Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Nomadic Russians in Turkestan: historical conditions and
reasons for migration
Kalkon CHORSHANBIYEV
1
Asian University of Technologies
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 15 December 2024
Available online
25 January 2025
This study examines the historical, social, and economic
factors behind the emergence of “Russian nomadism” in
Turkestan during the late 19th and early 20th centuries. The
expansionist policy of the Russian Empire and the centralized
Soviet system were key drivers of Russian migration into
Turkestan. Beginning in the second half of the 19th century,
land-use policies enacted by the Russian government, along
with expanding agriculture and the incorporation of Turkestan
into the Russian economic network, facilitated the arrival of
Russian settlers. During this period, many Russians
–
seeking
new opportunities and aiming to improve their economic and
social conditions
–
chose to migrate to Turkestan.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Nomadic Russians,
Turkestan,
Russian migration,
Socio-economic conditions,
Russian Empire,
Soviet era,
Colonialism,
Russians and Turkic
peoples,
International migration,
Captivity and forced
migration,
Agriculture,
Soviet Union and Turkestan,
Demographic changes.
Turkistonda ko‘chmanchi ruslar: tarixiy sharoit va
migratsiya sabablari
АННОТАЦИЯ
Калит
сўзлар
:
ko‘chmanchi ruslar,
turkiston,
ruslar migratsiyasi,
ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar,
Rossiya imperiyasi,
sovetlar davri,
kolonializm,
XIX asrning oxiri va XX asrning dastlabki yillarida Turkiston
hududida yuzaga kelgan rus ko‘chmanchiligining tarixiy,
ijtimoiy
va
iqtisodiy
sabablarini
o‘rganadi.
Rossiya
imperiyasining ekspansion siyosati va Sovet Ittifoqining
markazlashgan tizimi, ruslarning Turkistonga migratsiyasining
asosiy omillari bo‘lgan. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab,
1
Teacher, Asian University of Technologies. E-mail: q_chorshanbiev@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
401
ruslar va turk xalqlari,
xalqaro migratsiya,
asirlik va majburiy
ko‘chish,
qishloq xo‘jaligi,
Sovetlar ittifoqi va
Turkiston,
demografik o‘zgarishlar.
Rossiya hukumati tomonidan amalga oshirilgan yer ishlatish
siyosati, qishloq xo‘jaligini rivojlantirish va Turkistonni Rossiya
iqtisodiy tizimiga integratsiya qilish maqsadida ko‘chmanchi
ruslarning Turkistonga kelishi boshlangan. Shuningdek, bu
davrda ko‘plab rus ko‘chmanchilari, o‘zlarining iqtisodiy va
ijtimoiy ahvolini yaxshilash niyatida, yangi imkoniyatlar izlab
Turkistonga ko‘chib kelgan.
Русские
-
кочевники
в
Туркестане:
исторические
условия и причины миграции
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
русские
-
кочевники,
Туркестан,
русская миграция,
социально
-
экономические
условия,
Российская империя,
советская эпоха,
колониализм,
русские и тюркские
народы,
международная миграция,
пленение и вынужденная
миграция,
сельское хозяйство,
Советский Союз и
Туркестан,
демографические
изменения.
В статье изучаются исторические, социальные и
экономические
причины
расселения
русских
на
территории Туркестана в конце XIX начале XX веков.
Экспансионистская политика Российской империи и
централизованная система Советского Союза были
основными факторами миграции русских в Туркестан.
Со второй половины XIX века начался приезд русских
-
кочевников в Туркестан с целью разработки проводимой
российским правительством политики землепользования,
развития сельского хозяйства и интеграции Туркестана в
российскую экономическую систему. Также в этот период
многие русские поселенцы перебрались в Туркестан в
поисках новых возможностей, с намерением улучшить свое
экономическое и социальное положение.
KIRISH
Turkiston hududi, XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab, Rossiya imperiyasining
kengayish siyosati va Sovet Ittifoqining markazlashgan boshqaruv tizimi ta’sirida jiddiy
ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy o‘zgarishlarni boshdan kechirdi. Rossiyaning bu mintaqag
a
siyosiy va iqtisodiy integratsiyasi doirasida ko‘plab rus aholisining Turkistonga
migratsiyasi boshlandi. Bu migratsiyaning sabablari, birinchi navbatda, Rossiya
imperiyasining markazdan chekka hududlarni boyitish, yer ishlatish siyosati, va iqtisodiy
ri
vojlanishni ta’minlash maqsadida amalga oshirilgan choralar bilan bog‘liq edi.
XIX asrning oxirlariga kelib, Rossiya hukumati Turkistonni o‘z iqtisodiy tizimiga
kiritish, qishloq xo‘jaligini rivojlantirish, yangi yerlarni ishlatish va bu mintaqaning boy
tabiiy resurslaridan samarali foydalanishni maqsad qilgan edi. Bu jarayonlarda,
ko‘chmanchi ruslar asosiy ro‘l o‘ynadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Mavzu tarixi umumqabul qilingan tarixiy metodlar
–
tarixiylik, qiyosiy-mantiqiy
tahlil, ketma-ketlik, xolislik tamoyillari asosida ilmiy tahlil etilgan.
TAHLIL VA NATIJALAR
Sovetshunoslikda Turkistonga koʻchmanchi ruslar koʻpincha yagona jamoa sifatida
qaralib, ular doirasida ular hayotining asosan ijtimoiy-iqtisodiy jihatlari tahlil qilingan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
402
Tadqiqotda madaniy o‘ziga xoslik va mahalliy xalqlar bilan o‘zaro munosabatlar
masalalari ikkinchi o‘rinni egalladi. Biroq, O.I. Brusinaning ishida. XIX asr oxiridan XX asr
boshlarigacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga olgan Brusina rus ko‘chmanchilarining hayoti,
tili va o‘zini o‘zi
anglashini batafsil ko‘rib chiqadi, bu ularning ijtimoiy
-madaniy
xususiyatlarini chuqurroq tushunishga imkon beradi.
Muallif bu asarida Turkiston general-gubernatorligining Sirdaryo viloyatida olib
borilgan ko‘chirish siyosati bilan bog‘liq ko‘plab manbalarga, jumladan, taftish o‘tkazish
uchun viloyatga yuborilgan turli amaldorlarning hisobot va hisobotlariga tayanadi.
Senator-
revizor K.K. Palen kabi raqamlarning hisobotlari va hisobotlarida mavjud bo‘lgan
ma’lumotlar. Palen, chinovik N.A. Gavrilov, tadqiq
otchi I.I. Geyer va iqtisodchi A.A.
Kaufman ko‘chmanchilarning kundalik hayoti, muammolari va mahalliy aholi bilan
munosabatlari haqida qimmatli ma’lumotlarni taqdim etadi. Bu materiallar
Turkistondagi rus koʻchmanchilari hayotining koʻp qirrali va koʻp qi
rrali tavsifini
yaratishga, ularning mintaqaviy taraqqiyot va madaniy oʻzaro munosabatlarga qoʻshgan
hissasini taʼkidlash imkonini beradi.
Sirdaryo viloyati XIX asr oxirida Turkistonning eng koʻp aholi yashaydigan ichki
hududlaridan biri edi. 1897-yildagi
aholini roʻyxatga olish maʼlumotlari mahalliy
aholining etnik tarkibi xilma-
xil ekanligini koʻrsatadi: qozoqlar 64,4%, turkiy guruhlar
10,73%, sartlar 9,76%, oʻzbeklar 4,34%. Immigratsiya qilingan aholi orasida ruslar ko‘p
bo‘lib, ularning ulushi 2,16% ni
tashkil etdi, ukrainaliklar 0,87% va belaruslar, ularning
ulushi atigi 0,1%. Ushbu ma’lumotlar mintaqadagi ijtimoiy va madaniy jarayonlarga
sezilarli ta’sir ko‘rsatgan mintaqaning turli etnik tarkibini aks ettiradi.
XIX asr oxiri
–
XX asr boshlarida Turkis
tonning rus koʻchmanchilari tomonidan
mustamlaka qilinishi boshlanishi bilan alohida ijtimoiy-madaniy dinamika shakllandi.
Rasmiy hujjatlar va arxiv ma’lumotlariga ko‘ra, ushbu jamoaning o‘ziga xos
xususiyatlarini shakllantirgan bir nechta asosiy jihatlarn
i ajratib ko‘rsatish mumkin:
1. Din: Rus ko‘chmanchilari hayotida pravoslavlik markaziy rol o‘ynadi. 1886 yilgi
Ko‘chirish to‘g‘risidagi Nizom, ayniqsa, pravoslav fuqarolarni ko‘chirishning muhimligini
ta’kidladi, bu esa mustamlakachilik siyosatining diniy
tarkibiy qismini ta’kidladi.
2. Segregatsiya: Ruslar ko‘pincha mahalliy aholidan alohida yashab, o‘zlarining
anklavlarini, shaharlarning “rus qismlari” yoki butun ko‘chirish qishloqlarini tashkil
qilishdi. Bu ularning tili, urf-odatlari va madaniy xususiyatlarini saqlab qolishga yordam
berdi [2].
3. Ijtimoiy integratsiya: mahalliy jamoalarga jismoniy yaqin bo‘lishiga qaramay, rus
ko‘chmanchilari begonalashgan va ijtimoiy jihatdan mustahkamlanmagan. Ushbu
begonalashuv Rossiya ma’muriyati tomonidan uzoq mudd
atli ijtimoiy-
madaniy o‘zaro
ta’sirni hisobga olmasdan amaliy muammolarni tezda hal qilishga qaratilgan uzoq
muddatli integratsiya strategiyasining yo‘qligi bilan yanada kuchaydi [1].
Turkiston Nizomi bilan tartibga solinadigan yer siyosati davlat yer zahiralaridan
koʻchmanchilarga yer ajratishni nazarda tutgan, bu esa keyinchalik resurslarning
cheklanganligi va yerdan foydalanishdagi yangi kelgan va tub aholi oʻrtasidagi tafovut
tufayli nizolarga sabab boʻlgan.
Turkistonning Sirdaryo viloyatida 1897-yilgi
aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga
koʻra, muhojir aholining diniy tarkibi quyidagicha edi: immigrant boʻlmaganlar orasida
pravoslav xristianlar salmoqli koʻpchilikni tashkil etib, ularning ulushi 2,86%ga yetdi.
Bundan tashqari, ozchiliklar orasida qadimgi dindorlar (0,19%), katoliklar (0,2%),
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
403
protestantlar (0,13%) va boshqa nasroniy konfessiyalari (0,01%) bor edi. Ushbu
ma’lumotlar ko‘chmanchilar orasida pravoslav dinining ustun ta’sirini ta’kidlaydi, bu
mintaqaning ko‘p madaniyatli kontekstida ushbu guruhning o‘ziga xosligining muhim
xususiyati edi. Sirdaryo viloyatiga yangi kelgan aholi orasida pravoslav xristianlar
ko‘pchilikni tashkil etdi.
Darhaqiqat, pravoslavlik Turkistonga ko‘chmanchi ruslarni birlashtirishda katta
rol o‘ynadi. Aholining asosiy q
ismini musulmonlar tashkil etgan yangi sharoitda
pravoslav cherkovi rusiyzabon muhojirlar uchun nafaqat ma’naviy, balki madaniy
markazga ham aylandi. Rossiya imperiyasining turli mintaqalariga xos bo‘lgan lahjalar,
kundalik amaliyotlar va an’analardagi farqlar umumiy diniy o‘ziga xoslikka yo‘l ochdi.
Bu ko‘chmanchilar o‘rtasida zarur ijtimoiy
-
madaniy birdamlikni ta’minladi,
ularning boshqa mahalliy madaniyat kontekstida bir-biri bilan aloqasini kuchaytirdi va
yangi muhitga moslashishga yordam berdi [2].
Bu
nday uyg‘unlik o‘z iqtisodiyotini samarali tashkil eta oladigan, an’analar va
o‘zaro yordamni saqlay oladigan barqaror jamoalarning shakllanishiga yordam berdi, bu
mahalliy aholi tomonidan har doim ham do‘stona munosabatda bo‘lmagan va yangi
geografik va iqlim sharoitida hayotga moslashish sharoitida omon qolish uchun muhim
edi.
Turkistondagi molokanlarga bo‘lgan qiziqish bejiz emas, chunki Rossiyadan kelib
chiqqan bu diniy jamoa boshqa ko‘chmanchilardan sezilarli darajada farq qilar edi.
Molokanlar mintaqa
ga o‘zlarining noyob urf
-odatlari va urf-odatlarini olib kelishdi, ular
qat’iy ovqatlanish qoidalarini, alkogol va tamakidan voz kechishni o‘z ichiga oladi, bu
ularning turmush tarzini boshqa guruhlardan ajratib turadi. Bu xususiyatlar, bunday
odatlar odat
iy bo‘lmagan muhitda yaxshiroq ijtimoiy moslashish va iqtisodiy
muvaffaqiyatga hissa qo‘shishi mumkin.
Molokanlar, shuningdek, yuqori darajadagi jamoat tashkilotchiligi bilan ajralib
turardi, bu ularga Turkistonning ko‘pincha noqulay iqlim sharoitida ham o‘z xo‘jaliklarini
muvaffaqiyatli boshqarishga yordam berdi. Ularning qishloq xo‘jaligiga moyilligi va
barqaror fermer xo‘jaliklarini tashkil etish qobiliyati aholi punktlarini barqaror daromad
va o‘zini o‘zi ta’minlashni ta’minladi.
Molokanlarning bu fazilatlari nafaqat mahalliy hokimiyat organlari, balki
qo‘shnilar tomonidan ham yuqori baholandi va bu mahalliy aholi va boshqa
ko‘chmanchilar orasida ushbu guruhning ijobiy imidjining shakllanishiga yordam berdi.
Ularning turmush tarzi va iqtisodiy yondashuvl
ari namuna bo‘lib xizmat qilishi mumkin
edi, bu esa, o‘z navbatida, molokanlarning Turkistonning keng jamiyatiga
integratsiyalashuviga xizmat qilgan. Turkistonning Toshkent tumanidagi aholi
punktlarining bunday etnik va diniy mozaikasi Rossiya imperiyasini
ng oʻzining chekka
hududlarida turli diniy va madaniy guruhlarni joylashtirishga qaratilgan keng
siyosatining koʻzgusi edi. Hokimiyat molokanlar kabi jamoalarni yuqori tashkilotchilik,
tartibni saqlash qobiliyati va hukumat aralashuvisiz iqtisodiy barqarorlik uchun alohida
qadrlagan. Bu guruhlarning spirtli ichimliklar va boshqa qat’iy axloqiy tamoyillaridan voz
kechish, albatta, mintaqadagi ijtimoiy muammolarni minimallashtirishga intilayotgan
mustamlaka ma’muriyati uchun foydali bo‘lgan jamoat farovonligi
ga yordam berdi [3].
Toshkent tumanining madaniy xilma-xilligi ham imperiyaning turli diniy
jamoalarga nisbatan bag‘rikeng siyosatini namoyish etishga xizmat qildi, garchi aslida bu
yondashuv ko‘pincha haqiqiy madaniyatni tan olishdan ko‘ra ko‘proq nazorat
ostida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
404
kooperatsiyaga qaratilgan edi. Bunday turli guruhlarning birga yashashi Turkistonning
ko‘plab madaniyatlar va dinlar uchrashadigan joy sifatidagi o‘ziga xos xususiyatini
ta’kidlab o‘tdi va bu mintaqada o‘ziga xos ijtimoiy
-madaniy muhitning shakllanishiga
ma’lum darajada yordam berdi.
Bunday xilma-xillikning mavjudligi mahalliy hokimiyat uchun ham imkoniyatlar,
ham qiyinchiliklar tug‘dirdi, bu moslashuvchanlikni va aholining turli guruhlari
manfaatlarini hisobga olish qobiliyatini talab qildi. Bu mojarolarga olib kelishi mumkin,
balki mintaqaning madaniy boyishiga, madaniy va diniy urf-
odatlarning o‘zaro
almashinuvi va moslashuviga yordam beradi.
Turkistondagi mazhablar va pravoslavlarning iqtisodiy muvaffaqiyatlarini qiziqarli
taqqoslash Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatidagi diniy va madaniy
tafovutlarning ahamiyatini ko‘rsatadi. Molokanlar va eski dindorlar kabi sektantlar
qishloq xo‘jaligida yuqori samaradorlik ko‘rsatgan bo‘lsalar
-da, diniy qarashlari turlicha
bo‘lganligi sababli hukumat organlarining ma’lum darajada ishonchsizligi va
tarafkashligiga duch keldilar [4].
Sirdaryo viloyati harbiy gubernatori oʻz maʼruzalarida mintaqadagi mazhablarning
nomaqbulligidan xavotir bildirib, ularning diniy izolyatsiyasi pravoslav aholining asosiy
qismi bilan aloqalarni zaiflashtirishi va Rossiya davlati birligiga putur etkazishi
mumkinligini taʼkidladi. Biroq, vaqt o‘tishi bilan pravoslav bo‘lmagan ko‘chmanchilarga
nisbatan bag‘rikenglik paydo bo‘la boshladi, bu yangi hududlarda keng ko‘lamli ij
timoiy-
madaniy moslashuvlarni aks ettirdi.
1910-yillarga kelib hokimiyat Turkistonda mazhabga mansub aholining
joylashishiga toqat qilib, ularga pravoslav ko‘chmanchilar bilan teng ravishda
dehqonchilik bilan shug‘ullanishga ruxsat bera boshladi. Lyuteran
nemislari va boshqa
mazhablar kabi jamoalarning iqtisodiy muvaffaqiyatlariga qaramay, hukumat pravoslav
rus ko‘chmanchilarini davlat dini orqali integratsiyalashuvi va mustahkamlanishini
ta’minlash uchun qo‘llab
-quvvatlash strategiyasini davom ettirdi. Bu iqtisodiy manfaatlar
va madaniy imtiyozlar imperiyaning mustamlaka chegaralarida davlat siyosati va diniy
identifikatsiya bilan qanday bog‘langanligini ta’kidlaydi.
Turkiston Rossiya imperiyasi tomonidan mustamlaka qilingan davrda koʻchmanchi
ruslar uchun alohida anklavlar tashkil etilishi asosan musulmonlar yashaydigan hududda
maʼmuriy boshqaruvni yengillashtirish va xavfsizlikni taʼminlash maqsadida qilingan.
Ushbu anklavlar shaharlarda ham, qishloq joylarda ham shakllangan bo‘lib, ular yangi
kelganlarning ehtiyojlariga mos ravishda jihozlangan, jumladan, Rossiyaning Yevropa
qismiga xos bo‘lgan infratuzilma, masalan, kasalxonalar, vannalar va suv quvurlari.
Bu chora-
tadbirlar nafaqat rus ta’sirini kuchaytirishga yordam berdi, balki
ko‘chmanchilarni mahalliy aholi bilan to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri aloqa qilishdan ma’lum darajada
himoya qildi. Hokimiyat paxta yetishtirish uchun muhim bo‘lgan sug‘oriladigan
hududlardagi yerlarni taqsimlash masalasiga ayniqsa ehtiyotkorlik bilan yondashib,
viloyatning mavjud tartib va iqtisodiy hayotini buzmaslikka harakat qildi. Biroq, yangi
aholi punktlari ko‘pincha mahalliy aholi bilan birga yashab, turli guruhlar o‘rtasida asta
-
sekin yaqinlashishi va madaniy almashinuviga yordam berdi[5].
Masalan, Toshkentda “rus” va “mahalliy”
qismlar aniq chegaralangan boʻlsa
-da,
madaniyatlarning oʻzaro kirib borishi hali ham mavjud edi. Mahalliy aholi, shuningdek,
ma’muriyatning dastlabki segregatsiya harakatlariga qaramay, jamoalar o‘rtasidagi
kundalik aloqa va o‘zaro munosabatlarni osonlashtirgan “Rossiya qismida” yashagan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
405
Ushbu aloqalar shahar ichidagi madaniy amaliyotga ham, ijtimoiy munosabatlarga ham
ta’sir qilishi mumkin, bu mintaqadagi mustamlaka siyosatining murakkabligi va ko‘p
qirrali xususiyatini ta’kidlaydi.
Ohangaron vodiysidagi
Sheverdina rus koʻchmanchilarining Turkistonda tibbiyot
infratuzilmasini rivojlantirishga qoʻshgan hissasini yaqqol koʻrsatib beradi. Ilgari
malakali tibbiy yordamdan mahrum bo‘lgan hududlarga shifokorlarning kelishi, tibbiyot
muassasalarining ishga tushirilishi mahalliy aholi salomatligi va farovonligini sezilarli
darajada oshirdi. Sheverdin harbiy shifokor va oftalmolog sifatida nafaqat keng tarqalgan
kasalliklarga qarshi kurashda yordam berdi, balki umuman sog‘liqni saqlashni
rivojlantirishga, mahalliy
aholiga gigiena asoslarini o‘rgatish va sog‘lom turmush tarzini
o‘rgatishda hissa qo‘shdi [6].
Bunday tashabbuslar, ko‘chmanchi ruslar yakkalanib qolganiga qaramay, ruslar va
Turkistonning tub aholisi o‘rtasida o‘zaro aloqa va madaniy almashinuv uchun shar
oit
yaratdi. Bu asta-sekin yaqinlashish va keskinlikni kamaytirishga yordam berdi, rus
ko‘chmanchilariga mahalliy aholi hayotiga nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy
-madaniy
jihatdan ham ta’sir o‘tkazish imkonini berdi.
Yangi Margʻilon, Yangi Buxoro kabi yang
i shaharlarning barpo etilishi Rossiya
imperiyasi siyosatining yangi hududlarni birlashtirish strategiyasini ham oʻzida aks
ettirdi. Bu shaharlar nafaqat ma’muriy markazlarga, balki rus madaniyati va
texnologiyasini tarqatish nuqtalariga ham aylandi, bu esa asta-sekin mintaqaning
urbanizatsiyasi va modernizatsiyasiga olib keldi.
Umuman olganda, Rossiyaning Turkistonni mustamlaka qilishining dastlabki
bosqichlari maʼlum qarshilik va keskinlikni keltirib chiqargan boʻlsa
-da, mintaqaning
Rossiya imperiyasining iqtisodiy va madaniy sohasiga bosqichma-
bosqich qoʻshilishi
xalqning ijtimoiy tuzilishida sezilarli oʻzgarishlarga, turmush sharoitining yaxshilanishiga
olib keldi. aholi.
Turkistondagi eski ruslar va yangi ko‘chmanchilar o‘rtasidagi raqobatchilik
qarama-
qarshiligi resurslarning tanqisligi va ma’muriy qarorlarning noaniqligi tufayli
yuzaga kelgan keskinlik natijasi edi. Aholini joylashtirish va yerdan foydalanishni tartibga
solishning aniq tizimining yo‘qligi ko‘chmanchilarning turli guruhlari o‘rtasida ji
ddiy
nizolarga olib keldi, ular bir qator muammolarga duch keldilar: asossiz yig‘imlar
yig‘ishdan tortib, ajratilgan erlarda uy
-
joy qurishga ochiq qarshilik ko‘rsatishgacha.
Yangi kelganlar duch kelgan qiyinchiliklarni uzoq vaqtdan beri yashagan mahalliy
a
holi ularni nafaqat iqtisodiy tahdid, balki ijtimoiy nomutanosiblik sifatida ham ko‘rgan.
Bu munosabatlar ko‘pincha mojaro va keskinlikka sabab bo‘lgan resurslar va suv
huquqlarini taqsimlashda chuqur ildiz otgan muammolarni aks ettirdi [7].
Antonovskiy qishlog‘idagi ko‘chmanchilarning tarixi integratsiya va o‘zaro
munosabatlardagi muammolar nafaqat tashqi sharoitlar, balki jamiyatdagi ichki qarama-
qarshiliklar tufayli ham og‘irlashishi mumkinligiga yorqin misoldir. “Eski kelganlar” va
“yangi kelganlar” o‘rtasidagi bo‘linish bir geografik hududda izolyatsiya qilingan
anklavlarning paydo bo‘lishiga olib keldi, ajralish hissini kuchaytirdi va ijtimoiy
to‘siqlarni kuchaytirdi.
Ushbu dinamika aniq va adolatli ma’muriy siyosat zarurligini, shuningde
k,
mahalliy xususiyatlarni hisobga olish va barcha qayta joylashtirish guruhlari uchun teng
imkoniyatlarni ta’minlash muhimligini ta’kidlaydi. Turkiston hokimiyati iqtisodiy
taraqqiyotni qo‘llab
-
quvvatlash va ijtimoiy totuvlikni saqlash o‘rtasida muvozanat
topishi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
406
kerak edi, bu esa madaniy integratsiyaga va aholining turli guruhlari o‘rtasidagi o‘zaro
tushunishga alohida e’tibor qaratishni taqozo etdi. Qadimgi zamondoshlar zulmidan
aziyat chekkan, Aulieata tumanidagi “bilet” koʻchmanchilar qozoqlardan yer
uchastkalarini ijaraga olib, ular bilan yer masalasini osonroq hal qildilar.
1910-
yilda N.A. Gavrilovim tomonidan o‘tkazilgan audit paytida. Ko‘chirish
boshqarmasining maxsus topshiriqlar bo‘yicha mas’ul xodimi Gavrilov Sirdaryo,
Samarqand va Farg‘ona viloyatlarida ruxsat etilmagan migrantlar bilan bog‘liq yerdan
firibgarlik holatlarini aniqladi. Ushbu ko‘chmanchilar mahalliy aholidan uchastka sotib
olgan, ammo tegishli ma’muriy kanallar orqali bitimlarni rasmiylashtirmagan va yerni
sotuvchilarga qonuniy rav
ishda bog‘lab qo‘ygan. Natijada, merosxo‘rlarning paydo
bo‘lishi yoki er sotuvchining o‘zi qonuniy egalari sifatida rasman tan olinmagan yangi
ko‘chmanchilarni ko‘chirish talabi bilan ziddiyatlarga olib kelishi mumkin.
O‘zaro yordam doirasida I.I. Geyer Tu
rkistondagi nemis jamiyatining birdamlik
namunasini qayd etdi. Xususan, Toshkentning nemis jamiyati Toshkent tumanining
Konstantinovskoye qishlog‘iga ko‘chib kelgan vatandoshlarini qo‘llab
-quvvatlash uchun
qanday mablag‘ to‘plagani haqida gapirdi. Bu jamoa
nemis ko‘chmanchilari uchun uy
-joy
qurishda katta yordam ko‘rsatdi.
Bu hamjihatlik fonida Geyerning qayd etishicha, Toshkentdagi rus ziyolilari
nemislardan farqli ravishda o‘z muhojirlari taqdiriga mutlaqo befarqlik ko‘rsatgan.
U ruslar orasida milliy bi
rdamlik yo‘qligini tanqidiy baholab, toshkent ziyolilari
oddiy ko‘chmanchilardan uzoqlashib, ularni “begona” va hatto “nafratli” deb bilishini
aytadi.
Bu rus hamjamiyatidagi munosabatlarning madaniy va ijtimoiy jihatlaridagi
farqlarni ta’kidlaydi, bu erda
birlik va qo‘llab
-quvvatlashning etishmasligi yangi
sharoitlarda moslashish va omon qolish qiyinchiliklarini kuchaytirishi mumkin. Sirdaryo
viloyatidagi rus muhojir aholining begonalashishi qisman har bir qishloqning bir
viloyatdan kelgan odamlarni birlas
htira olmagani bilan bog‘liq edi.
Inqilobgacha boʻlgan nashrlarda Turkistonni joylashtirish masalalari atroflicha
yoritilgan, uning ijobiy va salbiy tomonlariga, jumladan, mahalliy aholiga yetkazilgan
zararga eʼtibor berilgan. Rus dehqonlarining tengsiz po
zitsiyasiga va ularning
ko‘chmanchilar va mahalliy aholi o‘rtasidagi munosabatlarga ta’siriga alohida e’tibor
qaratildi. Rossiya imperiyasining qo‘llab
-
quvvatlashi ko‘pincha rus ko‘chmanchilari
tomonidan sezilib turdi, bu ularning muvaffaqiyatli moslashish
ini rag‘batlantirdi, ammo
avtoxton aholiga nisbatan suiiste’mollarga olib keldi [8].
Ko‘pgina imperator amaldorlari mahalliy aholining qonuniy huquqlari ko‘pincha
rus dehqonlari tomonidan buzilganligini ta’kidladilar. Nizolarning asosiy sabablari er
uchast
kalari, suv ta’minoti tizimlari va moliyaviy hisob
-
kitoblar bo‘yicha
kelishmovchiliklar bo‘lib, ularda odatda dehqonlar tajovuzkor bo‘lgan. Turkiston
maʼmuriyati muammolarni tinch yoʻl bilan hal qilishga, koʻchmanchilar bilan ixtiyoriy
kelishuvlar asosida
oʻzaro munosabatlarga kirishib, rus aholi punktlari uchun yer sotib
olishga harakat qilgan boʻlsa
-
da, Rossiyaning qoʻshib olingan hududlardagi yer siyosati
koʻchmanchilar uchun yer tub aholidan deyarli zoʻrlik bilan tortib olinish holatlariga
yordam berdi.1910-yilda Sirdaryo viloyati harbiy gubernatori rus dehqonlari bilan tub
aholi oʻrtasidagi munosabatlardagi qiyinchiliklarni alohida taʼkidlab, shunday deb
taʼkidlagan edi: “Dehqonlarning tub aholiga nisbatan nafratli munosabati haqiqatan ham
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
407
seziladi, lek
in bu munosabat behush va mening fikrimcha. Bu g‘alaba qozonganning
mag‘rurligidan yoki rus dehqoniga xos qo‘pollikdan kelib chiqadi.
Turkistonga taftish o‘tkazish uchun kelgan amaldorlarning ko‘plab hisobot va
hisobotlariga qaramasdan, mustamlakachilik masalalari davlat manfaatlari doirasida
muhokama qilinib, ko‘pincha tub aholining huquq va ehtiyojlari e’tibordan chetda qolar
edi.
Biroq, A.A. Kaufman o‘z ma’ruzalarida Sirdaryo viloyatida rus dehqonlari va
qozoqlar o‘rtasidagi ijobiy munosabatlar holatlari
ni qayd etdi. Bu munosabatlar yerni
ijaraga berish, suvdan foydalanish va o‘zaro yordamning boshqa shakllarida namoyon
bo‘ldi. Kaufman shunday deb yozadi: “... bu, ayniqsa, o‘zaro yordam va mehmondo‘stlik
munosabatlarning ajralmas qismiga aylangan qirg‘iz
ravvinlarida seziladi. Ruslar
iqtisodiy hayotining ayrim xususiyatlari Sirdaryo viloyatining tub aholisi iqtisodiyotidan
muvaffaqiyatli o‘zlashtirildi. Xususan, Litva o‘roqi tezda Qozog‘iston iqtisodiyotiga o‘tdi
va chorva mollarini qishki parvarish qilish uchun ozuqa tayyorlashni sezilarli darajada
osonlashtirdi.
Sirdaryo viloyatiga qilgan sayohatlaridan birida etnograf I.I. Geyer mintaqada,
ayniqsa, Chimkentga yaqinroqda rus aholisi qanday ustunlik qila boshlaganini ta’kidladi:
“Shaharga qanchalik yaqin bo‘lsangiz, o‘zingizni Rossiyada ekanligingizni shunchalik his
qilasiz. Zipun va kosovorotka ko‘chalarda tobora ko‘proq ko‘rinib bormoqda, chunki rus
taksi haydovchilari an’anaviy mahalliy aravalarni almashtirib, ruslarning mavjudligini
yanada aniqroq qilishmoqda.
Rossiya imperiyasining Turkistonga koʻchirish siyosati Rossiya qishloq xoʻjaligi
anklavlarini yaratishga qaratilgan boʻlib, ular harbiy garnizonlar bilan birgalikda rus
mustabid hokimiyatini qoʻllab
-
quvvatlab, imperiya manfaatlari yoʻlida mintaqani
ng
iqtisodiy rivojlanishini ragʻbatlantirdi [9]. Bu siyosat tamoyillari Turkistondagi
ruslarning alohida ijtimoiy-madaniy xususiyatlarining shakllanishiga asos soldi, bu ularni
avtoxton aholining umumiy kontekstidan ajratib turdi. Rossiya ma’muriyati
shaha
rlarning alohida “rus qismlari” va yangi aholi punktlarini qurish orqali
ko‘chmanchilarni mahalliy aholidan ajratib olishga harakat qildi. Harbiy
-fuqarolik
ma’muriyati pravoslav ruslarning ko‘chirilishini faol qo‘llab
-
quvvatladi. Bu O‘rta Osiyoda
rus hamja
miyatining o‘ziga xos xususiyatlarining shakllanishiga yordam berdi, ammo bu
ularning birlashishi va birlashishi jarayonini murakkablashtirdi.
XULOSA
Turkistonda ko‘chmanchi ruslarning migratsiyasi tarixiy jihatdan murakkab va
ko‘p qirralidir. XIX asrning
ikkinchi yarmidan boshlab, Rossiya imperiyasining siyosiy va
iqtisodiy maqsadlari, xususan, mintaqaning yer ishlatish va iqtisodiy rivojlanish
jarayonlari, ruslarning Turkistonga ko‘chishiga turtki bo‘ldi. Rossiya imperiyasi
tomonidan amalga oshirilgan yer
ishlatish siyosati, qishloq xo‘jaligi va sanoatning
rivojlanishi, yangi yurtlarni kashf etish, shuningdek, Turkistonning boy tabiiy
resurslaridan foydalanish niyati rus ko‘chmanchilarining bu hududga kelishiga sabab
bo‘ldi.
FOYDANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXA
TI:
1.
Первая Всеобщая перепись населения Российской империи, 1897 г. СПб.,
1905. Т. LXXXVI: Сыр
-
Дарьинская область. –
С.11.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
408
2.
Переселенческое дело в Туркестане. Отчет по ревизии Туркестанского
края, произведенной по Высочайшему повелению Сенатором Гофмейстером
графом К.К. Паленом. –
СПб., 1910. –
C.181.
3.
Центральный государственный архив Республики Узбекистан (далее –
ЦГА
РУз). Ф. Р
-
2412. Оп. 1. Д. 346. Л. 2
4.
ЦГА РУз. Ф. И.
-
1. Оп. 17. Д. 858. Л.46.
5.
К вопросу о русской колонизации Туркестанского края. Отчет Члена
Ученого Комитета М
-
ва З. и Г.И. А.А. Кауфмана по командировке летом 1903 г. –
СПб., 1903. –
С.206.
6.
Гейер И. По русским селениям Сыр
-
Дарьинской области (письма с дороги).
Т. I: Чимкентский уезд. Ташкент, 1893 (письмо III) // ЦГА РУз. Ф. Р.
-
2412. Оп.1. Д.
339. Л. 33.
7.
Ҳайитов
Ш.А. Орзиев М.З. 1914
-
1918 йилларда Россия
-
Эрон, Россия –афғон
чегарасидаги аҳволга доир // Республика, илмий конференция материаллари. IV
китоб. –
Бухоро
-2012.
–
Б.6
-9.
8.
Шарафиддинов А., Алимова Н. Фарғона водийси Чор Россияси
мустамлакачилиги даврида // Фаргона водийси тарихи янги тадқиқотларда.
Республика илмий анжумани материаллари. Фаргона, 2011. –
Б.51
- 53;
9.
Ҳайитов
Ш.А. Муҳожир Ёқуббекнинг Еттишаҳар давлати // НАМДУ. Илмий
ахборотлари, 2004 йил 2
-
сон. –
Б.56
-59.;
10. https://history.ric.mil.ru/Stati/item/119204/?ysclid=lpvagygia0330434422
