартномаси ва давлат
фуқаролик хизмати муносабатлари ўртасидаги ўзига хосликларни аниқлашга
қаратилди. Илмий ва қонунчилик таҳлиллари шуни кўрсатадики, меҳнат
шартномалари давлат хизматчиларининг фаолиятини ҳуқуқий тартибга солишда
ўзига хос аҳамиятга эга. Хусусан, Латвия ва Грузиядаги давлат хизматини ҳуқуқий
асосда тартибга солиш амалиёти кўп жиҳатлари билан ўзаро фарқланади.
Латвияда меҳнат шартномалари давлат хизматининг ажралмас қисми сифатида
қаралган
бўлса, Грузияда меҳнат
муносабатлари кўпроқ умумий ҳуқуқий
стандартларга асосланади.
Меҳнат
шартномалари
давлат
хизматчиларининг
ҳуқуқлари
ва
мажбуриятларини аниқ белгилаш, уларнинг ижтимоий кафолатларини
мустаҳкамлаш, шунингдек, давлат бошқарувининг самарадорлигини оширишда
муҳим восита сифатида намоён бўлади. Илмий манбалар таҳлили шуни
кўрсатадики, давлат хизматчиларининг меҳнат муносабатларини шартномалар
асосида тартибга солиш халқаро амалиётда ҳам турли йўналишларда
ривожланмоқда. Масалан, Латвияда хизматчиларнинг ижтимоий кафолатларини
ҳимоя қилишга қаратилган меҳнат шартномалари ҳуқуқий стандартларига
аҳамият берилади. Грузияда эса меҳнат қонунчилигидаги умумий нормалар
орқали давлат хизматчиларининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари аниқланади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
456
Муҳим жиҳатлардан бири бу давлат хизматчиларининг меҳнат шартномалари
орқали ижтимоий кафолатлар ва ҳуқуқий ҳимоясини таъминлашдаги халқаро
тажрибаларнинг аҳамиятидир. Халқаро меҳнат ташкилоти ва Европа Иттифоқи каби
институтлар тавсиялари халқаро ҳуқуқий стандартлардан келиб чиқиб, миллий
қонунчиликни ривожлантиришга асос бўлиб хизмат қилади.
Бундан ташқари, Грузия ва Латвия мисолида меҳнат шартномаларини
татбиқ этишнинг ҳуқуқий механизмларини қиёсий таҳлил қилиш, Ўзбекистондаги
давлат хизмати тизимини такомиллаштириш учун муҳим илмий асос бўлиши
мумкин.
Европа Иттифоқи давлатларида давлат фуқаролик хизматида меҳнат
шартномаларини тартибга солишда бир қатор ўзига хос жиҳатлар мавжуд.
Хусусан,
Европа
Иттифоқининг
аксарият
мамлакатларида
давлат
хизматчиларининг меҳнат муносабатларини шартномавий асосда тартибга солиш
миллий қонунчиликка асосланади, шунингдек, Европа Иттифоқи доирасида қабул
қилинган
умумий стандартлар ва тавсияларга мувофиқлаштирилади. Германия,
Франция ва Испания каби давлатларда меҳнат шартномалари давлат
хизматчиларининг ҳуқуқлари, мажбуриятлари ва ижтимоий кафолатларини аниқ
белгилашда муҳим восита ҳисобланади. Бундан ташқари, Европа Иттифоқи
қонунчилиги
меҳнат муносабатларида камситишларнинг олдини олиш, меҳнат
муҳитини яхшилаш ва давлат хизматчиларининг малакасини оширишга
қаратилган талабларни ўз ичига олади
[15].
Шу билан бирга, Швеция ва Нидерландия каби мамлакатларда давлат
хизматчиларининг меҳнат муносабатларини тартибга солишда юқори даражадаги
транспарентлик ва жамоатчилик назорати таъминланади. Европа Иттифоқида
меҳнат муносабатларини тартибга солишда асосий эътибор инсон ҳуқуқларига,
ижтимоий тенгликка ва меҳнат шароитларини яхшилашга қаратилади. Халқаро
Меҳнат Ташкилоти ва Европада Хавфсизлик ва Ҳамкорлик Ташкилоти каби
халқаро институтларнинг тавсиялари ушбу соҳада қўлланилган илғор
тажрибаларнинг асоси ҳисобланади. Бу эса давлат хизматчиларининг самарали
фаолиятини таъминлаш ва бошқарув тизимининг сифатини оширишда муҳим
омил бўлиб хизмат қилади
[16].
ХУЛОСА
Меҳнат шартномалари давлат фуқаролик хизматидаги муҳим
ҳуқуқий
воситалардан бири ҳисобланади. У давлат хизматчиларининг ҳуқуқ ва
мажбуриятларини аниқ белгилаш, ижтимоий кафолатларини таъминлаш ҳамда
бошқарув самарадорлигини оширишда катта аҳамиятга эга. Латвия ва Грузиядаги
амалиётлар шундан далолат берадики,
давлат хизматини тартибга солишда
меҳнат шартномалари миллий қонунчиликнинг ажралмас қисми бўлиб, уларнинг
мазмуни ва қўлланилиши турли йўналишларда ривожланган.
Латвия мисолида меҳнат шартномалари орқали давлат хизматчиларининг
ижтимоий ҳимоясини кучайтириш муҳим аҳамият касб этса, Грузияда меҳнат
муносабатларини умумий қонунчилик асосида тартибга солиш амалиёти намоён
бўлди. Бу икки давлат амалиётининг таҳлилидан кўриниб турибдики, меҳнат
шартномалари давлат хизмати фаолиятини тартибга солишда нафақат ҳуқуқий
,
балки ижтимоий ва бошқарув самарадорлигини ошириш воситаси сифатида
намоён бўлади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
457
Ўзбекистондаги қонунчиликни ривожлантиришда Латвия ва Грузиядаги
тажрибаларга таяниш имконияти мавжуд. Давлат хизматчиларининг ижтимоий
ҳимояси, меҳнат ҳуқуқлари ва уларнинг самарали фаолиятини таъминлашга
қаратилган қонунчилик ислоҳотлари давлат бошқарувининг сифатини янада
яхшилашга хизмат қилади. Шундай экан, меҳнат шартномалари давлат хизмати
муносабатларини тартибга солишнинг узлуксиз такомиллаштирилишига
кўмаклашадиган муҳим воситадир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
:
1.
Ўзбекистон Республикасининг “Давлат фуқаролик хизмати тўғрисида”ги
Қонуни
// Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 21.09.2024 й.,
03/24/963/0735-
сон
2.
Латвия Республикаси “Давлат хизмати тўғрисида” қонуни, 5
-
модда.
URL:
https://likumi.lv/
3.
Халқаро меҳнат ташкилоти (ILO) тавсиялари.
URL: https://www.ilo.org/
4.
OECD давлат бошқаруви тавсиялари. URL: https://www.oecd.org/
5.
Закон “О публичной службе” Грузии. https://matsne.gov.ge/ru/document/
download/28312/96/ru/pdf
6.
Marston, S. (Year).
Public Service Employment Relations in the United States:
Balancing Efficiency and Employee Rights
.
7.
Demmke, C. (Year).
Civil Services in the EU of 27: Reform Outcomes and the Future
of the Civil Service
.
8.
Morrell, A. P. (Year).
Employment Contracts in Public Administration:
A Comparative Study
.
9.
Wilson, L. P. (Year).
The Legal Framework of Public Employment in the UK:
Challenges and Developments
.
10.
Eydoz, J.-M. (Year).
Public Sector Employment Law in France: Evolution and
Current Trends
.
11.
Петров В.А. Особенности правового регулирования труда и социальной
защиты государственных служащих: дисс. ... к.ю.н. –
СПб., 2015. –
Б. 189.
12.
Смирнова А.А. Публично
-
правовое и договорное регулирование
правоотношений на государственной гражданской службе: дисс. ... к.ю.н. –
Казань,
2018.
–
Б. 204.
13.
Ковалев И.В. Правовое регулирование трудовых отношений работников,
направляемых на работу в дипломатических учреждениях: дисс. ... к.ю.н. –
Ростов
-
на
-
Дону, 2016. –
Б. 168.
14.
Иванова Л.С. Муниципальный служащий как субъект трудового права:
дисс. ... к.ю.н. –
Новосибирск, 2014. –
Б. 172.
15.
Орлов А.П. Применение трудового законодательства к служебным
отношениям на государственной гражданской службе: дисс. ... к.ю.н. –
Томск,
2017.
–
Б. 199.
16.
EU Charter of Fundamental Rights, 2012.
–
P. 25
17.
OSCE Recommendations on Transparency in Public Administration, 2018.
–
P. 30.
