Последняя попытка Омейядов сохранить Центральную Азию – поход Насра Ибн Сайяра в Фергану

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The last attempt by the Umayyads to preserve Central Asia

–

the campaigns of Nasr Ibn Sayyar to Ferghana

Erkinjon MAKHMUDOV

1

Fergana State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received October 2024

Received in revised form

15 November 2024
Accepted 15 December 2024

Available online

25 January 2025

This article analyzes the military campaign of Nasr ibn

Sayyar ibn Rafi' ibn Harri ibn Rabi'ah al-Kinani al-Laysi a

renowned Arab military commander, prominent statesman, and

head of the Mudar tribe in Khorasan who took part in Qutayba

ibn Muslim’s expeditions in Transoxiana, including the Fergana

Valley. It also examines the subsequent political developments

that followed these campaigns.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-

iss6-pp

409-413

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Ferghana,

Arab Khalifat,
Arab invasion,
coalition,

Nasr ibn Sayyor,
Sharik,
Nilan,
Alutar,

Arslan tarkhan,
vice,
vassal,

battle of Talas,
Nothern kingdom,
Southern kingdom.

Umaviylarning Markaziy Osiyoni saqlab qolishidagi

so‘nggi urinish –

Nasr Ibn Sayyorning Farg‘onaga yurishlar

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar:

Farg‘ona,

arab xalifati,

arab bosqinchiligi,
koalitsiya,
Nasr ibn Sayyor,

Sharik,
Nilon

,

Alutar,

Mashhur arab harbiy qo‘mondoni va yirik davlat arbobi,

Xurosondagi arablarning mudar qabilasining boshlig‘i; Qutayba

ibn Muslimning Movarounnahrdagi harbiy yurishlarida ishtirok

etgan Nasr ibn Sayyor ibn Rofi‘ ibn Harriy ibn Rabi’a al

-Kinoniy

al-

Laysiyning Farg‘ona vodiysiga harbiy yurishi, undan keying

davrdagi siyosiy jarayonlar tahlil qilingan.

1

Senior Lecturer, Department of World History, Fergana State University. E-mail: erkinmahmudov@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

410

Arslon tarxon,
noib,

vassalom,
Talas jangi,
Shimoliy podshohlik,

Janubiy podshohlik.

Последняя попытка Омейядов сохранить Центральную
Азию –

поход Насра Ибн Сайяра в Фергану

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Фергана,

Арабский халифат,
арабское вторжение,

коалиция,

Наср ибн Сайёр,

Шарик,

Нилан,

Алутар,

Арслан тархан,

порок,

вассал,

битва при Таласе,
Северное царство,

Южное царство.

Анализируется военный поход Насра ибн Саййара

ибн Рафи' ибн Харри ибн Раби'а аль

-

Кинани аль

-

Лайси,

известного

арабского

военачальника

и

крупного

государственного деятеля, главы племени мудар арабов в

Хорасане, участвовавшего в военных походах Кутайбы ибн

Муслима в Мавераннахр, в Ферганскую долину, а также

последующие политические процессы.

KIRISH

Nasr ibn Sayyor ibn Rofi‘ ibn Harriy ibn Rabi‘a al

-Kinoniy al-Laysiy (131/748-49-

yilda vafot etgan)

–

mashhur arab harbiy qo‘mondoni va yirik davlat arbobi, Xurosondagi

arablarning mudar qabilasining boshlig‘i; Qutayba ibn

Muslimning Movarounnahrdagi

harbiy yurishlari-

da ishtirok etdi va bu yerda ko‘p boyliklar qo‘lga kiritdi. Hishom ibn

‘Abd al

-Malik (105

–

125/724

–

743-yillarda hukm surgan) davrida xiroj devonining

boshlig‘i, 110/728

-29-yilda esa Samarqand hokimi etib tayin- landi. 121

–

131/

738

–

748-yillarda avval Balx hokimi, keyin butun Xuro-

son voliysi bo‘ldi, Marv

shahrida yashagan. Uning hukmronligi davrida Xurosonda Abu Muslim boshchiligidagi

‘Abbosiylar harakati avj oldi va g‘alaba qozondi.

ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA

Xurosonga Nasr ibn Sayyor noib etib tayinlangandan keyin, uning dastlabki ishi

Movarounnahrning amalda mustaqil bo‘lgan hududlarini qaytadan bo‘ysundirish bo‘ldi.

Chunki, xalifalikning sharqiy chegarasi bo‘lgan Farg‘onada Movarounnahrning bosh

qa

hududlaridan farqli ravishda islom dinining mavqei mustahkam emas edi. Tarixiy

manbalarning tahlili shuni ko‘rsatmoqdaki, arablar Farg‘onaga kirib kelgan davrdan to

VIII asr oxirigacha bo‘lgan vaqt davomida ham Farg‘ona hukmdorlari islom dinini qabul

qi

lmadi [10: 7; 2: 26]. Farg‘ona hukmdorlarining islom dinini qabul qilmaganligi bu yerda

arablarning ta’siri yuqori bo‘lmaganligidan dalolat beradi. Shu sababli Nasr ibn Sayyor

Xurosonda o‘z mavqeini mustahkamlab olgach, Choch va Farg‘ona hududlariga harbiy

yurish tashkillashtiradi. Ibn al-

Asirda keltirilishicha, Nasr ibn Sayyor farg‘onaliklarga

hujum qiladi va minglab farg‘onaliklarni asir oladi [8: 198]. Ammo bu Nasr ibn

Sayyorning Farg‘onaga qilgan asosiy yurishi emas edi. Chunki, Nasr asosiy e’tiborni

Ch

ochdagi arablarga qarshi to‘plangan kuchlarga qaratayotgan edi. Ehtimol Nasr

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

411

Farg‘onaning chegara hududlariga bosqinchilik yurishini uyushtirib ortga qaytgandir.

Sababi manbalarda Nasrning hujumi paytida Farg‘ona hukmdori yoki uning vorisi bilan

to‘qnashga

nligi qayd etilmagan [8: 199].

NATIJALAR VA MUHOKAMA

Nasrning Farg‘onaga qilgan navbatdagi yurishi alohida ahamiyatga ega bo‘lib,

bunda arab qo‘shinlari Quva shahrigacha yetib borishadi. Farg‘ona hukmdorining vorisi

Nilan (Balaz) bilan bo‘lgan bir necha janglarda arablar g‘alaba qozonadi. Farg‘onaliklar

Nasrga sulh tuzishni taklif qilishadi. Bunga javoban Nasr ularga tinchlik sulhini yuboradi.

“Tarixi Tabariy” va “Al

-Komil fit-

Tarix” kabi manbalarda Nasrning Farg‘onaga bu yurishi

batafsil tasvirlangan. Juml

adan, farg‘onaliklar Nasrning kelishini oldindan bilib, otlari va

oziq-

ovqatlarni yoqib yubordilar. Nasr Farg‘ona hokimining valiahdiga qarshi yurish

qilib, uni bir qal’ada qamal qiladi. Valiahd musulmonlarni g‘aflatda qoldirib, to‘satdan

hujum qiladi va h

ayvonlarni qo‘lga kiritadi. Nasr esa shundan keyin Temim o‘g‘illarini

Muhammad al-

Musanna boshchiligida bir guruh jangchilar bilan jo‘natadi. Farg‘onaliklar

musulmonlarning otlarini o‘lja olishgan edi. Musulmonlar qo‘ldan boy berilgan otlarining

bir qismin

i o‘zlariga qaytarib olgandan so‘ng, farg‘onaliklarga qarshi hujumga o‘tadi va

ularni mag‘lubiyatga uchratdilar. Arablar Farg‘ona hukmdori vorisiga yordam bergan

dehqonni qatl etadilar [8: 199]. Dehqonning o‘g‘li bilan birgalikda ba’zi kishilarni asir

olad

ilar. Nasr dehqonning o‘g‘lini ham qatl etishni buyuradi. Xurosondagi Dihiston

viloyatining turkiy hukmdori Sulteginning katta o‘g‘li Sulaymon ibn Abu

-s-Sariy

121/738-39-yilda Xuroson amiri Nasr ibn Sayyor (121

–

131/738

–

748-yillarda hukm

surgan) kotibining

o‘rinbosari bo‘lgan. O‘sha yilda u sulh ahdnomasi bilan Farg‘ona

hukmdorining oldiga yuborilgan.

Farg‘ona hokimi Sulaymon orqali sulh tuzish taklifi to‘g‘risida jo‘natilgan Nasrning

maktubini qabul etganligini bildirib, o‘zining eng yaqin yordamchisi bo‘lg

an onasini

Sulaymon bilan birgalikda jo‘natadi. Malika (ayol) Nasr huzuriga kelgach, Nasr u bilan

suhbatlashadi [8: 200].

Shunisi diqqatga sazovorki, Nilanni muarrixlar yangi hukmdor deya tilga olmaydi,

balki shunchaki valiahd deb yozishadi. Demak, Nasrnin

g bu yurishi paytida Farg‘ona

hukmdori Alutar vafot etgan va Nilan taxtga chiqib ulgurmagan, degan xulosaga

kelishimiz mumkin.

Yuqoridagi ikki yurish manbalarda bitta yurishning ikki bosqichi sifatida

keltiriladi. Birinchi bosqichda Nasr Farg‘ona chegarala

ridan minglab odamlarni asir olib

qaytadi. Ikkinchi yurishda arablar Farg‘onaga bostirib kirib uning hukmdorini mag‘lub

etadi. Vodiyda arablarning mavqeini oshirish uchun 10 ming arab vodiy bo‘ylab

joylashtiriladi [3: 105]. 740/741 yilda esa Nasr yana Farg

‘onaga yurish qiladi [8: 211].

Ammo bu yurishning tafsilotlari tarixiy manbalarda qayd etilmagan.

Nasr ibn Sayyorning Farg‘onaga qilgan yurishlaridan so‘ng Nilan kuchsizlanib,

hokimiyatga Arslon tarxon keladi [1: 490]. Nilan haqida 739-

yildan so‘ng tarixiy

manbalarda ma’lumotlar uchramaydi. Aynan 739

-yildan boshlab xitoy manbalarida

Arslon tarxon haqidagi ilk ma’lumotlar uchraydi [6: 86]. Xitoy manbalarida Arslon tarxon

“Asilan Dagan” shaklida tilga olinadi [2: 25; 6: 86].

Farg‘onaning yangi hukmdori Arslon tarxon o‘z tashqi siyosatida Tan imperiyasiga

tayanadi. Ma’lumki, Farg‘onadan shimolda joylashgan Talas vodiysi Turk xoqonligi

g‘arbiy hududlarining ma’muriy markazi bo‘lib, turklar bu yerdan Chotqol tog‘laridan

oshib o‘tib, vodiyga hujum qilar edilar. Arslon tarxon o‘z davlatining xavfsizligini

ta’minlash maqsadida 739

-yilda Talosga yurish qildi [2: 26]. Ayni vaqtda Xitoy ham bu

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

412

hududni o‘ziga bo‘ysundirishga harakat qilardi. Natijada Qoshg‘ardagi xitoy garnizoni

ko‘magida Arslon tarxon Talos hokimi Tuaxuyeysianni mag‘lub qiladi. Bu voqeani Xitoy

manbalari ham tasdiqlaydi. “[Imperator] Shyuanzung (712–

756-

yillarda taxtda o‘tirgan,

ismi Li Lungji) ning Kayyuan davrining 27 yilida [739] Tuaxuyeysianni itoat qildirishga

[Tang

qo‘shinlari bilan] hamkorlik qilgani uchun [Farg‘ona] hukmdori (vang) Arslon

-

Tarxonga fengxua-

vang (“madaniyatga intiluvchi hukmdor”) unvoni in’om etildi” [6: 86].

Arslon tarxon davrida, Tyanbao davrining 3-yilida (744) xitoyliklar ushbu davlat

[Farg‘ona]

ga Ningyuan

–

“olisdagi sokinlik” deb nom berdilar [6: 86]. Yuqorida xitoy

manbalaridan keltirilgan fikrlar shuni tasdiqlaydiki, Farg‘ona hukmdori doimo Xitoy

bilan yaqin aloqa o‘rnatishga va arablarga qarshi kurashda Tan imperiyasi bilan ittifoq

tuzishga intilgan. Bunga dalil sifatida Arslon tarxonning Xitoy malikasi (Xeyi)ga

uylanganligi, uning vorisi Chjungje o‘z o‘g‘li Shyuyeyuyni Xitoyga yuborib, imperatordan

“xitoy urf

-

odatlarini o‘rganish uchun” uni saroy xizmatiga qabul qilishni so‘raganligini

ko‘r

ishimiz mumkin [2: 25].

749

–

750-yilda Movarounnahrda Ummaviylarning inqirozi sabab siyosiy vaziyat

murakkablashadi. Buning natijasida turli xalq qo‘zg‘olonlari bo‘lib o‘tgan. Shunday

qo‘zg‘olonlardan biri Sharik boshchiligidagi qo‘zg‘olon edi. Bu qo‘zg‘olo

n hijriy

131 milodiy 748/749-

yili Farg‘onada boshlanadi [4: 268]. Ularning asosiy g‘oyasi

Abu Tolib avlodlarining hokimiyatga chiqishini qo‘llab

-quvvatlash hisoblangan. Ehtimol,

ummaviylarning hukmronligi davrida ularning ta’qibidan qochib Abu Tolib avlod

larining

tarafdorlari turli chekka o‘lkalar, jumladan, Farg‘onadan siyosiy boshpana topgandir.

Sharik yuqoridagi talab bilan xalqqa murojaat qiladi. Natijada uning atrofida katta

qo‘shin jam bo‘ladi [4: 268]. Abu Muslim Sharikka qarshi Ziyod bin Solih bosh

chiligida

qo‘shin yuboradi. Ziyod bin Solix Amudaryo qirg‘oqlariga yetganda unga buxorxudot

yordamga keladi. Ular birgalikda Sharikni mag‘lub etib, uning o‘zi va ko‘plab

tarafdorlarini qatl etadilar. Sharikning boshi Abu Muslimga yuboriladi [4: 269].

VIII

asrning o‘rtalariga kelganda Farg‘ona ixshidi va Shosh hukmdori o‘rtasida

munosabatlar buziladi [7: 21]. Farg‘ona ixshidi xitoyliklardan yordam so‘raydi. Bunga

javoban Tan imperiyasi yordam sifatida katta qo‘shin yuboradi. Xitoy qo‘shini

farg‘onaliklar bil

an Toshkentga bostirib kelib [7: 21], chochliklarning mol-mulkini talon-

toroj qildi va mahalliy hukmdorni asir olib Xitoy poytaxti Chan’anga yuborgan. U yerda

Choch hukmdori qatl etildi. Toshkent shahzodasi ittifoqchilarga qarshi Xuroson noibi Abu

Muslimda

n yordam so‘raydi. Natijada besh kun davom etgan, ilmiy adabiyotlarda ilk o‘rta

asrlarning yirik jangi deya ta’riflangan “Talos jangi” bo‘lib o‘tadi. Jang davomida Tang

qo‘shinidagi Qarluq turklari xiyonat yo‘liga kirib, xitoy lashkariga arablar bilan birg

alikda

hujum qildilar. Tan qo‘shinlari qo‘mondoni Gao Shanfa to‘liq mag‘lubiyatga uchradi. Xitoy

askarlarining katta qismi o‘ldirilib, faqat bir necha nafarigina omon qolgan. O‘ng qanot

qo‘mondoni Li Siyyening yordami bilan Gao Shanfaning o‘zi qochib ketis

hga erishdi.

Chekinish yo‘li tor bo‘lib, ortga qaytish qiyin kechgan. Aftidan Farg‘ona qo‘shinlari

ittifoqchi qo‘shinlarning orqa tarafida joylashgan va shu sababli chekinayotgan xitoy

askarlarining yo‘llarini to‘sib qo‘ygan edilar. Li Siyye oldingi safga o‘tib, jangdan omon

qolgan xitoy askarlariga Farg‘ona askarlarini o‘ldirishni buyurdi. Natijada o‘z

ittifoqchilari bo‘lgan farg‘onalik askarlarning barchasi o‘ldiriladi. Tarixiy manbalarda

ushbu jangda farg‘onaliklarga kim boshchilik qilganligi haqidagi ma’lumotlar keltirib

o‘tilmagan. Milodiy 744 yildan keyin Arslon tarxonning Xitoy malikasi (Xeyi) ga uylangan

[6: 86] ligini inobatga olsak, Talos jangida farg‘onaliklarga Arslon tarxon qo‘mondonlik

qilganligini taxmin qilishimiz mumkin.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

413

751-yilda Talos dary

osi bo‘yida yuz bergan besh kunlik katta to‘qnashuvda har ikki

tarafdan qancha askar ishtirok etgani aniq emas. Lekin jangda qatnashgan Tan

askarlarining o‘zi 70 ming ekanligi adabiyotlarda qayd etilgan [9: 26]. Biroq, Talos

jangida Tan imperiyasi tarafida

turib ishtirok etgan Farg‘ona qo‘shini va qarluqlarni

hisobga olganda qo‘shinning umumiy soni 100 mingdan ortiq, deb taxmin qilish mumkin.

Arab askarlarining soni ham 100 ming atrofida bo‘lishi haqiqatga ancha yaqin. Chunki,

arablar jang davomida yaqqol ustunlikka erisha olmadi va Qarluq turklarining arablar

tarafiga o‘tib ketishi kuchlar nisbatini o‘zgartirib yubordi. Natijada 50 ming xitoy

lashkarlari qurbon bo‘ldi, 20 ming kishi asirga tushdi [5: 172].

XULOSA

Xulosa qilib aytganda, ajdodlarimiz VIII asrlarda arab istilochilariga qarshi uzoq

muddat davomida kurash olib bordilar. 748-yilda Turk xoqonligi poytaxti Suyob

shahrining vayron etilishi hamda 751-

yilda Talosda xitoy qo‘shinlarining tor

-mor

qilinishi siyosiy vaziyatning arablar foydasiga o‘zgarishiga olib keldi. Ular Farg‘ona

vodiysida ham o‘z mavqeini mustahkamlashga harakat qildilar. Xalifa Mansur davrida

Farg‘ona hukmdori Qoshg‘arda yashashga va arablarga o‘lpon to‘lashga majbur bo‘ldi.

Ammo, farg‘onaliklar uzoq vaqt davomida arablarning asosiy

talabi

–

islomga o‘tishni rad

etdilar. Shunga qaramasdan bu yerda asta-sekinlik bilan islom dini yoyildi va shariat

qonunlari qaror topdi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

Анарбаев А. Ахсикат –

столица древний Ферганы. –

Ташкент: Тафаккур, 2013.

–

535 с.

Бернштам А.Н. Древняя Фергана (Научно

-

популярный очерк). –

Ташкент:

Изд. АН Уз ССР, 1951. –

45 с.

Кадырова Т. Из истории крестьянских движений в Мавераннахре и Хорасане

в VIII –

начале IХ в. –

Ташкент: Фан, 1965. –

238 с.

Саид Абдулхай бин Заҳҳок бин Маҳмуд. Тарихи Гардизи. Дунёйи китоб. Бе

тасхих ва мақобала Абдулҳай Ҳабибий. Чопи аввал. –

Теҳрон, 1343ҳ. –

733 с.

Хўжаев А. Буюк Ипак Йўли. –

Тошкент: Ўзбекистон миллий энциклопедияси

нашр., 2007. –

279 б.

Хўжаев А. Фарғона тарихига оид маълумотлар (Қадимий ва илк ўрта аср

Хитой манбаларидан таржималар ва уларга шарҳлар). –

Фарғона: Фарғона

нашриёти, 2013. –

288 б.

Ибн ал

-

Асир. Ал

-

Камил фи

-

т

-

Таърих (Полный свод истории) // Перевод с

арабского языка, примечания и комментарии П.Г.Булгакова. Дополнения к

переводу, примечания и комментарии, введение и указатели Ш.С.Камолиддина. –

Ташкент: Узбекистан, 2006. –

559 с.

Ibnu’l Esir. Islam tarihi. El Кamil Fi’t Tarih Tercumesi. / Ceviren Yunus Apaydin. –

Cilt 5.

–

Istambul: Turkiyat matbaacilik ve nesriyat, 1986.

–

492 c.

Nesimi Y. Ilk türk –

islam devletleri tarihi.

–

Ankara, 1992.

–

146 c.

The History of al-Tabari. / Translated by Carole Hillenbrand.

–

Vol. 26.

–

New York:

State University of New York Press, 1989.

–

300 p.